Гамбия

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Гамбия Республикаһы
Republic of The Gambia
Гамбия гербы
Флаг
Девиз: «Progress, Peace, Prosperity (ингл. Прогресс, Тыныслыҡ, Үҫеш)»
Гимн: «For The Gambia Our Homeland»
Үҙаллылыҡ датаһы 18 февраль 1965Бөйөк Британиянан)
Рәсми телдәр инглизсә[1]
Баш ҡала Банжул
Идара итеү төрө Президент республикаһы[2]
Президент

Вице-президент

{{{Етәкселәр}}}
Территория
• Бөтәһе
• % һыу өҫтө
159
10 380 км²
11,5
Халыҡ
• Һаны (2020)
• Перепись (2008)
• Халыҡ тығыҙлығы

2 173 999[3] чел. (146)
1 360 681 чел.
156 чел./км² (192,4)
ЭТП (ППС)
  • Бөтәһе
  • На душу населения

5.947 млрд[4] долл.
2608[4] долл.
ЭТП (номинал)
  • Бөтәһе
  • Бер кешегә

1.625 млрд[4] долл.
713[4] долл.
ИЧР (2020) 0,496[5] (172 урын)
Валюта Даласи (GMD, 270)
Интернет-домен .gm
Код ISO GM
МОК коды GAM
Телефон коды +220
Сәғәт бүлкәте 0

Гамбия (ингл. The Gambia), Гамбия Ислам Республикаһы (ингл. Islamic Republic of The Gambia) — Көнбайыш Африкалағы ярыманклав дәүләт. Африканың ҡитға өлөшөндә иң бәләкәй дәүләт. Төньяҡта, көнсығышта, көньяҡта Сенегал менән сиктәш, көнбайышта Атлантик океанға сығыу юлы бар. 1965 йылдың 18 февралендә Гамбия Британ империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ ала һәм Милләттәр берләшмәһенә инә, был ойошмала ул 2013 йылдың 2 октябренә тиклем була[7]. 2018 йылда Гамбия Республикаһы Берләшмәгә кире инә[8]. Баш ҡалаһы — Банжул, иң ҙур ҡалаһы — Серекунда.

2015 йылдың 12 декабрендә президент Яйя Джамме Гамбияны Ислам Республикаһы тип иғлан итә[9]. Әммә 2017 йылдың 29 ғинуарында уны алмаштырған дәүләт башлығы Адам Барроу элекке исемен — Гамбия Республикаһын тергеҙә[10].

Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Гамбия» топонимы мандинка телендәге Камбра/Камбаа һүҙҙәренән алынған, йәғни Гамбия йылғаһы тигәнде аңлата. Е. М. Поспелов раҫлауынса, Гамбия гидронимы тәүге тапҡыр Европа сығанаҡтарында 1455—1456 йылдарҙа Гальбия яҙмаларында телгә алына. Күрәһең, урындағы атама Европа телдәренә яраҡлаштырылған[11]. Шулай уҡ топоним гамба атамаһынан килеп сығыуы бар. Гамба — серер халҡында тылсымлы мәғәнәгә эйә булған ҡабаҡ[12][13].

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гамбия картаһы

Штат Көнбайыш Африкала урынлашҡан, оҙонлоғо яҡынса 400 км булған һыҙат формаһында, Гамбия йылғаһының ике яғынан һуҙылған, һыҙаттың киңлеге башлыса 24 км-ҙан 28 км-ға тиклем, тамағында — 45 км[14]. Көнсығышта, төньяҡта һәм көньяҡта Сенегал Республикаһы менән сиктәш, сиктең дөйөм оҙонлоғо — 740 км. Көнбайышта — Атлантик океан, яр буйы һыҙаты 80 км тәшкил итә. Илдең майҙаны 11 000 км² тәшкил итә, шуларҙың 10 000 км² ҡоро ер, 1000 км² — һыу[15]. Гамбияға шулай уҡ 4000 км² континенталь шельф һәм 10 500 км² майҙанлы 200 миль оҙонлоҡтағы яр буйы иҡтисади зона ҡарай[16].

