Ҡаҙаҡ ырыуы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Ҡаҙаҡ ырыуы (ҡаҙ. ру) — ырыу тип исемләнгән билдәле бер төркөмгә ҡарауҙы белдересе термин. Уларҙа бөтәһенә лә уртаҡ хәрби оран — ұран була. Аҡһаҡалдар тарафынан идара ителә. Шулай уҡ һәр ырыуҙың үҙенә тәғәйен тамғаһы булған. 20-нән ашыу ҡәбилә, 200-ләп ырыу һәм меңләп ара бар.

Ҡаҙаҡ йолаһы буйынса, һәр ҡаҙаҡ үҙенең 7 ырыуына тиклемге ата-бабаһын, йәғни, ырыу генеалогияһын һәм үҙ затының шәжәрәһен белергә тейеш.

Һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауыл хужалығындағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 1896—1911[1][2][3][4][5] (Асет Тимерғәлиевтың «Олоҫтар, өйәҙҙәр… Ҡаҙаҡтар: 1897—1915 йылдарҙа түбән ерҙәрҙә йәшәгән ҡаҙаҡтарҙың административ-территориаль бүленешенең һыҙма картаһы: этнологик- картографик тикшеренеүҙәр» китабы буйынса[6]):

Оло жуз:

  • Жалайыр — 101 000 (107 000)
  • Һары-уйсун — 10 000 (16 000)
  • Шапырашты — 70 000 (53 000)
  • Ысты — 50 000 (45 000)
  • Ошаҡты 70 000 (19 000)
  • Албан — 81 000 (106 000)
  • Суан — 40 000 (35 000)
  • Дулат — 334 000 (373 000)
  • Сиргели — 70 000 (57 000)
  • Шанышкылы — 190 000 (60 000)
  • Канлы — неизвестно (67 000)
  • Шакшам — неизвестно (4 000)

Урта жуз:

  • Аргын — 509 000 (753 000)
  • Кәрәй — 90 000 (221 000)
  • Ҡонырат — 128 000 (147 000)
  • Ҡыпсаҡ — 169 000 (192 000)
  • Найман — 395 000 (557 000)
  • Уак — билдәһеҙ (75 000)

Кесе жуз:

  • Алимулы — 340 000 (), в том числе:
  • Шекты — 80 000 (140 000)
  • Шомекей — 100 000 (67 000)
  • Тортҡара — 60 000 (68 000)
  • Кете — 60 000 (95 000)
  • Ҡаракесек — 25 000 (24 000)
  • Ҡараһаҡал — 15 000 (10 000)
  • Жетыру — 300 000 (), шулай уҡ:
  • Табын — 80 000 (155 000)
  • Жагалбайлы — 70 000 (78 000)
  • Керейт — 35 000 (12 000)
  • Тама — 70 000 (93 000)
  • Телеу — 20 000 (10 000)
  • Кердери — 20 000 (32 000)
  • Рамаҙан — 5 000 (11 000)
  • Байулы — 550 000 (), шулай уҡ:
  • Адай — 90 000 (140 000)
  • Байбаҡты — 40 000 (88 000)
  • Берш — 70 000 (97 000)
  • Таз — 30 000 (37 000)
  • Шеркеш — 40 000 (45 000)
  • Маскар — 20 000 (18 000)
  • Тана — 25 000 (35 000)
  • Ҡыҙылҡорт — 40 000 (15 000)
  • Алтын — 25 000 (17 000)
  • Жаппас — 70 000 (43 000)
  • Ысыҡ — 20 000 (40 000)
  • Есентимер — 20 000 (18 000)
  • Алаша — 60 000 (85 000)

Жуздарға инмәгәндәре:

  • Торе һәм толенгиттар — (53 000)
  • Нуғай-ҡаҙаҡтар — (18 000)
  • ҡырғыҙҙар (ырыу) — (12 000)
  • Кожа — (26 000)
  • Ҡарағалпаҡ (род) — (5 500)
  • Сунак — (4 500)
  • Башҡалар — (31 000)

