Поляктар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Поляктар
Үҙ атамаһы

Polacy

Һаны һәм йәшәгән урыны

Барлығы: 55—60 миллион
Польша Польша — 36,085 млн (2011)

Украина Украина — 144 мең[8]
Швеция Швеция — 103 мең[9]
Норвегия Норвегия — 101 мең[10]
Рәсәй Рәсәй — 47 мең (2010)[11]
Латвия Латвия  — 45 мең[12]
Чехия Чехия — 39 мең[13][14]
Ҡаҙағстан Ҡаҙағстан — 34 мең[15]

Тел

поляк

Дин

христианлыҡ (католицизм)

Раса тибы

европеоид

Халыҡ

ҡөнбайышм славяндар

Туғандаш халыҡтар

лужичандар, словактар, чехтар, морав, силезец, кашубы

Этник төркөм

гурал, мазур

Килеп сығышы

славяндар

Поляктар (пол. Polacy) — көнбайыш славян халыҡтары араһында иң ҙурыһы, (98 %), нигеҙҙә, Польша Республикаһы халҡы.

Поляктарҙың күбеһенең туған теле — поляк, һинд-европа телдәре ғаиләһенең славян тармағына ҡараған лех төркөмө

Этник поляктарҙың дөйөм һаны 45 миллион кеше самаһы, шуларҙың яҡынса 37 миллионы Польшала йәшәй. Донъяла барлығы 50 миллионға яҡын кеше поляк сығышлы

Этник сығышы буйынса поляк булмаған көнсығыш славян шляхта төркөмө үҙен поляк халҡы, тип иҫәпләй. (рим-католик ҡатламдарға ҡараған) Речь Посполитой («Polonica Natio»)[16] һәм Польша йәһүдтәре — аккультурация яҡлылар (моисеева дине поляктары).[17]

Поляктарҙың күбеһе католицизм динен тоталар Польшала 2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 90,1 % этник поляктар үҙҙәрен дини кеше тип, шулай уҡ 89,0 % католиктар булып тора, ә 1,1 процент башҡа дин тота, уларҙың 116,8 мең — православие (башлыса Подляский воеводство) һәм 15,2 мең — грек-католиктары[18].

1897 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса поляктар (8 миллион самаһы кеше, шул иҫәптән 7 миллион самаһы Поляк батшалығы) һаны буйынса донъяла өсөнсө урында тора (великоростар һәм малоростарҙан һуң) Рәсәй империяһының. халыҡтарынан.1989 йылдағы Бөтә союз халыҡ иҫәбен алыу буйынса СССР территорияһында 1 126 334.поляктар йәшәй.

Этнонимдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Исеме — пол. Polacy [поляц]; ир кеше — Polak [поляктар]; ҡатын -ҡыҙ — Polka [полька].

Урта быуаттарҙа поляк халҡына ҡарата йыш ҡына «лях» атамаһы ҡулланыла.. Мәҫәлән, XVI—XVII быуаттарҙа татар, төрөк һәм казак халыҡтары араһында Польша (Корона) Ляхистан йә Лехистан, тип аталған

Боронғо рус әҙәбиәтендә «лях» һүҙе «поляк» һүҙенә нейтраль синоним булып тора; урыҫ әҙәби телендә XVI—XIX быуаттарҙа әкренләп кире (негатив) төҫ ала[19].

Хәҙерге әҙәби урыҫ теле нормаһы буйынса ҡатын-ҡыҙ затына ҡарата «полька».ҡулланыла. XIX быуат урталарында урыҫ телендә «полька» һәм «полячка» төрлө мәғәнәле һәм нейтраль булып иҫәпләнә[19], В. Даль һүҙлегендә «полячка» «һанға һуҡмау»[20], һуңғы һүҙлектәрҙә «полячка» иҫкергән[21] йәки һөйләш һүҙе[22] итеп ҡабул ителә.

Таралышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күпселек поляктар Польша Республикаһы территорияһында йәшәйҙәр. Сит илдә йәшәүсе поляктарҙы Литваның , Көнбайыш Белоруссияның, Көнбайыш Украинаның, Латвияның (айырым райондарҙа Латгалья, атап әйткәндә, элекке Илукстский өйәҙе), Польша менән Чехия аралашҡан райондарының (Заользье) һәм Словакия (Спиш) һәм поляк диаспораһы (Полоний), эмиграция тулҡынында һәм XIX—XXI быуаттарҙа күсенеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән (Көнбайыш Европа, АҠШ, Көньяҡ Америка, Рәсәй, Көньяҡ Африка, Австралия, Урта Азияла) шартлы рәүештә төп поляк халҡы йәшәгәндәргә бүләләр..