Рельефы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Илдең күпселек территорияһы диңгеҙ кимәленән 60 метрҙан артмай. Илдең 4 проценты ғына диңгеҙ кимәленән 50—60 м бейеклектә тора[17].

Йылғаға ҡарата урынлашыуына ҡарап, илде өс топографик өлкәгә бүлергә мөмкин:

  • Түбәнге үҙән (4048 км², илдең 39 %) — туранан-тура Гамбия йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары янында урынлашҡан район. Түбәнге үҙән майҙаны даими миҙгелле һыу баҫыуға дусар була, был миҙгелле һаҙлыҡтарҙың (фароның) барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә, уның киңлеге Маккарти утрауынан көнбайышҡа табан 2 км-ға етә[17].
  • Тигеҙһеҙ, ҡомло яҫы таулыҡ (илдең 57 %). Территория ҡомло ҡалҡыулыҡтарҙан һәм һай үҙәндәрҙән тора.
  • Ҡомташлы яҫы таулыҡ (илдең 4 %). Илдең көнсығыш өлөшө түбән ташлы ҡомташлы ҡалҡыулыҡтарҙан тора, улар башлыса файҙаланылмай һәм үҫемлектәр менән ҡапланмаған[17].

Геологияһы һәм тупраҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Файҙалы ҡаҙылмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һыу ресурстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Флораһы һәм фаунаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һаҡланыусы биләмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Европалылар Гамбияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бойондороҡһоҙ Гамбия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәйәси ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дәүләт төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡарма власть[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Суд[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урындағы үҙидара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һайлау округтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәйәси партиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡораллы көстәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гамбия армияһы 800 кешенән тора (2006 йыл, март), уларҙың күпселеге ике пехота батальонында хеҙмәт итә[18]. Хәрби-диңгеҙ флотында 3 кәмәлә 70 кеше (2002)[19]. 2003 йылда ҡораллы көстәргә сығымдар ЭТП-ның 0,5 процентын йәки йән башына 1 АҠШ долларын тәшкил итә[20].

Тышҡы сәйәсәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гамбияның райондары

Гамбия бер ҡала һәм 5 округҡа бүленгән (ингл. Division) (йәйәләрҙә административ үҙәктәр)[15]:

  1. Түбән йылға (ингл. Lower River) (Манса-Конко)
  2. Үҙәк йылға (ингл. Central River) (Янянбурех)
  3. Төньяҡ яр (ингл. North Bank) (Кереван)
  4. Верхняя Река (ингл. Upper River) (Бассе-Санта-Су)
  5. Көнбайыш район (ингл. Western Division) (Брикама)
  6. Банжул (ингл. Banjul) — ҡала.

Улар, үҙ сиратында, 37 районға бүленә, шуларҙың береһе, Төньяҡ Комбо (Комбо Сент Мэри), Ҙур Банжул агломерацияһына инә[21].

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2020 йылға Гамбия халҡының йәш-енес пирамидаһы

Демография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йылмайыусы Серекунда ҡыҙы

Илдең халҡы — 2 173 999 кеше (2020 йыл), шуларҙың 99 процентын африкандар тәшкил итә, шул иҫәптән: 42 % — мандинка, 18 % — фулани, 16 % — вулоф, 10 % — диола, 9 % — сонинке; шулай уҡ илдә аку креолдары йәшәй.

Бер км²-ға халыҡ тығыҙлығы 192,4 кеше тәшкил итә. Ҡалаларҙа ил халҡының 62,6 % йәшәй (2020).

