Австрия

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Австрийская Республикаһы
нем. Republik Österreich
хорв. Republika Austrija
мадьярса  Osztrák Köztársaság
слов. Republika Avstrija
Австрия гербы Австрия
Австрия флагы Австрия гербы
EU-Austria.svg
Гимн: Австрия гимны
Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы Австро-Венгрия тарҡалыуы (17 октябрь 1918 йыл иленән)
Рәсми телдәр немец
Баш ҡала Вена
Иң ҙур ҡалалары Вена, Грац, Линц, Зальцбург, Инсбрук
Идара итеү формаһы Федератив республикаһы
Федераль Президенты
Федераль Канцлер
Территория
  • Барыһы
  • % һыу.
112 урын
83 871 км²
1,7%
Халыҡ
  • Барыһы (2013)
  • Тығыҙлыҡ
94 урын
8 420 010
100,2 кеше/км²
ЭТП
  • Бөтәһе (2013)
  • Кеше башына
35 урын
380,5 млрд $
42 082 $
Валюта евро
Интернет-домен .at, .eu
Телефон коды +43
Сәғәт бүлкәте UTC +1


А́встрия (нем. Österreich), рәсми исеме А́встрия Республика́һы (нем. Republik Österreich) — Үҙәк Европала урынлашҡан ил, идара итеү формаһы буйынса парламентар һәм демократик республика. Австрия 9 федераль штаттан тора.

Баш ҡалаһы — Вена. Дәүләт теле — немец.

1955 йылдан башлап Австрия Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы, 1995 йылдан — Европа Берлеге ағзаһы. 1955 йылда даими нейтралитет һәм бер ниндәйҙә хәрби блоктарға ҡушылмауҙы иғлан итә. Аҡса берәмеге — евро.

Дәүләт төньяҡтан Германия (784 км) һәм Чехия (362 км) менән, көньяҡтан Словения (91 км) һәм Италия (430 км) менән, көнбайыштан Швейцария (164 км) һәм Лихтенштейн (35 км) менән, көнсығыштан Словакия (91 км) һәм Венгрия (366 км) менән сиктәш.

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Илдең атамаһы «Көнсығыш дәүләт» тип тәржемә ителгән Ostarreіch боронғо немец теленән барлыҡҡа килгән. «Австрия» атамаһы тәүге тапҡыр 966 йылдың 1 ноябрендәге документта телгә алына.

Австрия флагы донъяла иң боронғо дәүләт симовлдарының береһе булып тора. Риүәйәт буйынса, 1191 йылда өсөнсө тәре яуының алыштарының береһендә Австрия гецогы Леопольд V-нең ап-аҡ күлдәге тулыһынса ҡанға буялған. Герцог үҙенән киң билбауын сискәс, күлдәктә аҡ һыҙат барлыҡҡа килгән. Был төҫтәрҙең урынлашыуы билдә, ә киләсәктә Австрия Республикаһының флагы булып киткән.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Австрия тарихы
Austria Bundesadler.svg

Тарихҡа тиклем Австрия
Норик һәм Реция
Көнсығыш марка
Австрия герцоглығы
Австрия Эрцгерцоглығы
Изге Рим империяһы
(Габсбург монархияһы)
Австрия империяһы
Австро-Венгрия
Беренсе республика
Альп һәм дунай рейхсгау
Союз оккупацияһы
Икенсе республика

Австрия король почтаһының 1917 йылғы маркаһы

Беҙҙең эраға тиклем 15 йылда ххәҙерге Австрияның ерҙәрен Рим империяһы кельттарҙан тартып алған. VI—VIII быуаттарҙа буласаҡ Тироль территорияһын бавар герман ҡәбиләһе биләй, ә буласаҡ Штирия һәм Каринтия территорияларын славяндар биләгән. 788 йылда франктар баҫып алған. 803 йылда Авар маркаһы төҙөлгән, 976 йылда уның исеме Көнсығыш марка тип үҙгәртелгән. Үҙҙәренең барлыҡҡа килеүенән алып Австрия, Штирия, Каринтия һәм Тироль абсолют монархия булғандар. 1156 йылда Бабаенбергтар династияһы хакимлыҡы осоронда Австрия Баварияның составынан сыға һәм үҙаллы герцоглыҡ булып киткән, 1276 йылда бында власть Габсбургтар династияһына күскән.

