Давид-Ҡаласыҡ

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Давид-Ҡаласыҡ (бел. Давыд-Гарадок) — Белоруссияның Брест өлкәһе Столинский районындағы ҡала (1940). Горынь йылғаһы буйында урынлашҡан. Халҡы 5892 кеше тәшкил иткән (2017 йылдың 1 ғинуарына). Житковичи — Давыд-Ҡаласыҡ — Р88 автомобиль юлында Украина сигендә (Верхний Теребежов) урынлашҡан.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XI быуат аҙағында йәки XII быуат башында барлыҡҡа килгән. Давид-ҡаласыҡты 1937 - 1939 йылдарҙа Якимович һәм 1967 йылда П. Ф. Лысенко тикшергән. Вал менән уратып алынған Детинец Непрядва.йылғаһының Горынға ҡушылған морононда урынлашҡан. Детинецтың мәҙәни ҡатламы 3,5 метрға тиклем урамда ҡеүәткә эйә. Төҙәлмәнең урам биләмә усадебный планлаштырылыуы тикшерелгән. Биләмәләре усадьбалары частокол менән кәртәләнгән, эске ихаталарға таҡта түшәмә һалынған. Таш юлы булған мостовые бер нисә урам асылған. Бөтә ҡоролмалар — ер өҫтө майҙаны 20 квадрат метрға тиклемге буралар. Торлаҡтарҙа балсыҡ ҡушып һуғылған мейес емереклектәре тикшерелгән. Ағастан буралған сиркәү асылған [1].

Ҡалаға нигеҙ һалыусы тип Витачевола (1100) үткән кенәздәр съезынан һуң Погорыньеға ла эйә булған владимир-волынь кенәзе Давид Игоревич һанала, тап уның хөрмәтенә ҡалаға шундай исем бирелгән дә инде. Урындағы риүәйәткә ярашлы, Давид-Ҡаласыҡҡа суҡындырылған сағында Давыд исемен алған (шул уҡ кеше Туровҡа ла нигеҙ һалған) ятвяж кенәзе нигеҙ һалған. Давид-Ҡаласығының тирә-яғы башта булып ҡала Киев Русенә, һуңынан Волынь кенәзлген ҡараған. XII—XIII быуаттарҙа — удел кенәзлеге үҙәге, һуңынан ҡала Бөйөк Литва кенәзлеге.составында булған. 1509 йылда Пинск кенәзлеге составына ингән..

XVI быуат уртаһында поляк короле Сигизмунд II Август был ҙур ауылды местечко Вилен воеводаһы кенәз Н. Радзивилл Ҡараға (1558 йылда пожалование грамота менән раҫлаған) бирә. 1586 й. был имениенан польша короле Стефан Баторий раҫлаған майорат булдырылған (вариҫлыҡ тәртибе менән нәҫелдең иң өлкәненә йәки иң өлкән улына күскән биләмә).

1655 йылдың 16 сентябрендә кенәз Волконский воеводаһының ҡала ситенә килеп еткән рус отряды литва ғәскәрен осратҡан. Волконский литвиндарҙы тар-мар иткән һәм уларҙы ҡабат ҡалаға ҡыҫырыҡлаған, уратып Давид-Ҡаласыҡты ҡамаған һәм уны яндырырға бойорған. Ҡасып өлгөрә алмаған кешеләр күп кенә кеше һәләк булған.

[./https://ru.wikipedia.org/wiki/Речь_Посполитая Речь Посполитаяны 1793 йылда] 2-се бүлгәндән һуң Рәсәйгә күскән һәм Минск губернаһының.өйәҙ үҙәге булған. 1836 йылда ҙур ауыл местечко халҡы крепостной бәйлелектән сығарылған һәм мещандар ҡатламына индерелгән. Ауыл яныңдағы Горынь йылғаһында пристань эшләгән, 1860 йылда бында 12 судноға һәм 6 һалға 11 153 һумлыҡ 27 835 бот тауар тейәлгән.

Костёл Божьего Тела (1936)
Аллаһы Тәғәлә Тәне костёлы (1936)

1865 йылға ҡарата Давид-Ҡаласыҡта барыһы 3566 халыҡ иҫәпләнгән, 2 православие сиркәүе, католик костел, 3 йәһүд ғибәҙәт мәктәбе, 629 ихата,кирбес һәм һыра заводтары булған.

Давид-Ҡаласыҡта Совет власы 1917 йылдың ноябрендә урынлаштырылған. 1918-1920 йй. Давид-Ҡаласыҡ - немец, ә һуңыраҡ поляк ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына оккупация; 1921 йылдан алып 1939 йылға саҡлы Польша составында булған.

1939 йылдың сентябрендә ҡала Белорус ССР-ысоставына ингән. 1940 йылдан ҡала статусын алған; 1940 й. ғинуарынан Давид-Ҡаласыҡ — Белорус ССР-ының Пинск өлкәһендәге район үҙәге.

1941 йылдың 7 июлендә ны Ҡыҙыл Армия Давид-Ҡаласыҡты ҡалдырып китергә мәжбүр булған, һәм уны немец-фашист ғәскәрҙәре баҫып алған. Белорус стратегик һөжүм операцияһы барышында 1944 йылдың 9 июлендә 1-се Белорус фронты ғәскәрҙәре тарафынан азат ителгән.

