Фибоначчи һандары

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Фибоначчи һандары
Рәсем
Кем хөрмәтенә аталған Фибоначчи
Ҡайҙа өйрәнелә Фибоначчи һандары теорияһы[d]
Вики-проект Проект:Математика[d]
 Фибоначчи һандары Викимилектә
Квадраттар менән черепица, яҡтарының оҙонлоғо эҙмә-эҙлекле Фибоначчи һандары: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13 һәм 21
Ҡуяндар пары Фибоначчи эҙмә-эҙлелеген барлыҡҡа килтерә

Фибоначчи һандары (яҙылыш варианттары — Фибоначи[1]) —

0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, 233, 377, 610, 987, 1597, 2584, 4181, 6765, 10946, 17711, … (эҙмә-эҙлелек A000045 OEIS) һандар эҙмә-эҙлелегенең элементтары, унда тәүге ике һан 0 һәм 1-гә тигеҙ, ә һәр артабанғы һан алдағы ике һандың суммаһына тигеҙ[2]. Урта быуат математикгы Леонардо Пизано хөрмәтенә атала (Фибоначчи ҡушаматы менән билдәле).

Дөрөҫ, ҡайһы бер китаптарҙа, бигерәк тә иҫке китаптарҙа, нулгә тигеҙ булған быуыны төшөп ҡала — шул саҡта Фибоначчи эҙмә-эҙлеге башлана [5][3].

Формаль рәүештә әйткәндә, Фибоначчи һандарының эҙмә-эҙлелеге һыҙыҡлы рекуррент нисбәт менән бирелә:

,
бында .

Ҡайһы берҙә Фибоначчи һандары -дың тиҫкәре ҡиммәттәре өсөн дә, шул үк рекуррент нисбәтте ҡәнәғәтләндереүсе ике яҡлы сикһеҙ эҙмә-эҙлелек булараҡ та ҡарала. Ярашлы рәүештә, тиҫкәре индекслы быуындарҙы «артҡа» эквивалентлы формула ярҙамында еңел табып була: :

n −10 −9 −8 −7 −6 −5 −4 −3 −2 −1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
−55 34 −21 13 −8 5 −3 2 −1 1 0 1 1 2 3 5 8 13 21 34 55

Күренеүенсә, .

Барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фибоначчиҙең Китап абак (лат. Liber abaci) бите Флоренцияның Милли үҙәк китапханаһынан. Уң блокта Фибоначчиҙең эҙмә-эҙлелеге күрһәтелә. нулдән 12-гә тиклемге позициялар ҡара рим цифрҙары менән, ә ҡиммәттәре ҡыҙыл төҫ менән һинд-ғәрәп цифрҙары менән билдәләнгән.
Ломоносов проспекты метро станцияһы интерьерында Фибоначчи һандары

Фибоначчи эҙмә-эҙлелеге боронғо Һиндостанда яҡшы билдәле булған[4].[5][6] Ул метрик фәндәрҙә (просодияларҙа, икенсе һүҙҙәр менән әйткәндә, шиғыр төҙөлөшөндә) Европала билдәле булғанға ҡарағанда күпкә алдараҡ ҡулланылған[4][7][8].

n оҙонлоғондағы өлгөнө n − 2 оҙонлоғондағы өлгөгә S-ты, йә булмаһа n − 2 оҙонлоғондағы өлгөгә — L-ды өҫтәү юлы менән төҙөргә мөмкин, һәм просодицистар, n оҙонлоҡтағы өлгөләре һаны эҙмә-эҙлеклелектә алдағы ике һандың суммаһы булыуын күрһәтә[6]. Дональд Кнут был эффектты «Искусство программирование» китабында күрһәтә.

Көнбайышта был эҙмә-эҙлелек Леонардо Пизано, Фибоначчи булараҡ билдәле, тарафынан «Книга абака» хеҙмәтендә өйрәнелә (1202). Йорт ҡуяндарының идеаллаштырылған (биологик яҡтан ысынбарлыҡҡа тап килмәгән) популяцияһы үҫешен күҙ уңында тота. тыуғандан һуң икенсе айҙан ҡуяндар парлашып, яңы бер пар ҡуян тыуҙыра, өҫтәүенә, ай һайын; ҡуян бер касан ла үлмәй[9], — ә эҙләнгән һан бер йылдан ҡуян парҙары булып тора.

