Перу

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Перу Республикаһы
исп. República del Perú кечуа Piruw Mama Llaqta аймар. Piruw Suyu
Flag of Peru.svg Escudo nacional del Perú.svg
Флаг Герб
Гимн: «Somos libres, seámoslo siempre»
Peru (orthographic projection).svg
Үҙаллылыҡ датаһы 28 июль 1821Испаниянан)
Рәсми тел испан, индейҙар күп йәшәгән региондарҙа
кечуа, аймара һәм башҡа урындағы телдәр
Баш ҡала Лима
Эре ҡалалар Лима
Идара итеү төрө Президент республикаһы
Территория
• Бөтәһе
• % һыу өҫтө
20
1 285 216 км²
8,8
Халыҡ
• Һаны (2010)
• Халыҡ тығыҙлығы

29 461 933"Instituto Nacional de Estadística
e Informática (INEI) del Perú
". INEI.
Retrieved on June 10, 2010. чел. (41)
23 чел./км²
Валюта Яңы соль (PEN, код 604)
Интернет-домен .pe[d]
Код ISO PE
МОК коды PER
Телефон коды +51
Сәғәт бүлкәте -5

Координаталар: 8°48′00″ ю. ш. 74°58′00″ з. д. / 8.80000° ю. ш. 74.96667° з. д. / -8.80000; -74.96667 (G) (O)

Перу Республикаһы (исп. República del Perú [reˈpuβlika ðel peˈɾu], кечуа Piruw Mama Llaqta [piˈruw ˈmama ˈʎaχta], аймар. Piruw Suyu [piˈruw ˈsuju])— Көньяҡ Америкалағы дәүләт. Төньяҡ-көнбайыштан Эквадор, төньяҡтан Колумбия, көнсығыштан Бразилия, көньяҡ-көнсығыштан Бризилия һәм Чили менән сиктәш. Ярҙары Тымыҡ океан менән йыуыла. Майҙаны буйынса, Бразилия һәм Аргентинанан ҡалышып, өсөнсө урында.


Инкылар дәүләте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Перу — Көньяҡ Американың археология музейы, боронғо цивилизациялар, боронғо индейҙар цивилизацияһы иле, уларҙың ҡаҙаныштары хәҙерге кешене лә таң ҡалдыра. Инкылар үҙ дәүләтен төҙөгәнгә тиклем үк әле,бында унға яҡын цивилизация булған. Уларҙың һәләк булыу сәбәптәре әле лә асыҡланмаған.

XII быуатта Урубамба йылғаһы үҙәнендә инкылар дәүләте барлыҡҡа килә. Инкылар этнос түгел, ә хакимлыҡ итеүсе синыф. Биш быуат эсендә инкыларҙың Тауантинсуйу дәүләте Колумбҡа тиклем Америкала иң ҙур империя була.

Хужалыҡ итеүҙең төп тармағы — ер эшкәртеү. Ерҙе таяҡтар менән йомшарталар, һабанды улар белмәй. Маис, маниока, картуф, томаттар, ҡуҙаҡлылар, тәмәке һәм мамыҡ үҫтерәләр. Йорт хайуандарынан ламалар үрсетәләр. Халыҡ мамыҡ һәм төн туҡымалар туҡыу, көршәк эшләү (көршәксе түңәрәген ҡулланмайынса), алтын, көмөш, баҡыр һәм бронза эшкәртеү кеүек һөнәрҙәр менән мәшғүл була.

Испан яулап алыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо Перу индейҙарының күп һәйкәл-ҡомартҡылары испан яулап алыуҙары замананда емерелгән. Инкыларҙың ҡомартҡылары һәм һарайҙары урынына испандар католик сиркәүҙәр, монастырҙар, үҙҙәренең һарайҙарын һалғандар, шулай ҙа инкылырҙың рухи мәҙәниәте уларҙың ңәҫелдәре тарафынан ауыҙ-тел ижады, көй, бейеү рәүешендә, кейемдәрҙә һәм көнкүрештә һаҡланған.

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Илдең климаты сиктән тыш төрлө һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы. Тымыҡ океан янында түбәләре ҡар менән ҡапланған Анд тауҙары башлана. Уңдырышлы ерҙәр сүллектәр менән алышына. Арыраҡ Амазония урмандары башлана. Тәбиғәт шарттары буйынса Перу өс өлөшкә бүленә. Яр буйын Коста тип атайҙар. Диңгеҙ буйы тигеҙлеге океан буйлап тар ғына (80 километрҙан 180 километрға тиклем) һыҙат булып 1600 километрға һуҙыла. Ул тропик сүллектәр зонаһында ята. Сүллектәр эргәһендә Анд тауҙары күтәрелә. Илдең был яғын Сьерра тип атайҙар. Йылға үҙәндәре тауҙарҙы айырым һырттарға бүлгеләй. Һырттар араһында бик бейектә яҫы таулыҡ ята.

Перуның көнсығыш өлөшө Сельва тип атала. Сельва икһеҙ-сикһеҙ урмандар менән ҡапланған. Уның аша мул һыулы Амазонка һәм уның күп һанлы ҡушылдыҡтары аға.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көньяҡ Америка илдәре
Аргентина · Бразилия · Боливия · Венесуэла · Гайана · Колумбия · Парагвай · Перу · Суринам · Уругвай · Чили · Эквадор
Фолкленд утрауҙары · Француз Гвиана · Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары
LocationSouthAmerica.png
Латин Америка илдәре
Дәүләттәр: Аргентина · Боливия · Бразилия · Венесуэла · Гаити · Гватемала · Гондурас · Доминика Республикаһы · Колумбия · Коста-Рика · Куба · Мексика · Никарагуа · Панама · Парагвай · Перу · Сальвадор · Уругвай · Чили · Эквадор · Пуэрто-Рико
Бойондороҡло территорияһылар: Гваделупа · Мартиника · Сен-Бартельми · Сен-Мартен · Французская Гвиана
Latin America (orthographic projection).svg


Донъя Был ил тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.