Атом

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Гелий атомы

А́том ( бор. грек. ἄτομος — бүленмәй) — иң бәләкәй, химик элементтың үҙенсәлеген билдәләүсе, химик яҡтан бүленмәй торған кескенә берәмек. .[1] Атом атом ядроһынан һәм электрондарҙан тора. Атом ядроһы (атомдың бөтә массаһы тип әйтерлек атом ядроһында тупланған), ыңғай электр зарядлы протондан һәм электор заряды булмаған нейтрондан тороусы үҙәк өлөшө. Зарядтарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүе бик көслөлөгө менән улар бәйләнештә тора. Әгәр электрондар иҫәбе протондар иҫәбе менән тап килмәһә, атом нейтралгә әйләнә. Ә киреһенсә булһа, ул йә ыңғай, йә кире зарядлы була һәм ион тип атала. Атомдарҙағы протондар һанына ҡарап, ҡайһы химик элементҡа ҡарағанын билдәләйҙәр. Ә инде нейтрондар иҫәбе элементтың изотоп икәнен асыҡлай.

Атом-төш коралы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бер баҫҡыслы атом-төш бомбаһы шартлауы, ҡеүәте 23 килотонна. Невада, 1953

Атом ҡоралы, төш ҡоралы — ауыр төштөң бүленеүе сылбырлы урын реакцияһы арҡаһында сыға торған энергия ҡулланыу нигеҙендә яһалған ҡорал, уның менән идара итеү һәм тәмәке (төҙәгән урынға) табан алып килеү саралары барлығы.

Атом-төш коралы нигеҙендә идара ителеше ауыр түгел төштөң бүленеүе сылбырлы урын реакцияһы һәм термо реакциялары ята.

Төштөң бүленеүе сылбырлы реакцияһын ебәрһен өсөн я уран-235, йә плутоний-239, ҡайһы бер осраҡта уран-233 файҙаланыла.

Ысынбарлыҡтә уран ике төп изотоп төрөндә осорай - уран-235 (тәбиғи урандың 0,72%) һәм уран-238 (99,2745%), ләкин төштөң бүленеүе яғыулығы өсөн генә уран-235 ҡулланыла ала.

Уран-238 изотобын үҙ сылбырлы урын реакцияһы үҙе бара алмай, шуға күрә ул тәбиғәттә шундай таралған.

Атом-төш бомбаһы эшләһен өсөн уран-235 булыуы 80% - ын артыҡ тәшкил итергә тейеш. Шуға күрә атом-төш яғыулығын етештереүҙә уран-235 өлөшөн арттырыу өсөн бик сығымлы процесс - ураны байыҡтырыу ҡулланыла.

АҠШта ҡоралда уран-235 байыҡтырыу дәрәжәһе 93%, ҡайһы берҙә 97,5 проценты етә.

Ураны байытыуҙан тыш плутоний-239 изотобы нигеҙендә плутоний бомбаһы яһарға була, унда физик һүҙлектәр тотороҡлолоғо өсөн плутоний бер ни тиклем галлий ҡушыла.

Йәҙрә реакторында уран-238 нейтроннар менән оҙаҡ биҙәү процессы арҡаһында плутоний тап сығарыла, шулай уҡ торий нейтрондар менән нурландырыу арҡаһында уран-233 сыға.

АҠШ атом-төш ҡоралына уран-235 25% - ы һәм плутоний-239 75% - ы инә.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Атом — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]