Был мәҡәлә яҡшы мәҡәләләр исемлегенә инә

Сәғәт бүлкәте

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Сәғәт бүлкәтенең ике төп төшөнсәһе бар:

  • Географик сәғәт бүлкәте — Ер шары өҫтөндәге 15°-лы шартлы һыҙат (урта меридианға ± 7,5°). Нолле сәғәт бүлкәтенең уртаҡ меридианы булып Гринвич меридианы һанала.
  • Административ сәғәт бүлкәте (Рәсәйҙә, 1919 йылдан 2011 йылға тиклем был төшөнсә сәғәт зонаһы төшөнсәһенә тура килмәгән[1], сөнки айырым территорияларҙа күрше сәғәт бүлкәттәре ваҡытын ҡулланыу рөхсәт ителгән[2]) — ҡайһы бер ҡанундарға ярашлы, билдәле бер рәсми ваҡыт булдырылған ер ѳҫтѳ участкаһы. Ҡағиҙә булараҡ, административ сәғәт бүлкәте төшөнсәһенә тағы ла календар датаһы инә — был ваҡытта UTC−10:00 һәм UTC+14:00 бүлкәттәре, уларҙа бер үк тәүлек сәғәте булыуға ҡарамаҫтан, төрлө тип һанала.

Сәғәт бүлкәттәренең формалашыуы бер яҡтан Ерҙең үҙ күсәрендә әйләнеүенә, ә икенсе яҡтан яҡынса тигеҙ булған төбәк ваҡыты (уларҙың айырмалары бер сәғәткә бүленә) менән территорияларҙы (ваҡыт зоналары) билдәләүгә бәйле. Һөҙөмтәлә 24 административ сәғәт бүлкәте һәм улар әҙме-күпме булһа ла географик сәғәт бүлкәттәренә яҡын булырға тейеш тигән ҡарарға килгәндәр. Гринвич меридианы, нолле сәғәт меридианы, урта меридиан (UTC±00:00) иҫәпләү нөктәһе тип ҡабул ителгән.

Хәҙер ваҡыт Гринвич ваҡыты (GMT) урынына индерелгән Бөтә донъя координациялы ваҡыт (UTC) менән урынлаштырыла. UTC шкалаһы халыҡ-ара атом ваҡытының (TAI) тигеҙ үлсәмле шкалаһында нигеҙләнә һәм ҡулланыуға уңайлыраҡ булып тора. Сәғәт бүлкәттәре UTC-тан ыңғай (нолле меридиандандан көнсығышҡа) һәм кире (нолле меридиандан көнбайышҡа) яҡтарға үҙгәрә ала. UTC буйынса ваҡыт ҡышҡы һәм йәйге ваҡытҡа бер ваҡытта ла күсерелмәй.

Сәғәт бүлкәттәре

Бүлеү сиктәре принциптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә сәғәт бүлкәттәре Бөтә донъя координациялы ваҡытҡа (UTC) бәйләнгән һәм 24 сәғәт бүлкәтенә шартлы бүленгән. Бер бүлкәттән икенсе бүлкәткә күскән ваҡытта, минут һәм секунд мәғәнәләре үҙгәрмәй тик сәғәт кенә алыштырыла. Ҡайһы бер дәүләттәрҙә төбәк ваҡыты бер нисә тулы сәғәткә генә түгел, ә тағы ла 30 йәки 45 минутҡа үҙгәрә.

Ер шарының 24 сәғәт бүлкәте теорияла һәр бүлкәттең урта меридиандан 7°30'-ҡа көнсығышҡа һәм көнбайышҡа үткән меридиандар менән сикләнергә тейеш. Гринвич меридианы тирәһендә бөтә донъя ваҡыты урынлашҡан. Ләкин ғәмәлдә, бер үк административ йәки тәбиғи берәмектә берҙәм ваҡыт һаҡлар өсөн ҡайһы бер урындарҙа бүлкәт сиктәре меридиандан күскән йәки юғалған[3].

Көньяҡ һәм төньяҡ полюстарҙа меридиандар бер урында ҡушыла, һәм шунлыҡтан бында сәғәт бүлкәте төшөнсәһенең мәғәнәһе юғала. Полюстарҙа бөтә донъя ваҡыты булырға тейеш тип һанала, әммә, мәҫәлән Антарктидалағы Амундсен-Скотт станцияһында Яңы Зеландияның ваҡыты ҡабул ителгән.