Енси яҡтан ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәрҙән (51 %) (49 %) (2020 йыл) күберәк. Халыҡтың 35,96 проценты 14 йәшкә тиклемгеләр; 20,09 % — 15 йәштән 24 йәшкә тиклем; 35,85 % — 25 йәштән 54 йәшкә тиклем; 2020 йылда халыҡ һаны 4,4 % 55 йәштән 64 йәшкә тиклем, ә 65 йәштән өлкәнерәк 3,69 % менән таралған. Уртаса ғүмер оҙайлығы (2020): 63,5 йәш (ир-егеттәр); 68,3 йыл (ҡатын-ҡыҙҙар)[3].

Тыуым — 1000 кешегә 27 (2020), үлем — 1000 кешегә 6,7 (2020). Тәбиғи үҫеше — 1000 кешегә 27,4 (2005). Сабыйҙар үлеме — 1000 яңы тыуған балаға 54,9 (2020).

777 100 кеше иҡтисади яҡтан әүҙем (2007)[3].

Йыл һайын илгә Сенегалдан, Малиҙан һәм Гвинеянан 20 000-дән 30 000-гә тиклем мигрант килә, улар башлыса арахис уңышы йыйыуҙа эшләй. Дәүләт сигенең насар билдәләнеүе һәм күп урындарҙа һаҡланмауы арҡаһында Гамбия халҡы ла илдән еңел генә сығып китә ала. 2000 йылда илдә 185 000 мигрант, шул иҫәптән 12 000 ҡасаҡ йәшәй[22].

Дине[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Серекундала мәсет

Халыҡтың 95,7 % ислам дине (башлыса сөнниҙәр) тота, ә ҡалғандары: христиан — 4,2 %, традицион инаныуҙар 0,2 % (анимализм, фетишизм, ата-бабалар культы, тәбиғәт көстәре һ.б.) диндәрен тота. (2013)[23]. Ислам дине XII—XIII быуаттарҙа, ә христианлыҡ XIX быуаттың икенсе яртыһынан тарала башлай, әммә католик сиркәүҙәре Гамбияла XV быуат аҙағында — XVII быуат уртаһында уҡ була. Бахаи динен тотоусылар ҙа бар.

Телдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауыл хужалығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Транспорт һәм коммуникациялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Аҡса берәмәге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәнғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гамбияла яҙма әҙәбиәт 1920-се йылдар аҙағында, инглиздәр илдә гәзит сығара башлағас, үҫешә башлай. Әммә ун һигеҙенсе быуатҡа ҡараған әҙәби әҫәрҙәр бар: сенегамбия сығышлы Филлис Уитли 7-8 йәшендә Яңы Англияла ҡоллоҡҡа һатыла. Ил бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем әҙәбиәттә Гамбия авторҙарының әҫәрҙәре булмай. Баҫылып сыҡҡан беренсе роман («Второй раунд», англ. The Second Round) 1965 йылда Ленри Петерс тарафынан баҫтырыла[24].

Һынлы сәнғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Киндер йәки литография менән эшләүсе гамбия рәссамдары араһында иң билдәлеләре: Момоду Сисэ, Бабукарр Эту Ндоу, Ньогу Турэ, Малик Сисэ, Эдриса Джобе[25]. Был рәссамдар бер нисә сәнғәт галереяһына нигеҙ һалған: Кьюр (Бакау ҡалаһы, Момоду Сисэ нигеҙ һала)[26], Туджеренг галереяһы (Көньяҡ Комбо округы, Бабукарр Эту Ндоу нигеҙ һалған)[27] һәм башҡалар.

Музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Музейҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Байрамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дата Исеме Инглизсә исеме
1 ғинуар Яңы йыл New Year’s Day
18 февраль Бойондороҡһоҙлоҡ көнө Independence Day
24 апрель День Республики Republic Day
1 май Хеҙмәт көнө Labour Day
15 август Успение[сығанаҡ 2647  көн күрһәтелмәгән] Assumption
25 декабрь Раштыуа[сығанаҡ 2647  көн күрһәтелмәгән] Christmas Day

Йыл һайын төрлө дини байрамдар үткәрелә, уларҙың даталары йылдан-йыл үҙгәреп тора: Хиджра (Исламда яңы йылы), Пәйғәмбәрҙең тыуған көнө, Сағыу дүшәмбе, Коритех (Рамаҙан айы аҙағы) һәм Табаска (ҡорбан байрамы)[28].

Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гамбияла мәктәп

Башланғыс мәктәптәрҙә белем алыу бушлай, әммә мотлаҡ түгел һәм 6 йыл дауам итә. Урта мәктәптәр ике этаптан тора, уларҙың һәр береһенә 3 йыл уҡый уҡыйҙар. 1996 йыл мәғлүмәттәре буйынса, башланғыс мәктәптәрҙә балаларҙың 70 проценты һәм тейешле йәштәге балаларҙың 23 проценты урта мәктәптә уҡый. 1996 йылда мәғарифҡа сығымдар ил хөкүмәтенең бөтә сығымдарынан 21,2 %, 1999 йылда — ЭТП-ның 4,8 процентын тәшкил итә[29]. Халыҡтың грамоталылығы (15 йәштән юғарыраҡ) 2003 йылда 40,1 % тәшкил иткән (ир-егеттәр — 47,4 %, ҡатын-ҡыҙҙар — 33,1 %)[30].

Гамбияла юғары белем биреүсе юғары уҡыу йорттары:

  • Гамбия университеты[31] 1999 йылдың мартында Гамбия милли йыйылышы акты менән ил эсендә юғары белем алыу өсөн мөмкинлектәр булдырыу маҡсатында ойошторола. Дүрт факультетта уҡытыу алып барыла: медицина һәм һаулыҡ һаҡлау, фән һәм ауыл хужалығы, гуманитар һәм социаль фәндәр, иҡтисад һәм менеджмент.
  • Гамбия колледжы дүрт мәктәптән тора: мәғариф, ауыл хужалығы, шәфҡәт туташы эше һәм һаулыҡ һаҡлау.

Илдә шулай уҡ Гамбия техник уҡытыу институты (GTTI) (ул механика, электр, төҙөлөш һәм мәғлүмәт технологиялары өлкәһендә инженерҙар әҙерләү буйынса ике йыллыҡ курстар тәҡдим итә) һәм илдең Президенты ҡарамағындағы идара итеүҙе үҫтереү институты (ул етәкселәрҙе камиллаштырыу курстарын тәьмин итә һәм бер үк ваҡытта уҡытыу, ғилми-тикшеренеү һәм консультатив орган функцияларын үтәй) эшләй[32].

Гамбияның уҡыу йорттары (2002—2003)[33].
Уҡыу йорттары Уҡыу йорттары һаны Уҡытыусылар һаны Уҡыусылар һаны Бер уҡытыусыға уҡыусылар һаны
Башланғыс мәктәптәр 331¹ 4708 178 288 37,9
Урта мәктәптәр 85¹ 2365 60 221 25,5
Высшее образование² 2 156 1756 11,3

¹ мәғлүмәттәр 1998—1999 йылдарға. ² Гамбия университеты һәм Гамбия колледжы өсөн 2004 йыл мәғлүмәттәре

Һаулыҡ һаҡлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Киң мәғлүмәт саралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Даими баҫмалар:

  • Observer — шәхси, көн һайын;
  • The Independent — шәхси, аҙнаһына 2 тапҡыр;
  • Foroyaa — шәхси, аҙнаһына 2 тапҡыр;
  • The Point — шәхси, аҙнаһына 3 тапҡыр.

Телевидение:

  • Gambia Television — дәүләт, берҙән-бер милли канал;
  • Premium TV Network — шәхси юлдаш каналы.

Радиостанциялар:

  • Radio Gambia — дәүләт, тапшырыуҙар инглиз телендә;
  • Radio 1 FM — шәхси музыкаль;
  • West Coast Radio — шәхси;
  • City Limits Radio — шәхси.

