Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе
Phaseolus vulgaris
Ғәҙәти фасоль (Phaseolus vulgaris)
Фәнни классификация[1]
Халыҡ-ара фәнни исеме

Fabaceae Lindl., 1836

Синонимдар
Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
Викиһаҡлағыста
рәсемдәр
GRIN  440

Ҡуҙаҡлылар йәки Күбәләк сәскәлеләр (лат. Fabáceae, йә Fabaceae ,йә Leguminósae, йә Papilionaceae). Ике өлөшлөлəр ғаилəһе. Яҡынса 12 меңдəн ашыу төрө билдəле, бөтə Ер шарында таралған.

Биологик ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Үлəндəр, ҡыуаҡтар, ваҡ ҡыуаҡтар, ярым ҡыуаҡтар, лианалар, ағастар. Бүлбе бактериялары м‑н симбиозға инə. Күп, һирəгерəк ике һəм бер йыллыҡ үлəн, һирəклəп ҡыуаҡлыҡ. Япрағы ҡатмарлы (ҡауырһынлы, бармаҡ һымаҡ, өсəрле), япраҡ ҡолаҡсындары менән, сиратлы, һаплы. Япраҡтары, ваҡ япраҡтары, япраҡ ҡолаҡсындары йыш ҡына мыйыҡсаларға əүерелгəн.

Һабағы төҙ, тармаҡлы, уралыусан, йəбешеүсəн, һирəгерəк йəйелеүсəн йəки түшəлеүсəн.

Сәскә:Сəскəһе тəлгəш (ҡайһы берҙə бер яҡлы), башаҡ, баш, һирəгерəк һепертке булып йыйылған. Сəскəһе йыш ҡына ваҡ, ҡыҙыл, ал, күк, һары, аҡ төҫтə; дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, ике енесле. Каса япраҡсаһының япрағы ҡушылып үҫкəн, 5—4 тешле, ҡайһы берҙə 2 иренле. Тажы күбəлəк рəүешле, эре өҫкө япраҡтан (флаг, йəки елкəн), 2 ситке (ҡанаттар, йəки ишкəктəр) һəм 2 үҙ‑ ара тоташҡан аҫҡы япраҡтарҙан (кəмə) тора. Һеркəстəре 10, йышыраҡ үҙ‑ара һеркəс ептəре менән тоташтырылған бер туғандар; ике туғандар араһында 1‑еһе ирекле ҡала, ə 9‑cы көпшə барлыҡҡа килтерə.

Shema cveta Fabaceae.JPG
Ҡуҙаҡлылар сәскәһенең схемаһы

Сәскәнең формулаһы:

Male and female sign.svg[2]
Male and female sign.svg[3]

йәки

Male and female sign.svg[4]

Емешлеге 1, емшəне өҫкө. Емеше — ҡуҙаҡ. Орлоҡтары ҡоштар, кимереүселəр, ҡырмыҫҡалар, ел ярҙамында тарала. Йышыраҡ болондарҙа һəм далаларҙа, һирəгерəк урмандарҙа һəм баҫыуҙарҙа үҫə.

Әһәмиәте һәм ҡулланылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ашарға яраҡлы үҫемлектəр (борсаҡ, соя, фасоль һ.б.), мал аҙығы үҫемлектəре (аҡ ҡандала үлəне, румын люцернаһы, себер йылҡы борсағы, туғай клеверы һәм башҡалар), дарыу үҫемлектəре (баҫыу ҡоросүлəне, ҡандала үлəне, татлы тамыр һ.б.), баллы үҫемлектəр (йылҡы борсағының, ҡандала үлəненең бөтə төрҙəре һ.б.), декоратив үҫемлектəр (аҡ акация, ҡарға ҡуҙағы, һары акация һ.б.), буяу үҫемлектəре (буяу балғыуағы), ағыулы үҫемлектəр (сыбар сысҡанборос, Шишкин йүтəл үлəне). Башҡортостанда 23 заттан (аморфа, астрагал, борсаҡ, йүтəл үлəне, йылан ҡуҙағы, клевер, күкһəүел, кəрешкə, ҡоросүлəн,ҡыйыҡтаж, сысҡанборос, татлы тамыр, торна борсағы һ.б.) яҡынса 100 төрө үҫə.

Ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр:

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • [1]— Бобовые
  • [2]— Ҡуҙаҡлылар

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Миркин Б. М., Наумова Л. Г., Мулдашев А. А. Высшие растения: краткий курс систематики с основами науки о растительности: Учебник. — 2-е, перабот. — М.: Логос, 2002. — 256 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94010-041-4.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Прежнее название семейства Leguminosae Juss.
  2. Миркин, 2002
  3. Барабанов, 2006, с. 292
  4. Андреева, 2005, с. 438