Йәйге ваҡыт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

      Йәйге ваҡытҡа күсеү ҡабул ителгән төбәктәр       Йәйге ваҡытҡа күсеү ғәмәлдән сыҡҡан төбәктәр       Йәйге ваҡытҡа күсеү бер ваҡытта ла булмаған төбәктәр

Йәйге ваҡытҡа күсеү ҡулланылыуы өҫтәмә аңлашылмаусанлыҡ тыуҙыра. Йәйге ваҡытҡа күскән саҡта бөтә донъя ваҡыты менән сағыштырмаса үҙенең бүлкәтенең ваҡыты үҙгәрә. Йәйге ваҡытҡа күсеү бөтә төбәктәрҙә лә бер үк ваҡытта тормошҡа ашырылмай. Мәҫәлән, көньяҡ ярымшарҙағы илдәрҙә йәй булғанда, төньяҡ ярымшарҙа ҡыш була, һәм киреһенсә.

Декрет ваҡыты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Декрет ваҡыты — «бүлкәт ваҡыты плюс бер сәғәт» ҡулланылған ваҡыт.

Төрлө илдәрҙә бүлкәт ваҡыты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рәсәйҙең сәғәт зоналары. Географик сәғәт бүлкәттәре менән ваҡыт айырмаһы

Ҡайһы бер илдәр бер нисә сәғәт бүлкәттәрендә урынлашҡан:

Башҡа дәүләттәр бер үк сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Ҡытайҙа биш географик сәғәт бүлкәте булыуға ҡарамаҫтан, уның бөтә территорияһында ла берҙәм Ҡытай стандарт ваҡыты йөрөй.

Ике сәғәт бүлкәтенән күберәк ике административ-территориаль берәмек бар — Рәсәйҙәге Саха (Яҡутстан) Республикаһы һәм Канадалағы Нунавут территориһы, улар өсөшәр сәғәт бүлкәтенә бүленгән.

АҠШта һәм Канадала сәғәт бүлкәттәренең сиктәре йыш ҡына боролмалы формала була, һәм йыш ҡына штаттарҙы, провинцияларҙы йәки территорияларҙы бүлә, сөнки уларҙа территорияларҙың теләһә ниндәй бүлкәткә ҡарауы икенсе түбәндәге административ-территориаль берәмектә ҡабул ителә (графлыҡтар йәки округтар).

Дәүләт Сәғәт бүлкәттәренең һаны UTC-ҡа иң яҡыны UTC-тан иң алыҫы Йәйге ваҡытҡа күсеү
Австралия Австралия 7 , йәйен 8 UTC+6:30 UTC+11:30 Күп өлөшөндә ҡулланыла
Америка Ҡушма Штаттары АҠШ 6 UTC-5 UTC-10 Күп өлөшөндә ҡулланыла
Бөйөк Британия Бөйөк Британия 8 UTC+6 UTC−8 Ҡулланыла
Бразилия Бразилия 3 UTC−4 UTC−2 Күп өлөшөндә ғәмәлдән сыҡҡан
Гренландия (административная единица) Гренландия 4, йәйен 3 UTC+0 UTC-4 Күп өлөшөндә ҡулланыла
Дания Дания 5 UTC+1 UTC-4 Ҡулланыла
Индонезия Индонезия 3 UTC+7 UTC+9 Бер ваҡытта ла булмаған
Испания Испания 2 UTC+1 UTC Ҡулланыла
Канада Канада 6 UTC−3:30 UTC−8 Күп өлөшөндә ҡулланыла
Кирибати Кирибати 3 UTC+12 UTC+14 Бер ваҡытта ла булмаған
Конго Демократик Республикаһы Конго ДР 2 UTC+1 UTC+2 Бер ваҡытта ла булмаған
Ҡаҙағстан Ҡаҙағстан 2 UTC+5 UTC+6 Ғәмәлдән сыҡҡан
Мексика Мексика 3 UTC−6 UTC−8 Күп өлөшөндә ҡулланыла
Микронезия Федератив Штаттары Микронезия 2 UTC+10 UTC+11 Бер ваҡытта ла булмаған
Монголия Монголия 2 UTC+7 UTC+8 Ғәмәлдән сыҡҡан
Нидерланд Нидерланд 2 UTC+1 UTC-4 Ҡулланыла
Рәсәй Рәсәй 11 UTC+2 UTC+12 Ғәмәлдән сыҡҡан
Португалия Португалия 2 UTC UTC-1 Ҡулланыла
Франция Франция 12 UTC+12 UTC-10 Ҡулланыла
Чили Чили 2 UTC-4 UTC-6 Ҡулланыла
Эквадор Эквадор 2 UTC-5 UTC-6 Ғәмәлдән сыҡҡан
Яңы Зеландия Яңы Зеландия 2 UTC+12 UTC+12:45 Ҡулланыла