  • Беренсе ай башында яңы тыуған пар берәү генә , пар (1).
  • Беренсе ай аҙағына элккесә бер пар, ләкин улар уҙаҡлашҡан (1).
  • Икенсе ай аҙағында беренсе пар тағы бер пар тыуҙыра һәм уҙаҡлаша, (2).
  • Өсөнсө ай аҙағында беренсе пар яңы пар тыуҙыра, икенсе пар яңы уҙаҡлаша (3).
  • Дүртенсе ай аҙағында беренсе тағы яңы пар тыуҙыра һәм уҙаҡлаша, икенсе пар тыуҙыра һәм уҙаҡлаша, өсөнсө пар яңы ғына уҙаҡлаша (5).

n -сы ай аҙағында ҡуян парҙары һаны алдағы айҙағы парҙар һанына һәм яңы тыуған парҙар һанына тигеҙ буласаҡ, был ике ай элек парҙар нисек булһа, ул пар шул тиклем буласаҡ, йәғни, [10]. Бәлки, был мәсьәлә лә популяцияның беренсе, экспоненциаль үҫешен моделләштереүсе булып торалыр.

«Фибоначчи эҙмә-эҙлеге» атамаһы беренсе тапҡыр XIX быуат теоретигы Эдуард Люк тарафынан ҡулланыла[11].

Бине формулаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бине формулаһы ҡиммәтен асыҡтан-асыҡ n функцияһы итеп күрһәтә:

бында  — алтын киҫелеш һәм һәм характерлы тигеҙләмәнең тамырҙары булып торалар. Ғөмүмән, оҡшаш формула Фибоначчи эҙмә-эҙлелеге хеҙмәт иткән һәр һыҙыҡлы рекуррент эҙмә-эҙлелек өсөн бар.

Нигеҙләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

[12]

характерлы тигеҙләмәне күренешендә яҙабыҙ, уның ике яғын да -ҡа ҡабатлайбыҙ:  — һәм характерлы тигеҙләмәнән сығып, был суммала -ты суммаһы менән алмаштырабыҙ. Табабыҙ: Шулай артабан -ҡа ҡабатлауҙы һәм -ты суммаһы менән алмаштырыуҙы дауам итәбеҙ:

Шулай итеп, дөйөм тигеҙләмә барлыҡҡа : Был тигеҙләмәне дөрөҫ тигеҙлеккә әйләндереү һәм шуның менән Фибоначчи һандарын үҙҙәрен сағылдырыу өсөн һәм тамырҙарҙы ҡуйырға кәрәк:

Эҙемтә һәм дөйөмләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бине формулаһынан сығып, бөтә һандар өсөн һаны түңәрәкләү була, йәғни Атап әйткәндә, эргәһендә ғәҙел асимптотика

Бине формулаһы ошолай аналитик дауамлы булыуы мөмкин:

Шул уҡ ваҡытта нисбәте һәр z комплекслы һаны өсөн үтәлә.

Тождестволар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беренсе n Фибоначчи һандары квадраттары суммаһына формула иллюстрацияһы[13]
  • [14]
  • [14][15]
Был тождествоны беренсеһен икенсеһенән алыу юлы менән иҫбатларға мөмкин:
  • [16]
  • (ҡара. дөгө.).
  • [14]
  • [14]
  • [17]
  • [18] бында  — биномиаль коэффициент.

Дөйөм формулалар:

  • Фибоначчи һандары берәмектәр йыйылмаһында континуант ҡиммәттәрҙән тора:: йәғни
    шулай уҡ
бында матрица размерына эйә һәм унда i — уйҙырма берәмек.
  • Фибоначчи һандарын Чебышёв күпбыуындары аша билдәләргә мөмкин :
  • теләһә ниндәй n ғәҙел
  • Тикшереү итеп, билдәләүселәрҙе иҫәпләү Кассини тождествоһын бирә.



  • Был раҫлау Фибоначчи һандарының төп нисбәте ярҙамында Кассини тиңләшеүенән сығарыла:

Башҡа өлкәләрҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фибоначчи һаны эҙмә-эҙлелегендә фалаэнопсис орхидея таждары
21 (күк) һәм 13 (аква) спираль урынлашҡанлығын күрһәткән һары ромашкалы баш. Фибоначчи эҙмә-эҙлекле һанын үҙ эсенә алған бындай схемалар төрлө үҫемлектәрҙә осрай
Ата-бабаларҙың билдәле бер быуынында X хромосомаһының мираҫы буйынса мөмкин булған ата-бабалар һаны Фибоначчи эҙмә-эҙлелегенән һуң килә (Хатчисон Л. Үҫеп килеүсе ғаилә ағасы: Ғаилә мөнәсәбәттәрен тергеҙеүҙә ДНК көсө)[19]
Фогель моделе иллюстрацияһы n = 1 ... 500 өсөн

Фибоначчи һандарын тәбиғи һәм тарихи күренештәрҙә тапҡан бөтә раҫлауҙар ҙа дөрөҫ түгел тигән фекер бар — был киң таралған миф, йыш ҡына кәрәкле һөҙөмтәгә яраҡлы түгел булып сыға.[20].

Тәбиғәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Әгәр япраҡтар (бөрөләр) бер йыллыҡ үҫентеле (үренде, һабаҡ) спираль рәүешле булһа, үҫемлектәрҙең филлотаксисы (япраҡтарҙың урынлашыуы) Фибоначчи эҙмә-эҙлелеге менән тасуирлана. Шул уҡ ваҡытта эҙмә-эҙлекле урынлашҡан япраҡтар (бөрөләр) һаны спираль буйлап плюс бер, шулай уҡ бер йыллыҡ үҫеш күсәре (үҫенте, һабаҡ) тирәләй спираль тулы әйләнештәге спираль һаны ғәҙәттә Фибоначчи тәүге һандары менән сағылдырыла.
  • Көнбағыш орлоҡтары, ҡарағай тубырсыҡтары, сәскә таждары, ананас күҙәнәктәре шулай уҡ Фибоначчи эҙмә-эҙлелегенә ярашлы урынлаша[21][22][23][24].

Сәнғәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шиғриәттә Бине формулаһы аша Фибоначчи һандары менән бәйле «алтын киҫелеш» (алтын пропорция) нисбәте йышыраҡ табыла. Мәҫәлән, Ш. Руставелиҙың «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» поэмаһында һәм рәссамдарҙың картинаһында[25].

Ләкин Фибоначчи һандары туранан-тура шиғриәттә һәм музыкала осрай[26]

Кодлауҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Кодлау теорияһында тотороҡло «Фибоначчи кодтары» тәҡдим ителә.[27] өҫтәүенә, был кодтарҙың позицион иҫәпләү системаһы — иррациональ һан.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Фибоначчи ағасы
  • Фибоначчи һуңлау ысулы менән
  • Фибоначчи экстремаль эҙләү ысулы
  • Фибоначчи
  • Фибоначчи иҫәпләү системаһы
  • Бине һандары
  • Леонардо һандары
  • Витхофф таблицаһы
  • Нараяна һыйырҙар эҙмә-эҙлелеге
  • Алтын киҫелеш
  • Пропорционаллек

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. См., например, Т. В. Кропотова, В. Г. Подольский, П. Е. Кашаргин. Введение в высшую математику. — Казанский федеральный университет институт физики.
  2. Lucas, 1891, p. 3
  3. Bóna, 2011
  4. 4,0 4,1 "«»", 3: 229—244 
  5. «», с. 126 
  6. 6,0 6,1 "Donald Knuth", «», с. 50 
  7. "Donald Knuth", «», с. 100 
  8. Livio, 2003
  9. Hemenway, Priya. Divine Proportion: Phi In Art, Nature, and Science. — New York: Sterling, 2005. — С. 20—21. — ISBN 1-4027-3522-7.
  10. Knott, Ron Fibonacci's Rabbits. University of Surrey Faculty of Engineering and Physical Sciences.
  11. Gardner, Martin (1996), «Mathematical Circus», The Mathematical Association of America, с. 153, ISBN 978-0-88385-506-5 
  12. Art of Problem Solving. artofproblemsolving.com. Дата обращения: 9 май 2021.
  13. Фибоначчи числа // Энциклопедический словарь юного математика / Сост. Савин А. П.. — 2-е изд. — М.: Педагогика, 1989. — С. 312—314. — 352 с. — ISBN 5715502187.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Теорема изложена в данном файле.
  15. Пункт 24.
  16. Следствие из пункта 36.
  17. Пункт 30.
  18. 64.
  19. Hutchison, Luke Growing the Family Tree: The Power of DNA in Reconstructing Family Relationships (инг.) // Proceedings of the First Symposium on Bioinformatics and Biotechnology (BIOT-04) : journal. — 2004.
  20. The Myth That Will Not Go Away (инг.).
  21. Золотое сечение в природе.
  22. Числа Фибоначчи.
  23. Числа Фибоначчи.
  24. Акимов О. Е. Конец науки.
  25. Волошинов А. В. Математика и искусство. Москва: Просвещение, 2000. 400 с. ISBN 5-09-008033-X
  26. Математика в стихах и музыке
  27. Стахов А., Слученкова А., Щербаков И. Код да Винчи и ряды Фибоначчи. СПБ. Издательство: Питер, 2006. 320 с. ISBN 5-469-01369-3

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]