Оло ырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ырыуҙар берләшмәһе Уйсун
Ырыу[7] Албан[8] дулат[9] ошакты Суаны шапырашты ысты сары уйсын
Ырыуҙар
  1. Һары
    1. шоган
    2. Досалы
    3. Кажбанбет
    4. жарты
    5. алжан
    6. курман
    7. айт
    8. бозым
    9. кыстык
  1. Шыбыл
    1. коныр-борик
    2. кызыл-борик
  1. ботпай
  2. жаныс
  3. сикым
  4. шымыр
  1. аталык
  2. байлы
  3. коныр
  4. тасжурек
  1. байтюгей
  2. токарстан
  3. багыс
  4. сартай
  5. нартай
  1. екей
  2. еміл
  3. асыл
  4. шыбыл
  5. айкым
  1. ойык
  2. тилик
  1. Калша
  2. Жакып
Племя[7] Канлы Жалайыр[9][10] Сиргели[11] Шанышкылы[12] Шакшам[9]
Ырыуҙар
  1. Ҡара-Ҡанлы
  2. Ҡыҙыл-Ҡанлы
  3. Һары-Канлы
  1. ҡкбиюм
  2. Андас
  3. Арыктыным
  4. Байчигир
  5. балгалы
  6. кальпе
  7. Ҡайшылы
  8. Ҡарашапал
  9. Ҡушук
  10. Мырзҙа
  11. Оракты
  12. Сиырши
  13. Сыпатай
  1. Байулы
    1. Айтбозым
    2. жанабай
    3. Елибай
    4. Батыр
    5. Карабатыр
    6. Шалдар
    7. Байжигит
    8. Жайдак
  1. Уштанбалы (Торттанбалы)
    1. Тутанбалы
    2. Кайшылы
    3. Конирдек
  1. Курбака
    1. Балыҡ
    2. Санырау
    3. Мамыт
  1. Дархан
  1. Кырыксадак
  1. Бектау
    1. Кырпык
    2. Арапшы
    3. Сырдам
  1. Жойсын
  2. Багыс
  1. Айтым
  2. Сары
  3. Абыша
  4. Кара
  5. Имам
  6. Жанибек

Урта ырыу жузы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Племя[7] Аргыны Найманы Кипчаки Коныраты Кереи Уак
Племя[7]
  1. Мейрам
    1. Бегендик
    2. Ҡыуандыҡ
    3. Һөйөндөк
    4. Шегендик
    5. Ҡаракөсөк
  2. Момын
    1. Атыгай
    2. Басентиын
    3. Ҡарауыл
    4. Ҡанжығалы
  3. Юғары-шекты
  4. Түбәнге-шекты
  5. Тараҡты (йыйын)
  1. Саржомарт
    1. Бура
    2. Ҡаратай
    3. Күкжарлы
  1. Толегетай (Толетай)
    1. Матай
    2. Каракерей
    3. Садыр
    4. Тортуыл(Дотуыл)
  1. Терстамгалы
    1. Баганалы
    2. Балталы
  1. Кулан Кыпшак
  2. Сары Кыпшак
  3. Китай Кыпшак
  4. Кара Кыпшак
    1. Карабалык
    2. Колденен
    3. Бултын
    4. Узун
    5. Торы

Котенши:

  1. Сангыл
  2. Божбан
  3. Жетимдер
  4. Мангытай
  5. Аманбай
  6. Жаманбай

Коктинулы:

  1. Байлар
  2. Жандар
  3. Оразкелди
  4. Карасирак
  5. Токболат
  6. Кулшыгаш
  7. Алги
  1. абақ[13]:
    1. Жантекей
    2. Жадик
    3. Шимойын
    4. Шубарайгыр
    5. Меркит
    6. Шеруши
    7. Сарбас
    8. Молкы
    9. Ители
    10. Ҡараҡаш (сидалы)
    11. Көнсадак
    12. Жастабан
    13. Итимген
  1. Ашамайлы[14]:
    1. Балта
    2. Кошебе
    3. Тарышы
    4. Сибан
  1. Ер Қосай
  2. Байназар
  3. Бетке
  4. Беренсе ҡатынынан:
    1. Сарман
    2. Шога
  5. Ергенекти:
    1. Баржакы
    2. Янһарыары
    3. Шайкоз
    4. Бидалы