Сәғәт бүлкәттәренең исемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡояш ваҡытыGnome globe current event.svg
Самоа Самоа 06:07 Dia8.png
Америка Ҡушма Штаттары АҠШ Гавайҙар 07:07 Dia7.png
Гамбия Гамбия 08:07 Dia6.png
Питкэрн Утрауҙары Питкэрн Утрауҙары 09:07 Dia5.png
Америка Ҡушма Штаттары АҠШ Аризона 10:07 Dia4.png
Гватемала Гватемала 11:07 Dia3.png
Ямайка Ямайка 12:07 Dia2.png
Сент-Люсия Сент-Люсия 13:07 Dia3.png
Бразилия Бразилия 14:07 Dia4.png
Flag of the United Kingdom.svg Көньяҡ Георгия утрауы 15:07 Dia5.png
Кабо-Верде Кабо-Верде 15:37 Dia6.png
Буркина-Фасо Буркина-Фасо 17:07 Dia7.png
Конго Республикаһы Конго Республикаһы 18:07 Dia8.png
Бурунди Бурунди 19:07 Dia10.png
Джибути Джибути 20:07 Dia11.png
Маврикий Маврикий 21:07 Dia12.png
Башҡортостан Башҡортостан 22:07 Dia13.png
Бангладеш Бангладеш 22:37 Dia16.png
Лаос Лаос 00:07 Dia17.png
Филиппин Филиппин 01:07 Dia16.png
Палау Палау 02:07 Dia13.png
Папуа — Яңы Гвинея Папуа — Яңы Гвинея 03:07 Dia12.png
Вануату Вануату 04:07 Dia11.png
Тувалу Тувалу 05:07 Dia10.png
Daylight Map, nonscientific (1700 UTC).jpg
17:07(UTC)

Йәйәләр эсендә ваҡыт зоналарының аббревиациялары күрһәтелгән.

Рәсәй һәм СССР[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дата алышыныу барышы

1884 йылда уҙған Халыҡ-ара меридианаль конференцияһында Рәсәй империяһының вәкиле булған астроном Отто Васильевич Струве үҙенең отчетында сәғәт бүлкәттәренә бүленеү проектына кире баһалама биргән. Рәсәй империяһының хөкүмәте халыҡ-ара системаға ҡушылмаған, һәм Рәсәйҙә Октябрь революцияһына тиклем сәғәт бүлкәттәре булмаған.

1919 йылда РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы илде 11 сәғәт бүлкәттәренә бүлгән[2], Европа өлөшөндә һәм Көнбайыш Себерҙә уларҙың сиктәре йылғалар һәм тимер юлдар менән билдәләнгән. Ғәмәлдә РСФСР һәм ССРБ территорияларында сәғәт бүлкәттәре системаһы 1924 йылда ҡабул ителгән[7]. 1956, 1980 һәм 1992 йылдарҙа төбәк топографияһын һәм административ сиктәрен иғтибарға алып сәғәт бүлкәттәре сиктәре яңынан үҙгәртелә[8][9][10]. 2010 йылдың 28 мартында РФ-ның 5 субъектының төбәк ваҡытын күрше көнбайыштараҡ урынлашҡан сәғәт бүлкәтенә күсерелә[10].

2011 йылда «Ваҡыт билдәләү тураһындағы» («Об исчислении времени») ҡанунына ярашлы сәғәт бүлкәте төшөнсәһенә тура килмәгән сәғәт зонаһы исемле төшөнсә индерелгән. 2011 йылдың 31 авгусында Рәсәй Хөкүмәте ҡабул иткән ҡарарға ярашлы илдә 9 сәғәт зонаһы урынлаштырыла[11].

