Әзербайжан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Әзербайжан Республикаһы
Azərbaycan Respublikası
Әзербайжан флагы гербы Әзербайжан Республикаһының
Әзербайжан Республикаһының флагы Әзербайжан Республикаһының гербы
LocationAzerbaijan.svg
Милли девиз: «Odlar Yurdu»
Гимн: Әзербайжан Республикаһының гимны
Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы Иғлан: 1918 й.
Танылған 1991 й. (Рәсәй иленән)
Рәсми телдәр Әзербайжан теле
Баш ҡала Баҡы
Иң ҙур ҡалалары Гәнжә,
Идара итеү формаһы Президент республикаһы
Президент Илһам Әлиев
Территория
  • Барыһы
  • % һыу.
111 урын
86 600 км²
-
Халыҡ
  • Барыһы (2014)
  • Тығыҙлыҡ
89 урын
9 511 100[1]
110 кеше/км²


Валюта Әзербайжан манаты
Интернет-домен .az
Телефон коды +994
Сәғәт бүлкәте UTC -2...-5


Әзербайжан (әзерб. Azərbaycan Respublikası) – көнсығыш Кавказда һәм Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайышындағы ил.

Төньяҡтан — Рәсәй (Дағстан) һәм Грузия (Квемо-Картли һәм Кахети), көнбайыштан — Әрмәнстан, һәм көньяҡтан Иран менән сиктәш.

Әзербайжан территорияһының бер өлөшө танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы күҙәтеүе аҫтында, бер өлөшө — Әрмәнстан (Кярки, Бархударлы, Үрге Аскипара эксклавы) күҙәтеүе аҫтында. Әзербайжан, үҙ сиратында, Әрмәнстандың Арцвашен эксклавын үҙ күҙәтеүе аҫтында тота.

Илдең баш ҡалаһы — Баҡы ҡалаһы. 1918 йылда Гәнжә ҡалаһы бер нисә ай баш ҡалаһы була. Әзербайжан территорияһында бер нисә тарихи илдең баш ҡалалары урынлашҡан: Шәки, Шуша, Ғабала, Барда, Шемәхә һәм Нәхисеүән.

Newsweek журналы фаразлауы буйынса, Әзербайжан «Донъяның иң яҡшы илдәре» исемлегендә 69 урында тора (ингл. The world's best countries).

Әзербайжан — күп милләтле, күп динле дәүләт. Республикала күпселек халыҡ ислам, әҙерәге — христиан, иудаизм диндәренә ҡарай.

Әзербайжан Демократик Республикаһының үҙаллылығы 1918 йылдың 28 майында иғлан ителә. Уны мосолман илдәре араһындағы беренсе демократик доньяуи республика тип атайҙар.

Атаманың килеп сығыуы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

«Әзербайжан» топонимы парфян һәм урта фарсынан Атурпатакан (Āturpātakān) боронғо Атропатена йәки Мидия Атропатена дәүләте исеменән барлыҡҡа килгән. Мидия Атропатена (фарс. Мидия Атропатова), йәки Атропатена тип Искәндәр Зөлҡәрнәй баҫып алған Мидияның Төньяғын атайҙар. Антик авторҙарҙа икенсе исеме — Кесе Мидия. «Атурпаткан» исеменән урта фарсы «Адербадган» (фарс. Âzarâbâdagân‎) хәҙерге Әзербайжан исеме килеп сыға.

1918 йылға тиклем Әзербайжан исеме аҫтында ҡасандыр Атропатена биләгән Урмия күле буйындағы ерҙәр, Аракс йылғаһынан көньяҡҡа, тарихтың төрлө дәүерҙәрендә «Әзербайжан» исеме Аракс йылғаһынан төньяҡҡа таралыуы билдәле.

«Әзербайжан» термины беренсе тапҡыр дәүләт исеме булараҡ 1918 йылдың 28 майында, Әзербайжан Демократик Республикаһын иғлан иткәндә, һүҙгә алына. И. М. Дьяконов, В. Ф. Минорский билдәләүенсә, XX быуатҡа тиклем был термин Ирандың төньяҡ-көнбайыш төрөксә һөйләшкән төбәген билдәләгәндә ҡулланыла. Дәүләт исемен алыу сәбәбе тип В. В. Бартольд, И. М. Дьяконов, В. А. Шнирельман дәүләткә нигеҙ һалыусыларҙың Иран Әзербайжанына дәғүә тип күрәләр.

Дәүләт символдары[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Дәүләт флагы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

1918 йылдың 9 ноябрендә Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәте тәү тапҡыр өс төҫлө дәүләт флагы тураһында ҡарар ҡабул итә. ӘДР-ҙың ҡолауынан һәм совет власының килеүенән һуң, 1920 йылдың 28 апрелендә был флаг кире ҡағыла. 1990 йылдың 17 ноябрендә өс төҫлө флаг Юғары Нәхисеүән Автономиялы Республикаһының Юғары Мәжлесе ҡарары менән кире ҡайтарыла һәм дәүләт флагы булып таныла. Шул уҡ ултырышында Юғары Мәжлес Әзербайжан ССР-ның Юғары Советына өс төҫлө флагтың Әзербайжандың дәүләт символы итеп ҡабул итеү тураһында мөрәжәғәт итә.

