Эстәлеккә күсергә

Беслан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Беслан
осет. Беслæн
Герб
Нигеҙләү датаһы 1847
Рәсем
Рәсми атамаһы Беслæн, Тулатово һәм Иристон
Дәүләт  Рәсәй
Административ үҙәге Бесланское городское поселение[d][1] һәм Правобережный район[d]
Административ-территориаль берәмек Правобережный район[d] һәм Владикавказский округ[d]
Сәғәт бүлкәте UTC+3:00[d]
Халыҡ һаны 4800 кеше (1926)[2],
5858 кеше (1939)[3],
19 385 кеше (1959)[4],
25 000 кеше (1967)[5],
26 893 кеше (1970)[6],
29 600 кеше (1976)[2],
29 879 кеше (1979)[7],
32 469 кеше (1989)[8],
34 100 кеше (1992)[5],
33 900 кеше (1996)[5],
34 300 кеше (1998)[5],
34 500 кеше (2000)[5],
34 600 кеше (2001)[5],
35 550 кеше (2002)[9],
35 600 кеше (2003)[5],
35 600 кеше (2005)[5],
35 700 кеше (2006)[5],
35 800 кеше (2007)[5],
36 000 кеше (2008)[5],
36 183 кеше (2009)[10],
36 728 кеше (2010)[11],
36 729 кеше (2011)[12],
36 864 кеше (2012)[12],
37 037 кеше (2013)[12],
36 991 кеше (2014)[12],
37 063 кеше (2015)[13],
37 034 кеше (2016)[14],
37 025 кеше (2017)[15],
37 029 кеше (2018)[16],
37 196 кеше (2019)[17],
37 371 кеше (2020)[18],
35 929 кеше (2021)[19],
36 011 кеше (2023)[20]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 484 метр
Майҙан 24 км²
Почта индексы 363020, 363021 һәм 363023–363029
Рәсми сайт beslan.ru
Урындағы телефон коды 86737
Карта
 Беслан Викимилектә

Беслан (осет. Беслæн ) — Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһындағы ҡала. Правобережный районы административ үҙәге.

Уның составындағы берҙән-бер тораҡ пункт булараҡ «Беслан ҡала биләмәһе» муниципаль берәмеген тәшкил итә.

Географияһы[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Беслан ҡалаһының картаһы

Ҡала диңгеҙ кимәленән 494 метр бейеклектә, Терек йылғаһының уң яҡ ярында, Владикавказ ҡалаһынан төньяҡҡараҡ 14 км алыҫлыҡта һәм Назрань ҡалаһынан көнбайышҡа табан 18 километрҙа урынлашҡан.

Беслан — Дондағы Ростов— Баҡы тармағында урынлашҡан мөһим тимер юл үҙәге һәм Владикавказға алып барыусы тармаҡтың баш пункты булып тора.

Халҡы — 37 мең кеше (2021). Беслан ҙурлығы буйынса Төньяҡ Осетияла Владикавказдан (301 543) һәм Моздоктан ҡала өсөнсө ҡала (41 459). Беслан ҡалаһының майҙаны 23,17 км² тәшкил итә.

Этимологияһы[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

1847 йылда нигеҙләнә һәм тәүҙәрәк Бесланыкау — урындағы феодал Беслан Тулатов исеме менән «Беслан ауылы» тип атала. буйынса. Рәсми ҡулланышта атама ҡулланышта фамилия буйынса — Тулатово йәки Тулатовский булып нығыына.

1941 йылда ауыл Иристон (һүҙмә-һүҙ — этнонимғаярашлы, «осетин» тигәнде аңлата), ә 1950 йылда ауылды ҡалаға әйләндергәндә, исеме Беслан[21] тип үҙгәртелә.

Тарихы[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

1847 йылда күскенселәр нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип атай Бесланыкау Осетия һәм башҡа районы — «ауыл» Беслан, буйынса исемендәге урындағы феодал — Беслан Тулатов. Ләкин уны рәсми исем-фамилияларын ҡулланып беркетелгән — Тулатово йәки Тулатовский.

1941 йылдың 26 апрелендә РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән,Тулатово ауылын осетинсаға тәржемә иткәндә "Осетия"ны аңлатҡан— Иристон[22] атамаһына үҙгәртелә. Ә 1950 йылда ҡала статусын алған саҡта, Беслан ҡалаһы тип атарға ҡарар ителә. 1940—1950 йылдарҙа ике ҡатлы һәм өс ҡатлы йорттар ҡала төҙөлөшө нигеҙен тәшкил итә.

1961 йлдың 15-16 сентябрендә ҡалала 700 кеше ҡатнашҡан урам болаһы беспорядки булды. Милиция биш кешене тотҡарларға маташыу сәбәпле, тәртип һаҡсыларына ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтелә. Бер кеше үлә. Ете кеше хөкөөмгә тарттырыла.

2004 йылда 1-се һанлы мәктәәптә ойошторолған теракт арҡаһында Беслан ҡалаһы бөтә донъяла билдәлелек алды.

