Шри-Ланка

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Шри-Ланка Демократик Социалистик Республикаһы
ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය இலங்கை ஜனநாயக சமத்துவ குடியரசு
Flag of Sri Lanka.svg Шри-Ланка гербы
Флаг Герб
Гимн: «Sri Lanka Matha»
Sri Lanka (orthographic projection).svg
Үҙаллылыҡ датаһы 4 февраль 1948Бөйөк Британиянан)
Рәсми телдәр сингальский язык[d][1] и тамильский язык[d][2]
Баш ҡала Шри-Джаяварденепура-Котте[3]
Идара итеү төрө Ҡатнаш республика[4]
Президент

Премьер-министр

Махинда Раджапаксе

Дисанаяка Джаяратне

Территория
• Бөтәһе
• % һыу өҫтө
119
65 610 км²
1,9
Халыҡ
• Һаны (2009)
• Халыҡ тығыҙлығы

21 338 000[5] чел. (53)
308 чел./км²
ИЧР (2010) 0,658 [6] (уртаса) (91 урын)
Валюта Ланкия рупияһы
Интернет-домен .lk[d]
Код ISO LK
МОК коды SRI
Телефон коды +94
Сәғәт бүлкәте +5:30

Шри-Ла́нка́[7] (синг. ශ්රී ලංකා, там. இலங்கை), рәсми исеме Демократи́ческая Социалисти́ческая Респу́блика Шри-Ла́нка́ Социалистик Демократик Республикаһы (синг. ශ්රී ලංකා ප්රජාතාන්ත්රික සමාජවාදී ජනරජය, там. இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு) — көньяҡ Азияла Һиндостандың көньяҡ-көнсығышында шул исемдәге утрауҙа урынлашҡан дәүләт. Португалдар баҫып алған көндән азатлыҡ алған көнгә тиклем европа телдәрендә ил Цейлон (порт. Ceilão һүҙенән) тип аталған.

Рәсми баш ҡалаһы Шри-Джаяварденепура-Котте (парламент һәм юғары суд урынлашҡан урын), Ғәмәлдәге баш ҡалаһы: Коломбо (хөкүмәт, президент резеденцияһы урынлашҡан ҡала).

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шри-Ланка утрауы Һиндостандың көньяғында урынлашҡан, Һинд океаны һәм Бенгал ҡултығы һыуҙары менән йыуыла. Һиндостандан Манар ҡултығы менән Полк боғаҙы айырып тора. Полк боғаҙындағы Әҙәм күпере тип аталған һай урын утрауҙы материк менән тоташтырып торған булған, йылъяҙмаларҙа 1481 йылда ер тетрәүҙән һуң һыу аҫтында ғалығы турағында яҙма һағланған. Утрауҙың көньяҡ һәм көнбайыш мороно бар: Дондра һәм Датч-Бей.

Рельефы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Утрауҙың ҙур өлөшөн яр буйындағы уйһыулыҡтар тәшкил итә. Тауҙар үҙәк өлөшөндә урынлашҡан; иң бейек тау — Пидуруталагала (2524 м) тауы, икенсе иң бейек түбә — Шри Пада.

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Субэкваториал муссонлы: төньяҡ-көнсығыш муссоны октябрҙән мартҡа тиклем, көньяҡ-көнбайыш муссоны июндән октябргә тиклем.

Эске һыуҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күпселек йылғалар йылы һыулы. Иң эре йылғалары: Махавели-Ганга, Келани, Калу, Аруви-Ару.

Флора һәм фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шри-Ланка хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы күп төрлө. Утрауҙа 450 төр ҡош осратырға мөмкин. Шуларҙың 251 төрө утрауҙа даими йәшәй. 24 төрөн тик Шри-Ланкала ғына осратырға мөмкин. Күсмә ҡоштар Шри-Ланкаға Себерҙән, Европанан, Скандинавиянан килә.

