Ҡашҡадаръя

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡашҡадаръя
үзб. Qashqadaryo, таж. Қашқадарё
Ҡашҡадаръя Китаб ҡалаһы янында
Ҡашҡадаръя Китаб ҡалаһы янында
Характеристика
Оҙонлоғо 378 км
Бассейн 8710 км²
Һыу сығымы 24,9 м³/с (266 км от устья)
Һыу ағымы
Инеше
 · Урынлашыуы Гиссар һырты Тауташарҡаһынан
1,5 км көнсығышҡа
 · Бейеклеге 2960 м
 · Координаталар 39°11′35″ с. ш. 67°34′00″ в. д.HGЯO
Тамағы
 · Урынлашыуы Ҡарнабсүл сүле
 · Бейеклеге яҡынса 270 м
 · Координаталар 39°21′36″ с. ш. 64°58′57″ в. д.HGЯO
Урынлашыуы
Тажикстан Суғд өлкәһе
Үзбәкстан Ҡашҡадаръя өлкәһе
Ҡашҡадаръя (Үзбәкстан)
Blue 0080ff pog.svg
инеше
Blue pog.svg
тамағы
Ҡашҡадаръя Викимилектә

Ҡашҡадаръя, (үзб. Qashqadaryo, таж. Қашқадарё) — Тажикстандың Суғд өлкәһе һәм Үзбәкстандың Ҡашҡадаръя өлкәһендәге йылға.

Атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡашҡадаръя үзбәксәнән "Үтәҙек (үтә күренмәле) йылға" тип тәржемә ителә тип һанала [1]

Йылға баш алған ерҙә уны Обихунда тип атайҙар[2], түбәнгәрәк — Шиначаса́й,тамағына етәрәк — Мәймәнәкдаръя́.

Ҡашҡадаръя йылғаһы өлкәгә исем биргән. Өлкәнең баш ҡалаһы - Ҡаршы (был ҡалала 16.07.1914 Әхмәтзәки Вәлидов иң боронғо төрки телдә яҙылған «Ҡөръән»де тапҡан) .

Гидрография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йылға оҙонлоғо — 378 км, бассейны майҙаны, «Ҙур совет энциклопедияһы» мәғлүм иткәнсә, - 8780 км²[3], Үзбәкстандың милли энциклопедияһы — 12 000 км² самаһы тип яҙа[2].

Көнбайышта Зарафшан һәм Гиссар һыртынан баш ала. Дуаб ҡышлағынан алып түбәнгә табан Ҡашҡадаръя үҙәне тип атала. Ҡашҡадаръя (Обихунда) 2960 метр бейеклектә баш ала, Гиссарҙан көнбайышта Тауташ арҡаһынан 1,5 километр көнсығышҡараҡ аға [2]. Төп ҡушылдыҡтары: Аҡдарья (Аҡһыу), Тәнхизәдаръя һәм Гузардаръя.

Яуым-төшөмдән тулылана[3].

Хужалыҡта ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡашҡадаръя һыуы баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн ҡулланыла, Ҡаршы оазисы янында йырҙаһы яйлап юҡҡа сыға. Йылғаның түбән яғы Эскианхор каналы аша Зарафшан йылғаһы һыуы менән туйындырыла. Ҡашҡадаръяла Чимкурган һыуһаҡлағысы төҙөлгән. XIII быуат башынаса Зарафшанға ҡойғолап торған[4].


"Ҡашҡадаръя" атамалы объекттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йылғаның исеме өлкәгә генә түгел, башҡа объекттарға ла ҡушыла. Мәҫәлән, Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә "Ҡашҡадаръя" тип аталған Башҡорт-Үзбәк сауҙа-сәнәғәт корпорацияһы ябыҡ акционер йәмғиәте бар. Ул 2003 йылдың 22 декабрендә теркәлгән. Биналар һәм ҡоролмалар төҙөү, дөйөм төҙөлөш эштәре менән шөғөлләнә; йәшелсә-емеш эшкәртеү, кафе-ресторан хеҙмәте, фармацевтик тауарҙар менән сауҙа итеү һәм башҡа тармаҡтар ҙа уның даирәһенә инә.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Боронғо ҡомартҡылар ере [1]
  • "КАШКАДАРЬЯ", БАШКИРСКО-УЗБЕКСКАЯ ТОРГОВО-ПРОМЫШЛЕННАЯ КОРПОРАЦИЯ ЗАКРЫТОЕ АКЦИОНЕРНОЕ ОБЩЕСТВО [2]
  • ТАИНСТВЕННАЯ КАШКАДАРЬЯ [3]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C%D1%8F.
  2. 2,0 2,1 2,2 Қашқадарё — статья из Национальной энциклопедии Узбекистана (Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси) Ҡалып:Ref-uz
  3. 3,0 3,1 Кашкадарья // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  4. Камалиддинов, Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX- начала XIII вв — Ташкент: Узбекистон, 1996. — 424 б.