1991 йылдың 5 февралендә Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы Нәхисеүән Республикаһы Юғары Мәжлесенең үтенесен ҡарай һәм өс төҫлө флагты Әзербайжандың дәүләт флагы тип таныуы тураһында ҡарар сығара. Флаг өс төҫлө яҫылыҡ (триколор). Һыҙаттар (күк, йәшел, ҡыҙыл төҫлө) горизонталь буйынса урынлашҡан. Флагтың уртаһында ҡыҙыл һыҙатта һигеҙ ҡырлы йондоҙ һәм ярымай төшөрөлгән. Ике һүрәт тә аҡ төҫтә. Әзербайжан Конституцияһына ярашлы, күк төҫ төрки халыҡтарҙың ғәҙәткә ингән төҫө, төркилекте символлаштыра, ҡыҙыл — үҫеште, йәшел — ислам төҫө. Ярымай ислам диненә ҡарағанлыҡты күрһәтә, һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә.

Дәүләт гимны[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Әзербайжан гимны «Әзербайжан маршы!» тип атала (әзерб. «Azərbaycan Marşı!» («Азәрбајҹан Маршы»)). Гимн көйөн әзербайжан композиторы Узеир Гаджибеков яҙған, һүҙҙәрен шағир Әхмәд Джавад (әзерб. Əhməd Cavad) 1918 йылда яҙған. Ул советҡа тиклемге осорҙа Әзербайжандың рәсми гимны булған. Гимн рәсми рәүештә (1918 рәсмиләштереп, 1920 кире алыуҙан һуң) 1991 йылда, Әзербайжан үҙаллылығын яулағас, ҡайтарыла.

Дәүләт гербы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Герб уртаһында ут «Уттар Илен» һынландыра. Гербтағы төҫтәр Әзербайжан дәүләт флагы төҫтәрендә. Һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә. Аҫта бойҙай башаҡтарынан һәм имән ботаҡтарынан бәйләм. Ул байлыҡ, уңыш билдәһе. Имән ботағы илдең бороңғолоғон күрһәтә.

Файҙалы ҡаҙылмалар[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Әзербайжан ер ҡуйынында ҡиммәтле файҙалы ҡаҙылмалар бар: нефть, тәбиғи газ, алунит, баҡыр мәғдәне, алтын, молибден, һ.б. Республикала шулай уҡ биҙәкләү эштәре өсөн сеймал бар: мрамор, каолин, туф, доломит.

Каспий тәбиғи сығанаҡтары менән нефть сығарыу, балыҡ сәнәғәте, диңгеҙ транспорты, суднолар ремонтлау кеүек халыҡ сәнәғәте тармаҡтары бәйле.

Тарих[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

  • 1993-2003 йылдарҙа Президент вазифаһын Гейдар Алиев башҡарҙы.
  • 2003 йылдан Әзербайжан Йөмһүриәте Президенты - Илһам Гейдар улы Әлиев.

Хәҙерге Әзербайжан[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Хәҙерге Әзербайжан СССР-ҙың тарҡалыуынан һуң барлыҡҡа килгән (1991). Беренсе президенты Аяз Муталибов. 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжандың Юғары Советы  «Әзербайжан Республикаһының дәүләт үҙаллылығын ҡайтарыу тураһында» декларацияһын ҡабул итә, 18 октябрҙә «Әзербайжан Республикаһының дәүләт иреклеге тураһында» конституцион акты ҡабул ителә, ул Әзербайжандың дәүләт, сәйәсәт, иҡтисад ҡоролошон һүрәтләндерә.

1992 йылдың июнендә уны Абульфаз Эльчибей алмаштыра. Ваҡытлыса Әзербайжан президенты вазифаһын Ягуб Мамедов (1992), Иса Гамбар (1993) башҡаралар. Уңышһыҙлыҡтар һәм хөкүмәт белдекһеҙлеге хакимиәт кризисына килтерә, 1993 йылдың 4 июнендә Гәнжәлә полковник Сурет Гусейнов фетнәһе ҡалҡа.

Граждандар һуғышынан һаҡланыу өсөн, Эльчибей Баҡыға Нәхисеүәндә йәшәгән Гейдар Алиевты саҡыра.

Сәйәси ҡоролош[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Әзербайжан Президенты[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Дәүләт башлығы — президент. Әзербайжан — президент республикаһы. Президент халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана, хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләй.

Эске сәйәсәт[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Юғары законодар сығарыу органы — бер палаталы Милли Мәжлес (әзерб. Milli Məclis) (125 депутат), бер мандатлы округтар буйынса халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана.

Хакимиәтлек ҡоролошо[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Trend informasiya agentliyi: Azərbaycan əhalisinin sayı 9511,1 min nəfərə çatıb — xəbərin yayınlanma tarixi: 14.06.2014

Ҡалып:Төрөк илдәре

{{|af}} {{|ar}} {{|eo}} {{|es}} {{|la}}