Поляктарҙ илдәр буйынса бүлеү:

  • Польша — 36,085 млн кеше (2011)
  • Америка польша барлыҡҡа килгән АҠШ — 9,4 миллион
  • Германияла поляктар — 1,5 — 2 миллион
  • Бразилияла поляктар — 1,8 млн.
  • Польшала йәһүдтәр — 1,25 млн[23]
  • Францияла поляктар — миллион 1,05
  • Аргентинала поляктар — 0,5 — 1 млн
  • Поляктар Канадала — 0,9 млн
  • Австралияла поляктар — 0,9 млн
  • Бөйөк Британияла поляктар — 0,5 млн
  • Белоруссияла поляктар — 0,3 млн
  • Литвала поляктар — 0,2 млн[24],
  • Украинала поляктар — 144 мең
  • Чехияла поляктар — 0,1 млн
  • Поляктар Бельгияла — 70 мең
  • Рәсәйҙә поляктар — 47 мең (2010)
  • Латвияла поляктар — 45 мең.
  • Нидерланд поляктары — 34 мең
  • Ҡаҙағстан поляктары — 34 мең
  • ЮАР поляктары — 34 мең
  • Әзербайжанда поляктар — 0,3 мең кеше Әзербайжан община ағзаһы булып тора[асыҡларға], теүәл һаны билдәһеҙ.

Австрияла, Грецияла, Италияла һәм Исландияла байтаҡ поляк общиналары йәшәй.

Субэтнический һәм этнография төркөмө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Поляк этник массивы ҙур субэтник төркөмдө үҙ эсенә ала. Улар араһында гурали, кашуба, мазура, курпа һәм башҡа күптәр бар. Улар бөтәһе лә бер нисә ҙур этнографик төркөмдәре составына индерелә.[25][26]:

  • великополяниндар (Польшаның төньяҡ-көнбайыш райондары, Кире ҡайтарған ерҙәрен индереп);
  • серадзяно-ленчицане (Польшаның үҙәк райондарында);
  • малополяниндар (Польшаның көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш райондарында);
  • мазовшандар (мазуралар) (Польшаның төньяҡ-көнсығыш райондарында);
  • силезецтар (Силезский һәм Опольский воеводство шулай уҡ Польша менән сиктәш Чехия һәм Словакия эргәһе райондаы);
  • поморяниндар (Польшаның төньяғындағы кашубтарҙы индереп);
  • Көнсығыш Кресс халыҡтары;
  • Кире ҡайтарған ерҙәрҙәге халыҡ.

Төрлө региондағы поляктар араһындағы тел һәм мәҙәни-көнкүреш мөнәсәбәттәрендәге айырмалыҡтар әкренләп шымара бара.. Иң сағыу үҙаңы һәм этнографик үҙенсәлектәре Көньяҡ Польшаның таулы өлкәләрендә йәшәүсе гуралиҙарҙың сағыла, шулай уҡ Үрге Силезиялағы силезецтарҙың, Помор воеводствоһы кашубтарҙың (ҡайһы бер төркөмдәр, мәҫәлән, силезецтарҙың бер өлөшө үҙен поляктарҙан айырым халыҡ,тип иҫәпләй). Башҡа этник төркөм поляктар, мәҫәлән, мазура, курпа һәм башҡалар, уларға хас булған диалект һәм мәҙәни һыҙаттарын юғалтҡандар. Илдең көнбайыш төбәктәрендә , кире ҡайтарылған тигән ерҙәрҙә поляк халҡының күп тоҡомдары элекке «Көнсығыш креста» йәшәй.

Тикшереү генофондты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

О. П. Балановскийҙың Европала генетик ландшафттары йыраҡлығын Y-хромосомаларының галлогруппалар буйынса тикшеренеү баҫмаларына ярашлы, поляктарҙың генофондында ҙур булмаған лужичан, словак, белорус, үҙәк урыҫ һәм көньяҡ европа өлкәләре һәм аҙ ғына көньяҡ-украин популяцияһы генофидтарының оҡшашлыҡтары билдәләнә. Поляктарҙың аҙ ғына айырмалыҡтары (күрше славян популяциялары менән) Чехия, Көнсығыш Словакия һәм Украинаның ҙур өлөшө ингән халыҡтар менән күренә.Оҡшаш популяция күрһәткесе кашубтар менән сағыла Кашубтарҙың максималь генофонд яҡынлашыуы Балтик диңгеҙенең польша яр буйында йәшәүсе халыҡтар генофонды һәм, шулай уҡ, Лужиц һәм Үҙәк Польша халҡы генофонды менән билдәләнә. Польша ареалының көнсығыш һәм көнбайыш райондары халыҡтарының генофондында айырмалыҡ ҙур. Поляктарҙың "Уртаса статистик генофонды " Польшаға ҡарағанда күберәк Көнбайыш Польшала, Көнсығыш Германияла, Чехия Силезияһында, шулай уҡ Үҙәк һәм Көнбайыш Словакияла, күрһәтелә..