Интернет-баҫмалар:

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 https://www.ethnologue.com/language/eng
  2. Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 60. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
  3. 3,0 3,1 3,2 The Gambia :: People and Society. Дата обращения: 12 февраль 2008. Архивировано 2 июль 2014 года.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 World Economic Outlook Database, October 2019 – Report for Selected Countries and Subjects (ингл.). International Monetary Fund (IMF) (11 октябрь 2019). Дата обращения: 13 март 2020. Архивировано 28 май 2020 года.
  5. Human Development Indices and Indicators (ингл.). Программа развития ООН. — Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН. Дата обращения: 15 декабрь 2020. Архивировано 15 декабрь 2020 года.
  6. https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2020f/africa
  7. Гамбия объявила о немедленном выходе из Содружества наций. ТАСС (10 март 2013). Дата обращения: 9 сентябрь 2019. Архивировано 14 июнь 2015 года.
  8. The Gambia rejoins the Commonwealth (ингл.). Commonwealth Secretariat (8 февраль 2018). Дата обращения: 15 сентябрь 2020. Архивировано 8 февраль 2018 года.
  9. В мире появилась пятая исламская республика. euronews (13 декабрь 2015). Дата обращения: 4 ғинуар 2021. Архивировано 7 ғинуар 2021 года.
  10. Barrow removes ‘Islamic’ from Gambia’s official name (ингл.). www.aljazeera.com. Дата обращения: 4 ғинуар 2021. Архивировано 11 декабрь 2020 года.
  11. Поспелов, 2002, с. 112
  12. Allen Meagher, Andrew Samuel, Baba Ceesay, National Council for the Arts and Culture (Gambia), Historic Sites of The Gambia: Ada Dinkiralu (Mandinka), Bereb-I-Chosan (Wolof), Tarica Tawal (Fula), Nannin (Jola), Soninke Ada (Serehuli), I-Mofan Chosan (Serer) : an Official Guide to the Monuments and Sites of The Gambia, National Council for the Arts and Culture, 1998, pp. 1, 24.
  13. Godfrey Mwakikagile, The Gambia and Its People: Ethnic Identities and Cultural Integration in Africa, New Africa Press, 2010, ISBN 9789987160235, p. 141 [1] 2018 йыл 14 февраль архивланған.
  14. FOSA Country Report - The Gambia (ингл.). Дата обращения: 23 февраль 2008. Архивировано 10 август 2011 года.
  15. 15,0 15,1 The Gambia (ингл.). The World Factbook (12 февраль 2008). Дата обращения: 23 февраль 2008. Архивировано 2 июль 2014 года.
  16. Department of State for Finance and Economic Affairs of The Gambia. REPUBLIC OF THE GAMBIA. POVERTY REDUCTION STRATEGY: 2007-2011 (ингл.). Дата обращения: 23 июнь 2008. Архивировано из оригинала 1 декабрь 2013 года.
  17. 17,0 17,1 17,2 Landforms of The Gambia (ингл.). Дата обращения: 25 май 2008. Архивировано 11 октябрь 2008 года.
  18. Britannica
  19. Nationsencyclopedia.com. The Gambia (ингл.). Дата обращения: 26 февраль 2008. Архивировано 4 ғинуар 2018 года.
  20. Britannica
  21. Gwillim Law. Divisions of Gambia (ингл.). Administrative Divisions of Countries ("Statoids") (19 апрель 2006). Дата обращения: 17 февраль 2008. Архивировано 10 август 2011 года.
  22. Nationsencyclopedia.com. The Gambia: Migration (ингл.). Дата обращения: 28 февраль 2008. Архивировано 4 декабрь 2008 года.
  23. Gambia | Facts & Information