Кесе ырыу жузы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

ҡәбиләләре берләшмәһе Алшын Жетыр
Ырыу Алимула Байула
Ырыу
  1. Шект
  2. Каракеська (Алимула)
  3. Ҡараһаҡал (ҡаҙаҡ ырыуы)
  4. Кет
  5. Тортҡара
  6. Шомәкәй
  1. Жаппас
  2. Адай
  3. Алаш
  4. Алтын (ҡаҙаҡ ырыуы)
  5. Байбаҡты
  6. Берш
  7. Есентеңимер
  8. Шеркеш
  9. Ҡыҙыл-ҡорт
  10. Маскара
  11. Таҙ (ҡәбиләләр)
  12. Тана (ҡаҙаҡ ырыуы)
  13. Ысык
  1. Ул (ҡаҙаҡ ырыу)
  2. Табын
  3. Кердери
  4. Джунгарияға (ҡаҙаҡ ырыу)
  5. Тлеу
  6. Рама (ҡаҙаҡ ырыу)
  7. Жагалбайл

Жуздарға инмәгән ырыуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Аҡһөйәк[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Тор
  • Хужа
  • Сунак

Башҡалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Толенгит
  • Нуғай-ҡаҙаҡтар (ҡайһы берәүҙәр кесе жузға индерә)
  • Ҡыят (ҡайһы берәүҙәр кесе жузға индерә)
  • Ҡырғыҙ (ырыу)
  • Ҡарағалпаҡ (ырыу)

Тамғалар һәм орандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡаҙаҡ тамғалары менән башҡорт тамғалары өлөшләтә тап килә — был ҡәрҙәш ҡыпсаҡ халыҡтарының ҡатмарлы этногенезы менән бәйле. Ҡайһы бер төрки ҡәбиләләрҙең бер нисә халыҡ этногенезында ҡатнашыуы ихтимал; мәҫәлән, табын ырыуҙары ҡаҙаҡтар составына ла, башҡорттар составына ла ҡушылған. Шул сәбәпле, был халыҡтарҙың тамғалары йә оҡшаш булырға, йә өлөшләтә тап килергә мөмкин.

Ырыу Ара Тамға (ырыу билдәһе) Уран (ырыу ораны)
Оло жуз Kazakh Tamga 46.svg Нел
Ҡанлы Kazakh Tamga 04.svg косеу, Kazakh Tamga 05.svg сылбыр Байтерәк
Жалаир Kazakh Tamga 03.svg тараҡ Бактияр, Ҡабылан
Дулаты Kazakh Tamga 02.svg дүнүңгеңәләк, Kazakh Tamga 74.svg абаҡ Бактияр
Сикым Kazakh Tamga 04.svg, Kazakh Tamga 63.svg, Kazakh Tamga 64.svg Сикым, Рысбәк
Жаныс Kazakh Tamga 65.svg Жаныс, Толе
Ботбай Kazakh Tamga 64.svg Ботбай, Самен
Шымыр Kazakh Tamga 01.svg Шмыр, Ҡуйгилде
Албаны Kazakh Tamga 01.svg Райымбәк
Суаны Kazakh Tamga 09.svg
Сарыуйсын Kazakh Tamga 08.svg
Шапрашты Kazakh Tamga 13.svg ай, Kazakh Tamga 14.svg тумар, Kazakh Tamga 42.svg Ҡарасай
Ошаҡты Kazakh Tamga 07.svg тумар Бактияр
Ысты Kazakh Tamga 04.svg косеу, Kazakh Tamga 05.svg сылбыр Жауатар
Ойык Kazakh Tamga 04.svg косеу, Kazakh Tamga 17.svg коз
Тилик Kazakh Tamga 66.svg косеу
Сиргелы Kazakh Tamga 10.svg сирге, Kazakh Tamga 11.svg курай, Kazakh Tamga 12.svg, Kazakh Tamga 75.svg Туганаз
Шанышкылы Kazakh Tamga 15.svg кол-тамга, Kazakh Tamga 16.svg Аирлмас
Урта жуз Kazakh Tamga 18.svg буҫаға
Арғын Kazakh Tamga 17.svg коз Акжол, Ҡара Хужа
Таракты Kazakh Tamga 03.svg тараҡ, Kazakh Tamga 24.svg Жауҡашар
Юғары шекты Kazakh Tamga 76.svg юғары-шекты
Томень шекты Kazakh Tamga 77.svg томень-шекты
Найман Kazakh Tamga 22.svg сүмес, Kazakh Tamga 23.svg Ҡаптағай
Балталы Kazakh Tamga 71.svg балта
Бағаналы Kazakh Tamga 30.svg багана, Kazakh Tamga 20.svg, Kazakh Tamga 73.svg
Бура Kazakh Tamga 81.svg
Ҡаракәрәй Kazakh Tamga 78.svg Ҡабанбай
Матай Kazakh Tamga 79.svg Бүребай
Садыр Kazakh Tamga 02.svg, Kazakh Tamga 35.svg Алдияр
Ҡыпсаҡ Kazakh Tamga 19.svg көс алып Айбас
Ҡоңырат Kazakh Tamga 18.svg буҫаға Алатау
Сангыл Kazakh Tamga 18.svg буҫаға Мулкамал
Ваҡ Абрай

