Мексика

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Мексика Ҡушма Штаттары
Estados Unidos Mexicanos
Мексика флагы гербы Мексика
Мексика флагы Мексика гербы
Mexico (orthographic projection).svg
Гимн: Мексика гимны
Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы 18 сентябрь 1810 (Испания иленән)
Рәсми телдәр испан теле (де факто), юридик рәүештә рәсми тел юҡ.
Баш ҡала Мехико
Иң ҙур ҡалалары Мехико, Гвадалахара, Монтеррей, Пуэбла
Идара итеү формаһы Президент республикаһы
Президент Энрике Пенья Ньето
Территория
  • Барыһы
  • % һыу.
14 урын
1 972 550 км²
2.5
Халыҡ
  • Барыһы (2009)
  • Тығыҙлыҡ
3 урын
111 211 789[1]
55 кеше/км²
ЭТП
  • Бөтәһе (2008)
  • Кеше башына
12 урын
949,576 млрд.[2] $
8 914[2] $
Валюта Мексика песоһы
Интернет-домен .mx
Телефон коды +52


Мексика (исп. México [ˈmexiko]), рәсми исеме — Мексика Ҡушма Штаттары (исп. Estados Unidos Mexicanos) — Төньяҡ Америкалағы дәүләт. Ул төньяҡта АҠШ менән һәм төнъяк-көнсығышта — Белиз һәм Гватемала менән сиктәш. Көнбайыш яғы Калифорния ҡултығы һәм Тымыҡ океаны һәм көнбайыш яғы Мексика ҡултығы менән йыуыла.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ һаны — 121,7 млн кеше (2015-се йылдың июленә ҡарата баһа, донъяла 11-се урын).

Атамаһы — мексикандар (испан. mexicanos).

Халыҡтың артымы — 1,1 % (эммиграция кимәле — 0,4 %, фертиллыҡ (дөйөм урсемлелек коэффициенты) — ҡатын-ҡыҙға 2,3 тыуым).

Ғүмерҙең уртаса оҙайлығы (оҙонлоғо):

  • Ир-егеттәр — 73 йәш
  • Ҡатын-ҡыҙҙар — 79 йәш.

Халыҡтың йәш буйынса бүленеше (2010 й.):

  • 0-14 йәш — 28,7 %
  • 15-64 йәш — 64,9 %
  • 65 йәштән ололар — 6,4 %.

Этник һәм раса буйынса бүленеше:

Яҙа һәм уҡый белеү кимәле (дилнәклек):

  • Ир-егеттәр — 92 %
  • Ҡатын-ҡыҙҙар — 89 %
  • Дөйөм дилнәклек — 91 % (2004-сы йылға ҡарата).

Ҡала халҡының өлөшө — 77 % (2008 й.).

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беҙҙең эраһа алдынан 20 мең йылда Үҙәк һәм көньяҡ Мексикала оседлый кешеләре донъяға килде.

Б. э. алдынан XII—V быуаттарҙа Мексикала ольмектар мәҙәниәте булды. Ольмектар мәҙәниәте Мексиканың һуңғы классик цивилизацияһы мәҙәниәте нигеҙе.

IV—IX быуаттарҙа Мексикала Теотиуакана, сапотектар, тотаноктар, майя мәҙәниәте атты. Майя уңыштары: иероглиф һаты, архитектура, декортатив-ҡулланма сәнғәте, календарь.

XII буатта Үҙәк Мексикала ацтектар киләләр.

1517 йылдан алып Испания Мексикала тикшереү экспедициялар эшен башлай.

1517 йыл — беренсе испан экспедицияһы.

1518 йылда — икенсе экспедиция.

1519 йылдағы өсөнсө экспедиция (Эрнан Кортес етәкселегендә) уңышлы үтте.

1522 йылда испан императоры Карл V Эрнан Кортесты генерал-губернатор вазифаһына тәғәинләнде.

1810 йылда Мексикала Граждан һуғышы үтте.

Төшөрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. CIA - The World Factbook - Mexico. Cia.gov.
  2. 2,0 2,1 Халыҡ-ара аҡса фонды (апрель 2008)
Төньяҡ Америка илдәре
Антигуа һәм Барбуда · Багамы · Барбадос · Белиз · Гаити Республикаһы · Гватемала · Гондурас · Гренада · Доминика · Доминика Республикаһы · Канада · Коста-Рика · Куба · Мексика · Никарагуа · Панама · Сальвадор · Сент-Люсия · Сент-Винсент һәм Гренадиндар · Сент-Китс һәм Невис · АҠШ · Тринидад һәм Тобаго · Ямайка
АҠШ Виргин утрауҙары · Ангилья · Аруба · Гренландия · Кюрасао · Монтсеррат · Пуэрто-Рико · Синт-Мартен
LocationNorthAmerica.png
Латин Америка илдәре
Дәүләттәр: Аргентина · Боливия · Бразилия · Венесуэла · Гаити · Гватемала · Гондурас · Доминика Республикаһы · Колумбия · Коста-Рика · Куба · Мексика · Никарагуа · Панама · Парагвай · Перу · Сальвадор · Уругвай · Чили · Эквадор · Пуэрто-Рико
Бойондороҡло территорияһылар: Гваделупа · Мартиника · Сен-Бартельми · Сен-Мартен · Французская Гвиана
Latin America (orthographic projection).svg