1937-1938 йылдарҙа Давид-Ҡаласыҡтың үҙәк өлөшөндә детинец ҡаҙыныуҙар үткәрелгән. Бурамалы торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтыларының ҡалдыҡтары — Зарубинецкий ауылы торағы селище, бүрәнә урам ҡапламалары, ағас часовня; күп балсыҡ һауыттар. фрагменттары (ҡайһы берҙәрендә оҫтаның келәймәһе бар) табылған. Ағастан ваҡ-төйәк эшләнмәләр (мәҫәлән, саған ағасынан эшләнгән спираль биҙәкле суҡмар тотҡаһы, орнаменттар менән циркуль биҙәкле тараҡтар һ. б.), һөйәк беҙҙәр, балыҡ ауы үрә торған энәләр, шулай уҡ тимер һәм бронзанан күп һанлы ваҡ-төйәк эшләнмәләр табылған. Быяла беләҙек һәм шиферлы (ал йә ҡыҙыл һәүерташты тишеп яһалған) ҡул орсоғона тағылған ауырсыҡ пряслица табылыуы XI—XII быуаттарҙа Давид-Ҡаласыҡтың ҡала биләмәһе булыуын раҫлаған. Р. Якимович 1937-1938 йылдарҙағы һәм П. Ф. Лысенконың 1967 йылғы ҡаҙыныуҙары ярҙамында бурамалы торлаҡ, ағас сиркәү, ағас түшәлгән юл мостовая ҡалдыҡтары, бер нисә бай ҡәберлек табылған. үп әйберҙәрҙе табыу, Ағас, һөйәк, тимер, бронза, быяла эшләнмәләр, шулай уҡ балсыҡ һауыт ватыҡтары табылған.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡаланың эре сәнәғәт предприятиеһы — «Давид-Ҡаласыҡ электромеханик заводы» ААЙ (460 хеҙмәткәр; электр йәбештергестәр паяльник етештерелгән , йылытҡыстар, шылтыратҡыс ҡыңғырауҙар, СВЧ-мейестәр өсөн электр күсергестәре привод һ. б. приборҙар, «Атлант» һыуытҡыстары өсөн тулыландырғыстар комплектующие етештерәләр [2]). Шулай уҡ «Берестейский икмәк бешереүсеһе»[3].ААЙ-ының филиалы — икмәк заводы ғәмәлдә.

Белем биреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Белем биреү системаһы составына 2 урта мәктәп инә. Шулай уҡ музыкаль һәм балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе эшләй. Балалар ижады йорто бар.

Геральдикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1796 йылдың 22 ғинуарында (17435 һанлы закон) (Минск наместниклығының башҡа гербтары менән бергә) Давыд-Ҡаласыҡтың гербы раҫланды.

«Ҡалҡандың өҫкө өлөшөндә Минск гербы. Түбәндә — ҡара ҡыр өҫтөндә Припять йылғаһы, уның ярында ике ҡапҡалы һәм ярға терәлгән өс төккә бәйле тауар тейәлгән алтын судно»

Давид-Ҡаласыҡ гербы Давид-Ҡаласыҡ ҡала башҡарма комитетының 1997 йылдың 28 июнендәге 17-се һанлы ҡарары менән раҫланған. Герб 1997 йылдың 1 декабрендә Беларусь Республикаһының Герб матрикулына 10-сы һан менән индерелгән:

«„рус“тың, йәки „француз“дың ҡара ҡырында, ҡалҡан ында Горынь йылғаһы, һәм уның буйында ике ҡапҡалы көмөш пристань, һәм уға тауар төктәре тейәгән алтын судноһы терәлә».

Йәһүд общинаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1521-1551 йй. Давид-Ҡаласыҡ польша королеваһы Бона Сфорцаның биләмәһе булған. Уның уңайлы шарттар булдырыуы арҡаһында, Давид-Ҡаласыҡ һәм уның янындағы ерҙәргә Көнбайыш Европанан йәһүдтәр килеп йәшәй башДавид-Ҡаласыҡлаған. Улар сауҙа һәм һөнәрселек менән шөғөлләнгән.

Бөйөк Литва кенәзлегендә йәһүдтәр, иҡтисади өлкәлә ҙур ташлама менән файҙаланған, үҙидаралыҡтары булған —община ғәмәлдәрен Кагалда йыйылыш хәл иткәндәр, иудаизм йәһүд динен тотҡандар. Давид-Ҡаласыҡта ла шулай булған. Бында үҙҙәренең раввины булған, ике синагога, йәһүд мәктәбе эшләгән. законлаштырып була. Йәһүдтәрҙең хоҡуҡи хәле 1588 йылғы Конституция менән.ҡанунлаштырылған.

1920-1930 йылдарҙа Давид-Ҡаласыҡтың йәһүдтәре Үҙәк Юрьев (хәҙер Совет) урамы буйынса йәшәгәндәр, улар йорттарынан туранан-тура урамға сыҡҡандар.

Совет власы килгәс, йәһүдтәр урындағы власть органдарына һайлауҙарҙа әүҙем ҡатнашҡан.

Немец-фашист оккупацияһы осоронда Давид-Ҡаласыҡта урындағы йәһүдтәр өсөн гетто барлыҡҡа килгән, һуңынан уларҙың барыһы ла тиерлек вәхшиҙәрсә үлтерелгән.

Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Георгиев сиркәүе — ағастан, XVII б. аҙағы — XVIII б. башы
  • Ҡаҙан сиркәүе — 1913 йыл

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Давид-Ҡаласыҡтағы гетто

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Лысенко е п. ф. туровский ҡала. Минск. 1974. С. 118-142.
  2. Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Дауыт-Городокский электромеханик заводы»
  3. Сәнәғәте