2014 йылдың 1 июлендә был ҡарарға үҙгәртеүҙәр индерелгән, уларға ярашлы сәғәт зоналары составы үҙгәрә һәм гел ҡышҡы ваҡыт ҡабул ителә. 2014 йылдың 26 октяберендә Рәсәйҙә һуңғы тапҡыр сәғәттең телдәрен бер сәғәткә артҡа шылдыралар.

Асыҡ диңгеҙҙә сәғәт бүлкәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1920 йылға ҡарата асыҡ диңгеҙҙәге бөтә караптарҙа ла дөрөҫ (астрономик) төбәк ваҡыты ҡулланылған. Асыҡ диңгеҙҙә ваҡытты һаҡлау буйынса инглиз-француз конференцияһында бөтә караптарға ла сәғәт бүлкәттәре ваҡытын тотоу тәҡдим ителгән. Капитанға сәғәт бүлкәттәре сиктәрен үткән саҡта карап сәғәтен үҙ ҡарары менән күсерергә рөхсәт ителгән. Был ҡағиҙәләр һәм ваҡыт бүлкәттәре 1920 һәм 1925 йылдар араһында күпселек флотилиялар менән ҡабул ителгән.

Зулу системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1950-се йылдарҙа ваҡыт зонаһына таусирламаһына бер хәрефле суффикс өҫтәлгән — нолле бүлкәткә Z, көнсығыш бүлкәттәргә A-M (I хәрефенән башҡа) һәм көнбайыш бүлкәттәргә — N-Y. I хәрефе (башҡа сығанаҡтарҙа J хәрефе күрһәтелгән) диңгеҙҙә ҡулланылмаған төбәк ваҡыты файҙаланыла. Суффикстарҙы фонетик алфавит менән уҡыуы мөмкин, мәҫәлән Z хәрефе— Зулу (Гринвич буйынса ваҡыт). Ошонан «зулу ваҡыты» йәки «зулу буйынса ваҡыт» термины барлыҡҡа килә.

GMT, DST, Зулу һәм гражданлы сәғәт бүлкәттәре яраҡлыштырыу системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Европаның сәғәт бүлкәттәре:
зәңгәр Көнбайыш Европа сәғәте (WET) (UTC+0)
күк Көнбайыш Европа сәғәте (WET) (UTC+0)
Көнбайыш Европаның йәйге сәғәте (UTC+1)
ҡыҙыл Үҙәк Европа сәғәте (CET) (UTC+1)
Үҙәк Европаның йәйге сәғәте (UTC+2)
һары Калининград сәғәте (FET) (UTC+2)
хаки Көнсығыш Европа сәғәте (EET) (UTC+2)
Көнсығыш Европаның йәйге сәғәте (UTC+3)
йәшел Минск сәғәте, Мәскәү сәғәте (MSK) (UTC+3)
Асыҡ төҫтәр менән йәйге ваҡытҡа күсеү булмаған илдәр күрһәтелгән: Алжир, Белоруссия, Исландия, Рәсәй, Тунис.
GMT DST Зулу Фонетик CTZ
+0:00 +0:00 z Зулу (Zulu) UTC
+0:00 +1:00 - - GMT, WET
-1:00 +0:00 a Альфа (Alpha) WAT
-2:00 -1:00 b Браво (Bravo) AT
-3:00 -2:00 c Чарли (Charlie) -
-4:00 -3:00 d Дельта (Delta) AST
-5:00 -4:00 e Эхо (Echo) EST
-6:00 -5:00 f Фокстрот (Foxtrot) CST
-7:00 -6:00 g Гольф (Golf) MST
-8:00 -7:00 h Хотел (Hotel) PST
-9:00 -8:00 j Джулетт (Juliet) YST
-10:00 -9:00 k Кило (Kilo) AHST, CAT, HST, EAST
-11:00 -10:00 l Лима (Lima) NT
-12:00 -11:00 m Майк (Mike) IDLW
+1:00 +2:00 n Новембер (November) CET, FWT, MET, MEWT, SWT
+2:00 +3:00 o Оскар (Oscar) EET
+3:00 +4:00 p Папа (Papa) BT
+4:00 +5:00 q Квебек (Quebec) ZP4
+5:00 +6:00 r Ромео (Romeo) ZP5
+6:00 +7:00 s Сьерра (Sierra) ZP6
+7:00 +8:00 t Танго (Tango) WAST
+8:00 +9:00 u Юниформ (Uniform) CCT
+9:00 +10:00 v Виктор (Victor) JST
+10:00 +11:00 w Виски (Whiskey) GST
+11:00 +12:00 x Икс-рэй (X-ray) -
+12:00 +13:00 y Янки (Yankee) IDLE, NZST, NZT