Ажибек

Шога

Kazakh Tamga 25.svg, Kazakh Tamga 20.svg, Kazakh Tamga 26.svg Жаубасар, Бармак
Ергенекты Уак Kazakh Tamga 75.svg ергенек, Kazakh Tamga 80.svg ай Алга
Кәрәй Ҡара Ҡужа
Ашамайлы Kazakh Tamga 20.svg ашамай
Абак Kazakh Tamga 21.svg абак
Кесе жуз
Байулы
Адай Kazakh Tamga 27.svg садак, Kazakh Tamga 28.svg ок Бекет
Берш Kazakh Tamga 36.svg, Kazakh Tamga 37.svg, Kazakh Tamga 06.svg, Kazakh Tamga 38.svg Агатай
Алтын Kazakh Tamga 32.svg, Kazakh Tamga 33.svg Байоурат
Жаппас Kazakh Tamga 41.svg туйе моин, Kazakh Tamga 42.svg, Kazakh Tamga 20.svg, Kazakh Tamga 43.svg Байморат
Есентемир Kazakh Tamga 44.svg, Kazakh Tamga 45.svg Алдонгар
Таз Kazakh Tamga 55.svg, Kazakh Tamga 56.svg Бакай
Байбакты Kazakh Tamga 72.svg, Kazakh Tamga 02.svg, Kazakh Tamga 34.svg, Kazakh Tamga 35.svg Даукара
Тана Kazakh Tamga 04.svg алип, косеу Тана
Маскар Каратай
Алтыбас (Алаша) Kazakh Tamga 29.svg, Kazakh Tamga 30.svg, Kazakh Tamga 31.svg Байбарак
Кызылкурт Kazakh Tamga 04.svg, Kazakh Tamga 49.svg, Kazakh Tamga 19.svg, Kazakh Tamga 50.svg Жиембай
Ысык Kazakh Tamga 44.svg, Kazakh Tamga 45.svg Байтерек
Алим-улы
Карасакал Kazakh Tamga 47.svg, Kazakh Tamga 40.svg, Kazakh Tamga 48.svg Алдажар
Каракесек Kazakh Tamga 18.svg, Kazakh Tamga 46.svg Акбан
Торткара Аиртау
Шекты Kazakh Tamga 61.svg, Kazakh Tamga 62.svg, Kazakh Tamga 13.svg Бактыбай, Жанходжа
Шемекей (Шомень) Доит
Жетыру
Табын Kazakh Tamga 54.svg сүмес, Kazakh Tamga 57.svg Kazakh Tamga 58.svg тараҡ, Kazakh Tamga 04.svg косеу Тостаған
Тама Kazakh Tamga 19.svg көс алып, Kazakh Tamga 59.svg тараҡ, Kazakh Tamga 05.svg сылбыр Ҡарабура
Жагалбайлы Kazakh Tamga 39.svg балта, Kazakh Tamga 40.svg шеккиш Манатау
Телеу Kazakh Tamga 60.svg сылбыр, Kazakh Tamga 20.svg Толпар, Арғымаҡ
Кердери Kazakh Tamga 53.svg тостаган Кожахмет
Керейт Kazakh Tamga 51.svg сылбыр, Kazakh Tamga 52.svg көс алып Аҡһаҡал, Унтум
Рамаҙан Kazakh Tamga 54.svg шомиш Дулат, Ҡайгулым
 Жуздарға инмәгәндәре
Торе Kazakh Tamga 57.svg, Kazakh Tamga 70.svg Архар, Аблай, Санхай
Кожа Алла Kazakh Tamga 04.svg, Kazakh Tamga 69.svg
Толенгут

Kazakh Tamga 03.svg Тараҡ

Нуғай-ҡаҙа Балға Айдархан

Шулай уҡ ҡарарға[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалып:Казахские племена