  24. Gambia Literature and Writing (ингл.). Дата обращения: 26 февраль 2008. Архивировано из оригинала 13 май 2008 года.
  25. Gambian Artists (ингл.). Дата обращения: 28 февраль 2008. Архивировано 4 июль 2008 года.
  26. Momodou Ceesay (ингл.). Дата обращения: 28 февраль 2008. Архивировано 7 сентябрь 2008 года.
  27. Baboucarr Etu Ndow (ингл.). Дата обращения: 28 февраль 2008. Архивировано 8 сентябрь 2008 года.
  28. Өҙөмтә хатаһы: <ref> тамғаһы дөрөҫ түгел; info төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  29. Nationsencyclopedia.com. The Gambia. Education (ингл.). Дата обращения: 23 февраль 2008. Архивировано 21 ноябрь 2008 года.
  30. Britannica
  31. Университет Гамбии. Архивировано из оригинала 18 май 2008 года.
  32. WiderNet.org. ICT and Education in The Gambia (ингл.). Дата обращения: 23 февраль 2008. Архивировано из оригинала 14 июль 2010 года.
  33. Britannica
  34. BBC. Country profile: The Gambia (ингл.). Дата обращения: 23 февраль 2008. Архивировано 6 март 2008 года.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Инглиз телендә һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ulla Ackermann: Merian live!, Senegal, Gambia, MERIAN Reisebuch-Verlag, 2002, ISBN 3-7742-0730-5
  • Thomas Baur: Senegal, Gambia: [Senegambia und den Bijagos-Archipel mit diesem praktischen Urlaubshandbuch entdecken, erleben und genießen], Reise-Know-How-Verlag Rump, Bielefeld 2002, ISBN 3-8317-1112-7
  • Hartmut Buchholz: Senegal, Gambia, DuMont, Köln 1998, ISBN 3-7701-4189-X
  • Jojo Cobbinah: Senegal / Gambia, Meyer Reiseführer, 2002, ISBN 3-89859-103-4
  • Ilona Hupe: Gambia. Kleines Urlaubsparadies in Westafrika, Hupe, 1999², ISBN 3-932084-19-5
  • Rosel Jahn: Gambia: Reiseführer mit Landeskunde; mit einem Reiseatlas, Mai, Dreieich 1997, ISBN 3-87936-239-4
  • Gertrud Premke: Erlebnis Gambia: Erlebnisse — mystische Geschichten — Landeskunde, Books on Demand GmbH, Norderstedt 2004, ISBN 3-8334-2044-8
  • Michel Renaudeau: The Gambia =: La Gambie, Delroisse, 1978, ISBN 2-85518-036-8
  • Reisebegleiter, The Gambia, FTI Touristik Publications, München 1999
  • Katharina Kane: Lonely Planet the Gambia & Senegal (Lonely Planet Gambia and Senegal) Lonely Planet Publications, 2006, ISBN 1-74059-696-X
  • Clive Barlow, Tim Wacher, Tony Disley: Birds of the Gambia and Senegal, Christopher Helm Publishers Ltd, 2005, ISBN 0-7136-7549-7
  • Michael Franke: Wolof für den Senegal, Wort für Wort. Kauderwelsch. Band 89, ISBN 3-89416-280-5
  • Karin Knick: Mandinka für Gambia, Wort für Wort. Kauderwelsch. Band 95, ISBN 3-89416-286-4
  • Werner Forman: Schwarze Königreiche: das Kulturerbe Westafrikas, Atlantis-Verlag, Luzern/Herrsching 1988, ISBN 3-7611-0715-3
  • Colin McEvedy: The Penguin atlas of African history, Penguin Books, London 1995, ISBN 0-14-051321-3
  • Donald R. Wright: The world and a very small place in Africa: a history of globalization in Niumi, the Gambia. Armonk, N.Y. : M.E. Sharpe, 2004, ISBN 0-7656-1007-8
  • Cartes ITM: Gambia Map, Estate Publications, 2003, ISBN 1-55341-217-6
  • Senegal & Gambia Mit exakten Höhenlinien, Höhenschichten-Relief, Gradnetz und Orstsindex. GPS-tauglich, Reise Know-How Verlag Rump, 2004, ISBN 3-8317-7123-5