Сарт-апрель айҙарында миграция осоронда күбәләктәрҙең 240 төрөн күҙәтергә була.

Утрауҙа 86 төр хайуан терклек итә, улар араһында ҡырығай ҡабан, шаҡал, ҡырағай буйвол, боландарҙың, крокодилдәрҙең, дикобраз, төлкө, маймыл, филдәрҙең бер нисә төрө бар. 19 быуат башында Шри-Ланкала 30 000 фил иҫәпләнгән. 2010 йылда ни бары 6 000 фил ҡалған.

Һыулыҡтарҙа 50 төр сөсө һыу балығы тереклек итә, шуларҙың 17-һен 19 быуатта инглиздәр килтереп ебәргән. 38 төр ер-һыу хайуанының 16-һы утрауҙа ғына йәшәй. Һөйрәлеүсәләр (75 төр) араһында һаҙлыҡ крокодилы, кикерекле крокодил. Йондоҙло ташбаҡа — ҡоро ерҙә йәшәүсе берҙән бер ташбаҡа. Ташбаҡаларҙың биш төрө закон тарафынан һаҡлана. 83 төр йыландың 5-һе ағыулы.

Үҫемлектәрҙең 3 000 төрө бар, шуларҙың 25 % сәскә атыусы; 750 төр дарыу үләндәре, 150 төр архидея һәм абағалар.

Утрауҙа халыҡ тығыҙ булыуға ҡарамаҫтан, 14 % территорияны биләп торған, 15 милли парк, 3 ҡурсаулыҡ ҙәм 51 резервация бар.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шри-Ланка халҡынын тел һәм дин буйынса бүленеше, 1981 йылғы иҫәп алыу

Халыҡ һаны — 21,3 млн кеше (июль 2009).

Сингалдар 74,88 % тәшкил итә[8], тамилдар бөтә халыҡтың 11,2 %.

Халыҡтың 70,19 % (башлыса сингалдар) буддизм динен тота[9] (башлыса Тхеравада[10]), 12,61 % — индуизм (тамилдар), 9,71 % — ислам, 7,45 % — христиандар[11].

Христиандарҙың 82 % — католиктар, ҡалғандары — англикандар һәм протестанттар[12].

Телдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сингал һәм тамил телдәре Шри-Ланканың рәсми һәм милли телдәре булып иҫәпләнәләр. Шри-Ланка конституцияһына ярашлы инглиз теле милләт ара аралашыу теле статусында[13].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 18.1 // Конституция Шри-Ланки
  2. 2,0 2,1 18.2 // Конституция Шри-Ланки
  3. (баш ҡала функцияларының бер өлөшөн Коломбо ҡалаһы башҡара)
  4. Демократическая Социалистическая Республика Шри-Ланка. Министерство иностранных дел Российской Федерации (11.04.2011). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012. 12 ғинуар 2012 тикшерелгән.
  5. Department of Economic and Social AffairsPopulation Division (2009). «World Population Prospects, Table A.1» (.PDF) (United Nations).
  6. Human Development Report 2010. Human development index trends: Table 2. United Nations Development Programme. 4 ноябрь 2010 тикшерелгән.
  7. Валгина Н. С. Активные процессы в области ударения. Активные процессы в современном русском языке. Институт открытого образования Московского государственного университета печати (03.04.2002). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 3 апрель 2011 тикшерелгән.
  8. Sri Lanka Census of Population and Housing, 2011 – Population by Ethnicity. Department of Census and Statistics, Sri Lanka (20 April 2012). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013.
  9. Sri Lanka. International Religious Freedom Report 2007. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor (14 September 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013.
  10. Theravada: Buddhism in Sri Lankan. Buddhanet.net. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013.
  11. Sri Lanka Census of Population and Housing, 2011 – Population by Religion. Department of Census and Statistics, Sri Lanka (20 April 2012). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013.
  12. Sri Lanka – Christianity. Mongabay. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013.
  13. Конституция Шри-Ланки, глава IV

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]