Бабенбергтарҙың нәҫел ағасы

1438 йылдан Австрия герцогтары башлыса Изге Рим империяһы императорҙары тарафынан һайланған, ә 1453 йылда (был ваҡытҡа ҡарай улар шәхси унияла булғандар) Австрия герцогы эрцгерцог титулын алған. 1526 йылда Австрия составына Чехия һәм Хорватия ҡушылған. Силезия һуғышы һөҙөмтәһендә ил Силезияны юғалтҡан. XVIII быуат аҙағында Польшаны бүлеү һөҙөмтәһендә Австрия составына Галиция, Кесе Польша һәм Көньяҡ Мазовия (Көнбайыш Галиция булараҡ) ингән. 1687 йылда Австрия менән унияға Венгрия эләккән. Наполеон Францияһы менән һуғыштар һөҙөмтәһендә, 1806 йылда Австрия эрцгерцогы Изге Рим империяһы императоры титулын мәхрүм ителгән, әммә Австрия императоры титулын алған, ә 1815 йылда Германия союзы төҙөлгәндән һуң Австрияның императорҙары уның президенты булып торған, ил Көньяҡ Мазовияны юғалтҡан, әммә Ломбардия менән Венетоға эйә булған. 1859 йылда Австрия-Италия-Франция һуғышыда еңелеү арҡаһында ул Ломбардия менән Венетоны юғалтҡан, 1866 йылда Австрия-Пруссия һуғышында еңелгәндән һуң Германия союзы тарҡалған.

1867 йылдан Австро-Венгрия дуалистик монархия булып киткән.

Беренсе донъя һуғышында еңелгәндән һуң, 1918 йылдың 11 ноябрендә Австрия императоры (кайзеры) һәм Венгрия короле Карл I тәхеттән баш тартҡан, ә 12 ноябрҙә рейхсрат (парламент) монархияны һәм лордтар палатаһын бөтөргән. Австро-Венгрия империяһы тарҡалған.

1938 йылда Өсөнсө рейх Австрияны үҙенә ҡушҡан. 1945 йылдың апрелендә ил фашист ғәскәрҙәренән азат ителгән. Австрия дүрт оккупация зонаһына бүленгән, уларҙы СССР, АҠШ, Бөйөк Британия һәм Франция ғәскәрҙәре контролдә тотҡан. 1955 йылдың октябрендә Австрияның даими нейтралитеты тураһында закон сыҡҡан. 1955 йылдың 25 октябрендә барлыҡ союздаш ғәскәрҙәр Австрия территорияһынан сыҡҡан.

«Һалҡын һуғыш» дәүере Австрияға, уның баш ҡалаһы Венаға дипломатик билдәлелек биргән. Бында иң ҙур халыҡ-ара ойошмаларҙың, шул иҫәптән БМО-ның вәкиллектәре төпләнгән.

1995 йылдың 1 ғинуарында Европа берлегенә ҡушылған.

Дәүләт төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1920 йылда ҡабул ителгән Конституция буйынса Австрия — федератив һәм парламентар демократик дәүләт. Шул Конституция буйынса Австрия 9 федераль штаттан (нем. Bundesländer) тора. Дәүләт башлығы — Федераль Президент, хөкүмәт башығы — Федераль Канцлер.

Австрияның административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Австрияның федераль штаттары (Bundesländer)
Федераль штаты Башҡалаһы
(1) Бургенланд Айзенштадт
(2) Каринтия (Kärnten) Клагенфурт (Klagenfurt)
(3) Түбәнге Австрия (Niederösterreich) St. Pölten
(4) Үрге Австрия (Oberösterreich) Линц
(5) Зальцбург (Salzburg) Зальцбург
(6) Штирия (Steiermark) Грац
(7) Тироль (Tirol) Иннсбрук
(8) Форарльберг Брегенц
(9) Вена (Wien) Вена
The States of Austria Numbered.png

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халҡы — 8,4 млн кеше (2010), 98 % — австрийҙар. Рәсми тел — немец теле. Диндарҙарҙың күпселеге — католиктар.