Бесланда теракт[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

2004 йылдың 1 сентябрендә Беслан ҡалаһындағы 1-се мәктәпте террорсылар бҫып ала, 1128 бала һәм өлкән кеше аманат итеп алына. Теракт һөҙөмтәһендә 333 кеше, шул иҫәптән 186 бала һәләк була[23]. Дауалау учреждениеларына ярҙам һорап 1000-дән артыҡ кеше мөрәжәғәт итә[24]. 2004 йылдың 3 сентябрендә аманаттарҙы азат итеү операцияһы барышында Федераль хәүефһеҙлек хеҙмәтенең Махсус тәғәйенләнешле үҙәгенең ун яугиры һәләк булды. «А» («Альфа») Идаралығы махсус подразделениеһы өс кешене, ә «В» («Вымпел») Идаралығы — ете кешене юғалтты[25].

«Кавказ-үҙәк» интернет-сайтына һылтанып, «France Presse» агентлығы раҫлауынса, 2004 йылдың яҙғы-йәйге теракттары һәм Бесландағы теракт өсөн яуаплылыҡты чечен террорсыһы Шамиль Басаев үҙ өҫтөнә ала[26] (Грозный ҡалаһында 2004 йылдың 9 майында ойошторолған Чечня президенты Ҡадыров Әхмәт Абдулхамидовичты үлтереү, 2004 йылдың 21 июненән 22 июненә ҡаршы төндә ойошторолған Ингушетияға рейд, һәм шулай уҡ 2004 йылда Грозный ҡалаһына һуғышманҙың һөжүме, 24 августағы террорсы акттары һәм ике пассажир самолётының шартлауы һәм Мәскәүҙә август айында «Рижская» метро станцияһында булған шартлауҙар).

Теракттан һуң, Рәсәй президенты Путин Владимир Владимирович 2004 йылдың 13 сентябрендә Рәсәйҙең Көньяҡ федераль округында ижтимағ-иҡтисади хәлде яҡшыртыуға йүнәлтелгән саралар күрелеүе, террорсылыҡҡа ҡаршы көрәште көсәйтеү һәм илдә дәүләт власын нығытыу тураһында иғлан итә[27]. Атап әйткәндә, Федерация субъекттары вазифалы кешеләрен тура һайлауҙар аша түгел, ә Президент тәҡдим иткән кандидатты закон сығарыу органдарының ҡарары менән тәғәйенләү нинциативаһы менән сыҡты. Телевидение аша сығыш яһағанда, Путин башланғысын Беслан трагедияһына бәйләне. Законопроект об отмене прямых губернаторских выборов был разработан и принят 2004 йылдың декабрендә тура губернатор һайлауҙарын юҡҡа сығарыу тураһында закон проекты 2004 йылдың декабрендә эшләнде һәм ҡабул ителде [28].

Халҡы[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Милли составы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2010) мәғлүмәттәре буйынса[29]:

МилләтҺаны, кешеӨлөшө
1 осетиндар 30 637 83,41 %
2 урыҫтар 4 377 11,92 %
3 әрмәндәр 469 1,28 %
4 башҡалар 1 245 3,39 %
5 барлығы 36 728 100 %

2002 йылғы йәниҫәп мәғлүмәте буйынса: осетиндар — 78,77 %, урыҫтар — 14,51 %[30].

Мәғариф[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Мемориал в память о жертвах Великой Отечественной Войны возле Дома культуры
  • Гимназия
  • 10 урта мәктәп
  • Иван Каниди исемендәге мәктәп-интернат (2004 йылдың 3 сентябрендә һәләк булған физкультура уҡытыусыһы)
  • Музыкаль мәктәп
  • Беслан йәкшәмбе мәктәбе
  • Каниди исемендәге спорт мәктәбе
  • Художество мәктәбе
  • Правобережный районының һөнәри-техник училищеһы

Һаулыҡ һаҡлау[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

  • Төньяҡ-Кавказ медицина үҙәге,
  • Правобережный район дауаханаһы,
  • Тиҙ медицина ярҙамы станцияһы,
  • Беслан поликлиникаһы,
  • Беслан балалар поликлиникаһы,
  • Инфекцион бүлек,
  • көндөҙгө стационар,
  • балалар стационары
  • Балалар тыуҙырыу йорто

Элемтә һәм киң мәғлүмәт саралары[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

  • Ҡалала «Правобережье тормошо» гәзите
  • Почта бүлексәһе
Рәсәй почтаһы
Номерҙар Адрестар
363021 Коминтерн урамы, 150б
363022 Лермонтов тыҡрығы, 11
363023 Щорс урамы, 39а
363024 К.Хетагуров урамы, 104А
363025 Комсомол урамы, 74
363026 Дзарахохов урамы, 37
363027 Тимирязев тыҡрығы, 8
363029 Генерал Плиев урамы, 19
  • Евросеть

Иҡтисады[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Беслан осетин спирт етештереүе үҙәктәренең береһе.

