Тейчи

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Тейчи
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 1982
Категория защищённых зон МСОП категория МСОП Ia: строгий природный резерват[d]
Дәүләт Flag of Latvia.svg Латвия
Административ-территориаль берәмек Мадонский край[d], Вараклянский край[d] һәм Крустпилсский край[d]
Майҙан 19 779 гектар
Рәсми сайт teici.lv
Commons-logo.svg Тейчи Викимилектә

Заповедник Тейчи
латыш. Teiču dabas rezervāts
Teiču dabas rezervāts.jpg
МСОП буйынса категория — Ia (Строгий природный резерват)
56°36′09″ с. ш. 26°29′55″ в. д.[[Категория:Билдәһеҙ илдәр|]_type:landmark H]GЯO
Майҙаны19779 га[1]
Уртаса бейеклек105 м
Ойошторолған1982
Сайтteici.lv
Тейчи (Латвия)
Green pog.svg
Заповедник Тейчи
Commons-logo.svg Заповедник Тейчи Викимилектә

Тейчи (латыш. Teiču dabas rezervāts) — айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы (тәбиғи резерв), Латвияның көнсығышында, Мадон, Вараклян һәм Крустпилс крайҙары территорияларында урынлашҡан[2]. Илдең иң ҙур биләмәһе Тейчу верховое һаҙлығын (Teiču purvs) үҙ эсенә ала. Һаҙлыҡ шулай уҡ Натура 2000 тәбиғәтте һаҡлау зонаһына инә һәм Лиелайс-Пелечарес[lv] (латыш. Lielais Pelečāres purvs) һаҙлығы менән бергә Рамсар конвенцияһы тарафынан һаҡланған халыҡ-ара әһәмиәтендәге һыу-һаҙлыҡ биләмәһе булып тора[3].

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡурсаулыҡ 1982 йылдың 26 майында Тейчи һаҙлығын һаҡлау өсөн ойошторола[4] для защиты болота Тейчи. Заповедник занимает площадь 19 779 га, из которых на долю болота приходится 13 681 га[1]. Һаҙмат урында 18 таҙа һыу ятҡылығы (күл), шулай уҡ ҡаты тупраҡлы ҡалҡыу урындар ҙа бар.


Ҡурсаулыҡтың 3729 гектар самаһы өлөшөн урман биләй[2]. Тейчи — Балтия төбәгендә ошо типтағы эре экосистемаларҙың береһе, ә һаҙлыҡ үҙе — Латвияла һәм Балтик диңгеҙе буйында иң ҙурҙарының береһе (Мадонский крайы хакимиәтенең мәғлүмәттәре буйынса)[2][1].

Ҡурсаулыҡ территорияһы ғәмәлдә һис кем ҡағылмаған килеш һаҡланған. XХ быуат башында һаҙлыҡты киптерергә тырышып ҡарайҙар-ҡарауын; биләмә шул килеш һаҡланһын өсөн әлеге ваҡытта дренаж канауҙарын кеше лә ҡапларға тырыша, хайуандар ҙа үҙ өлөшөн индерә[5].

Ҡурсаулыҡ утрауҙарының береһендә, Сиксалала (Siksala), бер төркөм староверҙар (иҫке православие динен тотоусылар) йәшәй. Улар XVII быуатта, дини эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып, ошонда килеп төпләнгән.[2].

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был тәбиғәт территорияһы ғәйәт юғары дәрәжәлә һаҡлана: ҡаты тәртиптә тотолған ҡурсаулыҡ. Латвияла айырыуса һаҡланған 683 тәбиғәт биләмәһе араһында ошондай типтағы ҡаты һаҡ аҫтына алынған ҡурсаулыҡ дүртәү[6][7]. Статусына ярашлы ҡурсаулыҡта ғәмәлдә хужалыҡ эшмәкәрлеге бөтөнләй тыйыла, өҫтәүенә уның территорияһына инеү ҙә бик сикле[6]. 2004 йылдан башлап Тейчи ҡурсаулығы Европаның «Натура 2000» һаҡ селтәренә инә[5].

Ҡурсаулыҡ ике зонаға бүленгән: береһенә айырым рөхсәт менән инергә мөмкин, икенсеһенә билдәләнгән кешеләрҙең генә инеүе рөхсәт ителә. Икенсе зонаға фәнни маҡсат менән тейешле ойошманан нигеҙләүсе документ менән инеү рөхсәт ителә. Ҡалған өлөшөнә йыл дауамында 1 июндән 31 октябргә тиклем рәсми гид оҙатыуында ғына инергә ярай[2]. Ҡурсаулыҡтың Крустпилс крайына ҡараған өлөшөндә күҙәтеү башняһы ҡуйылған, уға һәр кем инеп ҡурсаулыҡты алыҫтан күҙәтә ала[1].

Флораһы һәм фаунаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һаҡланған биләмәлә 688 төр көпшәле үҫемлектәр үҫеүе теркәлгән, уларҙың 37-һе илдең Ҡыҙыл китабына индерелгән. һәм 6 төрөнөң ҡайһы урында үҫеүе билдәләнелгән. Улар — сәсле репешок (Agrimonia pilosa), киң япраҡлы цинна (Cinna latifolia), ысын башмачок (Cypripedium calceolus), Лезель лосняк (Liparis loeselii), асыҡ прострел (Pulsatilla patens) һәм ленец бесприцветничковый (Thesium ebracteatum). Мүктең 212 төрөбар, шуларҙың 16-һы Ҡыҙыл китапҡа индерелгән (бик һирәк осрағандары: Sphagnum molle, Splachnum sphaericum һәм Andreaea rupestris), ә глянцеватый гаматокаулис (Hamatocaulis vernicosus) ҡайҙа үҫеүе билдәләнгән директиваға индерелгән.[3].

Ҡурсаулыҡ йәнлектәр өсөн мөһим йәшәү мөхите булып тора, шул иҫәптән умыртҡаһыҙҙар өсөн дә, күсеп йөрөүсе ҡоштарҙың туҡтап китер урыны булараҡ мөһим халыҡ-ара әһәмиәткә эйә. Бында Латвия һаҙлыҡтарында йәшәгән барлыҡ ҡоштарҙы ла осратырға мөмкин, бигерәк тә торна менән ҡаҙҙарҙы.[2].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 “Teiču Nature Reserve”– the largest moss marsh in the Baltics. Madona Municipality. 21 май 2015 тикшерелгән.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Teici Nature Reserve. Visit Latvia. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 ноябрь 2012.
  3. 3,0 3,1 Uģis Bergmanis Teici and Pelecare bogs  (инг.). Ramsar Sites Information Service. Ramsar Secretariat (2008-01-01). 23 март 2017 тикшерелгән.
  4. Teiču dabas rezervāts (Latvian). Latvian Nature Conservation Agency. 21 май 2015 тикшерелгән.
  5. 5,0 5,1 Заповедник Тейчи Teicu dabas rezervats, Pribalt.info. 23 март 2017 тикшерелгән.
  6. 6,0 6,1 Protected areas. Latvian Nature Conservation Agency. 21 май 2015 тикшерелгән.
  7. Specially Protected Nature Territories. Ministry of Environmental Protection and Regional Development of the Republic of Latvia. 21 май 2015 тикшерелгән.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]