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Федеральный закон Российской Федерации от 3 июня 2011 г. № 107-ФЗ «Об исчислении времени».
  2. 2,0 2,1 Постановление от 8 февраля 1919 года — «О введении счёта времени по международной системе часовых поясов».
  3. Мәҫәлән, Рәсәйҙә 2011 йылдың 27 мартынан 2014 йылдың 25 октябренә тиклем UTC+5 (MSK+1) сәғәт бүлкәте булмаған.
  4. Федеральный закон от 21.07.2014 N 248-ФЗ «О внесении изменений в Федеральный закон „Об исчислении времени“» (21 июля 2014 г.)
  5. World Time Zone Map by Sections and current time- WTZ Section 20 — 12 hour format.
  6. Гренландия — Travel.Ru: Страны — Гренландия: погода, визы, карты, гостиницы, туры, отзывы.
  7. Постановление СНК СССР от 15 марта 1924 года «О введении счёта времени по международной системе часовых поясов»
  8. Решение Междуведомственной комиссии единой службы времени при Комитете стандартов, мер и измерительных приборов при Совете Министров СССР от 28 мая 1956 года «Об установлении новых границ часовых поясов на территории СССР».
  9. Постановление Совмина СССР от 24.10.1980 № 925 О порядке исчисления времени на территории СССР.
  10. 10,0 10,1 RELP. Постановление Правительства РФ от 8 января 1992 г. № 23 «О порядке исчисления времени на территории Российской Федерации»
  11. Постановление от 31 августа 2011 г. № 725 «О составе территорий, образующих каждую часовую зону, и порядке исчисления времени в часовых зонах, а также о признании утратившими силу отдельных постановлений Правительства Российской Федерации»

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Куликов К. А. Курс сферической астрономии — М., 1969.
  • Benjamin Quénelle. La Russie supprime deux fuseaux horaires pour rapprocher l'Extrême-Orient de la capitale. 2010. (фр.)
  • Books Llc Time Zones: Time Zone, Greenwich Mean Time, Prime Meridian, Western European Summer Time, List of Tz Database Time Zones — General Books LLC, 2010. — 482 б. — ISBN 9781157506935.
  • Bowditch, Nathaniel. American Practical Navigator. Washington: Government Printing Office, 1925, 1939, 1975. (инг.)
  • Graham Dolan Time Zone — Pearson Education Australia, 2001. — 31 б. — ISBN 9780731232833.
  • Hill, John C., Thomas F. Utegaard, Gerard Riordan. Dutton's Navigation and Piloting. Annapolis: United States Naval Institute, 1958. (инг.)
  • Howse, Derek. Greenwich Time and the Discovery of the Longitude. Oxford: Oxford University Press, 1980. ISBN 0-19-215948-8(инг.)
  • Friedrich Karl Ginzel: Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie. 3 Bände, Hinrichs, Leipzig 1906–1914. (Bis heute das deutschsprachige Standardwerk schlechthin, aus der Zeit der internationalen Einführung des Zeitzonensystems) (нем.)
  • Robert Weber (Institut für Theoretische Geodäsie der TU Wien): Zeitsysteme. In: Hermann Mucke (Hrsg.): Moderne astronomische Phänomenologie. 20. Sternfreunde-Seminar, 1992/93, und 21. Seminar 1994, Planetarium der Stadt Wien und Österreichischer Astronomischer Verein, Wien 1992, S. 33–54 (Übersichtliches Skriptum zu den Formeln der Zeitberechnung, ausführlicher stellen das die Standardwerke von Jean Meeus dar). (нем.)
  • P. K. Seidelmann, B. Guinot, L. E. Dogget: Time. Chapter 2. In: P. K. Seidelmann, U. S. Naval Observatory (Hrsg.): Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac. University Science Books, Mill Valley, CA 1992, S. 39 (Standardwerk der astronomischen Zeitmessung). (нем.)
  • Poulle, Yvonne. "La France à l'heure allemande". Bibliothèque de l'école des chartes 157 (2): 493–502. doi:10.3406/bec.1999.450989. (фр.)
  • The Astronomical Almanac 1983, US Government Printing Office (Washington) and Her Majesty's Stationery Office (London), page B4. (инг.)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]