Сәнәғәт
  • Спиртзавод Феникс спирт заводы
  • Яңырыу спирт заводы
  • Ариана спирт заводы
  • «Победит» араҡы заводы
  • «Исток» араҡы заводы
  • Шарап цехы
  • «Энергос» нефть базаһы
  • «Ромо» нефть базаһы
  • Ликёр-араҡы заводы
  • Шампан шарабы заводы
  • Урман эшкәртеү заводы
  • Тегеү фабрикаһы
  • Беслан 2-се икмәк ҡабул итеү предприятиеһы
  • Беслан икмәк заводы
  • Беслан мал һуйыу урыны бойня
  • Кирбес заводы
  • Ваҡ ҡырсынташ заводы
  • Беслан юл ремонт-төҙөлөш идаралығы (ДРСУ)
  • Беслан район төҙөлөш идаралығы (РСУ)
  • МПМК «Правобережная»
  • СМП-324 төҙөлөш фирмаһы
  • Зильгин кирбес заводы
  • «Стройизделия» предприятиеһы
  • «Автоспецоборудование» заводы
  • Беслан электромеханика заводы — комплектлы трансформатор подстанцияһы
  • «Росжелдорстрой» заводы — тимер-бетонные изделиелары
  • «Строймост» предприятиеһы — тиер-бетон конструкцияһы
Ауыл хужалығы

Үҫешкән үҫемлекселек, баҡсасылыҡ һәм малсылыҡ.

  • Беслан Дендрарий
Ислам
  • Мәсет. Беслан халҡынан йыйылған аҡсаға XX быуат башында төҙөлгән. Совет власы осоронда унда һөт заводы бинаһы урынлашҡан. Ҡаланың мосолман общинаһы тырышлығы менән әсет яңынан тергеҙелә һәм 2010 йылдың декабрендә яңынан асыла[31].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

  1. ОКТМО (урыҫ)
  2. 2,0 2,1 Население Северной Осетии (урыҫ)
  3. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам (урыҫ)
  4. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (урыҫ)Демоскоп Weekly.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 Народная энциклопедия «Мой город». Беслан
  6. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ)Демоскоп Weekly.
  7. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ)Демоскоп Weekly.
  8. Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (урыҫ)
  9. Всероссийская перепись населения 2002 года. Численность населения субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (урыҫ)
  10. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года (урыҫ)
  11. Том 1. Численность и размещение населения. Таблица 10
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Оценка численности населения муниципальных образований Республики Северная Осетия-Алания на 1 января 2011-2015 годов (урыҫ)
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (урыҫ)
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года (урыҫ) — 2018.
  15. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (урыҫ)М.: Росстат, 2017.
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (урыҫ)М.: Росстат, 2018.
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (урыҫ)
  18. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года (урыҫ)
  19. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года) (урыҫ)
  20. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.) (урыҫ) — 2023.
  21. Поспелов, 2008
  22. ПЕРЕИМЕНОВАНИЕ ОТДЕЛЬНЫХ СЕЛЬСКИХ СОВЕТОВ И НАСЕЛЕННЫХ ПУНКТОВ // Ведомости Верховного Совета СССР. — 1941. — № 26 (15 июня).
  23. Захват школы в Беслане изначально планировался как теракт-самоубийство. РИА Новости (22 декабрь 2006). Дата обращения: 14 август 2017. Архивировано 14 август 2017 года.
  24. Число пострадавших в Беслане составило более 1200 человек. Вести (9 сентябрь 2004). Дата обращения: 22 август 2018. Архивировано 22 август 2018 года.
  25. "Альфа" и "Вымпел" понесли беспрецедентные потери. Бойцы гибли, закрывая телами детей от пуль. NEWSru.com (6 сентябрь 2004). Дата обращения: 17 ғинуар 2018. Архивировано 17 ғинуар 2018 года.
  26. Басаев рассказал о Беслане. Известия (17 сентябрь 2004). Дата обращения: 25 март 2017. Архивировано 25 март 2017 года.
  27. Владислав Воробьев, Наталья Иванова. ...И по горизонтали. Российская газета (14 сентябрь 2004). Дата обращения: 17 ғинуар 2018. Архивировано 17 ғинуар 2018 года.
  28. Порядок рассмотрения кандидатур на должность губернатора. Российская газета. Дата обращения: 4 сентябрь 2018.
  29. Том 4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года. Архивировано 19 август 2013 года. 2016 йыл 5 март архивланған.
  30. Этнокавказ. Национальный состав Правобережного района по данным переписи 2002
  31. Северная-Осетия-Алания республика, Беслан. Дата обращения: 18 июль 2013. Архивировано из оригинала 24 сентябрь 2015 года. 2015 йыл 24 сентябрь архивланған.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

  • Поспелов Е. М. Географические названия России. Топонимический словарь. — М.: Астрель, АСТ, 2008. — 523 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-17-054966-5.
  • Посемейные списки населенных пунктов Владикавказского округа Терской области на 1886 год / Н. В. Чиплакова. — Владикавказ: «Веста», 2014. — Т. 3. — С. 45—96. — ISBN 978-5-9904677-7-4.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Ҡалып:Северная Осетия Ҡалып:Правобережный район Северной Осетии Ҡалып:Населённые пункты на Тереке Ҡалып:Райцентры Северной Осетии