2020 йылда үткәрелгән төрлө воеводстволарҙағы 3000 хәҙерге заман поляктарҙың генофонд һөҙөмтәләре булып иң таралған польша популяцияһы тора — Y-хромосомалар галлогруппа R1а — 56,93 %, икенсе урынды таралыу буйынса Y-хромосомалар гаплогруппаһы I (15,71 %), өсөнсө урында — Y-хромосомалар гаплогруппаһы R1b ((14,09 %), дүртенсе урында — Y-хромосомалы гаплогруппа N (4,29 %), бишенсе урында — Y-хромосомалар гаплогруппа Е (3,84 %), алтынсы урын — Y-хромосомалар гаплогруппа J (3,22 %)[27].

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. USA National Census 2010. Ancestries With 100,000 or More People in 2010. p. 5
  2. Erstmals mehr als 16 Millionen Menschen mit Migrationshintergrund in Deutschland 2013 йылдың 16 ноябрь көнөнҙә архивланған. Statistisches Bundesamt Deutschland
  3. Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2009. Ministerstwo Spraw Zagranicznych 2009. p. 177, ISBN 978-83-89607-81-2
  4. 4,0 4,1 4,2 Polonia w liczbach. 2014 йылдың 20 июнь көнөнҙә архивланған. Stowarzyszenie Wspólnota Polska
  5. 2011 Census: Country of birth (detailed).
  6. Перепись 2009. Национальный состав..
  7. Данные за 2012 год. Статистический ежегодник Литвы
  8. Численность и состав населения Украины по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года.
  9. Population by country of birth, age and sex. Year 2000 - 2019. PxWeb
  10. Innvandring - SSB
  11. Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2010 года
  12. On key provisional results of Population and Housing Census 2011 | Latvijas statistika (латыш.)
  13. Národnostní struktura obyvatel  (чех.) (PDF). Český statistický úřad (2014-06-30). — Этнический состав населения Чехии на сайте Чешского статистического управления — C. 5. 25 октябрь 2015 тикшерелгән.
  14. Population by ethnicity by 1921–2011 censuses  (инг.) (PDF). Český statistický úřad (2011). — Население по национальности по результатам переписей населения (1921—2011) на сайте Чешского статистического управления. 25 октябрь 2015 тикшерелгән.

  15. Перепись населения Казахстана 2009 г. Архивная копия от 18 ноябрь 2018 на Wayback Machine
  16. Jóhann Páll Árnason, Natalie Doyle. Domains and Divisions of European History. Liverpool University Press, 2010.
  17. Wirtualny sztetl. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 февраль 2015. 22 февраль 2015 тикшерелгән.
  18. Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski — NSP 2011, s. 106—111
  19. 19,0 19,1 Н. П. Сабадаш Этнонимы поляков в русской литературе первой половины 19 века // Русская речь. — 2014. — № 5. — С. 83—87. — ISSN 0131-6117.
  20. Даль, Владимир Иванович Толковый словарь живого великорусского языка. В 4 тт. Т. 3: П—Р — ОЛМА Медиа Групп, 2001. — Б. 221. — ISBN 9785224024377.
  21. Сергей Иванович Ожегов, Наталья Юльевна Шведова Словарь русского языка — Русский язык, 1988.
  22. Городецкая И.Л., Левашов Е.А. Русские названия жителей: словарь-справочник : более 14,000 названий — Русские словари, 2003. — Б. 235. — 376 б.
  23. Из них почти миллион «поляков моисеевой веры» и польских евреев.
  24. Данные переписи 2011 года. Статистический ежегодник Литвы 2012.(недоступная ссылка) (англ.)
  25. Поляки // Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. редактор В. А. Тишков; Редкол.: О. Ю. Артёмова, С. А. Арутюнов, А. Н. Кожановский, В. М. Макаревич (зам. гл. ред.), В. А. Попов, П. И. Пучков (зам. гл. ред.), Г. Ю. Ситнянский. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — ISBN 5-85270-155-6.
  26. Dziedzictwo kulturowe — edukacja regionalna (1): materiały pomocnicze dla nauczycieli / pod redakcją G. Odoj, A. Peć — Wydanie pierwsze. — Dzierżoniów: Wydawnictwo ALEX, 2000. — Б. 71, 74. — ISBN 83-85589-35-X.
  27. Łukasz Grochowalski et al. Y-Chromosome Genetic Analysis of Modern Polish Population / Front. Genet., 23 October 2020 // Table 1. Main haplogroups and selected subhaplogroups frequencies for Polish population including division into voivodeships (n = 2,705).

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]