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Үҙәк Европала урынлашҡан дәүләт. Майҙаны 83 871 км². Австрия 70 % майҙаны диңгеҙ кимәленән 900 м бейеклектә урынлашҡан таулы ил. Илдең ҙур өлөшөн Көнсығыш Альп тауҙары биләп тора. Тауҙың иң юғары нөктәһе — Гросглокнер (3797 метр) тауы, был тауҙа Европалағы иң ҙур Пастерце боҙлоғо урынлашҡан. Иң түбән нөктә — диңгеҙ кимәленән 145 метр түбәнлектә урынлашҡан Нойзидлер-Зе күле.

Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Австрия климаты уртаса, континенталь климатҡа күсеүсе, һәм бейеклеккә бәйле. Йылы ҡояшлы йәйҙең уртаса температураһы +20ºС. Юғарыраҡ күтәрелгән һайын төнгө температура нульгә етергә мөмкин. Ҡыш тигеҙлектәрҙә йомшаҡ, температура −2 °C тирәһе. Таулы урындарҙа ҡыш һалҡын, температура −14ºС тирәһе. Яуым-төшөм бейеклек һәм рельефҡа ҡарап йылына 500 — 3000 мм.

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 19,0 19,0 24,0 28,9 32,3 35,9 38,5 38,1 32,7 28,0 22,2 18,6 38,5
Уртаса максимум, °C 2,9 5,1 10,3 15,2 20,5 23,4 25,6 25,4 20,3 14,2 7,5 4,0 14,5
Уртаса температура, °C −0,2 1,2 5,5 9,8 14,8 17,9 19,9 19,8 15,7 10,2 4,3 1,1 10,0
Уртаса минимум, °C −2 −0,9 2,4 5,8 10,5 13,5 15,4 15,3 11,7 7,0 2,4 −0,5 6,7
Абсолют минимум, °C −22,6 −21,1 −19,2 −5 −2 3,0 5,0 5,0 1,0 −9 −13 −21,1 −22,6
Яуым-төшөм нормаһы, мм 37 39 46 52 62 70 68 58 54 40 50 44 620
Сығанаҡ: worldweather.org, Погода и Климат

Башҡортостан менән бәйләнеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ватлин А. Ю. Австрия в XX веке: учеб. Пособие для вузов. М., 2006
  • Ватлин А. Ю., Котов Б. С., Сорокин А. К. (и др.) СССР и Австрия на пути к Государственному договору. Страницы документальной истории 1945—1955. М.: Политическая энциклопедия. 2015—455 с.
  • Воцелка К. История Австрии. Культура, общество, политика. М. 2007
  • Жиряков И. Г. Советская оккупация Австрии: некоторые политико-правовые выводы и обобщения. // «Право и жизнь», № 112 (7), 2007
  • Котов Б. С. Переписка Сталина и Реннера/Историк, № 5, 2016
  • Кружков В.А. Что такое австрийский нейтралитет // Новый Венский журнал (октябрь, 2008). — Вена, 2008.
  • Кружков В. А. Как Австрия стала нейтральной // Международная жизнь, № 8-9, 2008
  • «Австрия. Вокруг Света. Путеводитель» И. К. Антонова, А. Г. Хропов — М., Вокруг Света — 2011 год, ISBN 978-5-98652-345-3
  • Brook-Shepherd, Gordon (1998). The Austrians: a thousand-year odyssey. New York: Carroll & Graf Publishers, Inc. ISBN 978-0-7867-0520-7.
  • Jelavich, Barbara (1987). Modern Austria: empire and republic 1815—1986. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-31625-5.
  • Johnson, Lonnie (1989). Introducing Austria: a short history. Riverside, Calif.: Ariadne Press. ISBN 978-0-929497-03-7.
  • Rathkolb, Oliver. The Paradoxical Republic: Austria, 1945—2005 (Berghahn Books; 2010, 301 pages). Translation of 2005 study of paradoxical aspects of Austria’s political culture and society.
  • Schulze, Hagen (1996). States, nations, and nationalism: from the Middle Ages to the present. Cambridge, Massachusetts: Blackwell. ISBN 978-0-631-20933-1.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]