Ислам

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Иман шарттары

Тәүхид
Фәрештәләр
Китаптар
Пәйғәмбәрҙәр
Яуап көнө
Тәҡдир

Ислам шарттары

Шәһәҙәт
Намаҙ
Ураҙа
Зәҡәт
Хаж

Мөһим шәхестәр

Мөхәммәд
Ислам пәйғәмбәрҙәре
Сәхәбәләр
Хәлифәләр

Ислам (ғәрәпсә الإسلام — Аллаһҡа бирелеү, тоғролоҡ) — донъя диндәренең береһе; донъялағы киң таралыш алған диндәрҙең береһе[1]; Мөхәммәт бәйғәмбәр тарафынан нигеҙләнгән дин[2]; Мөхәммәт пәйғәмбәргә (570—632) ебәрелгән Ҡөрьән китабында ҡанунлаштырылған мосолман дине[3]. Аллаһы тәғәләнең, Пәйғәмбәре Мөхәммәт Саллааллаһу ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә ебәргән һуңғы илаһи дине. Беҙҙең эраның VII быуат баштарында Аллаһы тәғәләнең илсеһе Мөхәммәт пәйғәмбәр тарафынын Көнбайыш Ғәрәбстанда киң тарала башлай. Аллаһы тәғәлә Мөхәммәт Саллааллаһу ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә Ҡөрьәнде иңдергән.

Ислам тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәүшарттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ислам дине, сағыштырмаса, йәш дин. Исламға тиклем осорҙа һәр ҡәбиләнең үҙ алиһәһе булған. Ғәрәптәр араһында мәжүселек дине таралған, ата-бабалар рухына табыныу, фетишизм (ағастарға, ҡаяға, ташҡа) кеүек күренештәр киң таралған.

Тарихи яҡтан Мәккә ҡалаһы III быуатта ғәрәптәрҙең иҡтисади һәм дини үҙәгенә әйләнә. Был ҡалала кешене үлтереү генә түгел, хата рәнйетеү ҙә тыйыла. Бында, барлыҡ ҡәбиләләр юғары алиһә символы тип ҡабул иткән Ҡәғбә ҡара ташы ҡуйылған. Ҡәғбә тирәләй 360 мәжүсилек аллаһы рәсемдәре төшөрөлгән. Эргәһендә Зәм-зәм шишмәһе ҡаҙылған. Ғәрәптәр йыл һайын Ҡәғбәгә хаж ҡылғандар. 440 йылда Ҡәғбәне һаҡлау, буласаҡ Мөхәммәт пәйғәмбәр тыуасаҡ курейшит ҡәбиләһенә күсә.

Ислам диненә нигеҙ һалыусы тип Мөхәммәт пәйғәмбәр һанала. Уның тормош юлы тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Беренсе яҙма белешмә VIII быуатта ғына донъяға сыға. Ул йәшләй йәтим ҡала. Башта көтөүсе, унан байҙа приказчик булып эшләй, ҡаруан йөртөүсеһе булып та хеҙмәт итә. Ғәрәбстан буйлап һәм сит илдәрҙә йөрөгәндә, ул йәһүд һәм христиан тәғлимәттәре, ҡайһы бер башҡа ғилми хеҙмәттәр менән таныша. Мәккәнең бай сауҙагәре Хәҙисәгә өйләнгәндән һуң, ул күп ваҡытын анә шул дини китаптар менән танышыуға бағышлай.

Мөхәммәт вәғәзе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо риүәйәттәр буйынса, Мөхәммәт Һира тауы мәмерйәһендә тәрән уйҙарға сумып ултырған сағында күктән Ғабраил төшә, һәм ул уға Алланың изге фекерҙәрен аса, уларҙы халыҡҡа еткереү тейешлеген белдерә. Мөхәммәт Аллаһы тарафынан ебәрелгән серҙәрҙе кешеләр араһында тарата башлай. Шуның менән бергә ул ғәрәптәрҙә быға хәтле йәшәп килгән мәжүси ышаныуҙарҙы инҡар итә, Алланың барлығына һәм берлегенә (монотеистик ҡараштарға) ышанырға өндәй. Мөхәммәт яңы дин тарата башлауы юғары ҡатлау кешеләренә оҡшап бөтмәй, улар уны эҙәрлекләй башлайҙар, шуға Мөхәммәт Мәккәнән Мәҙинәгә күсә һәм унда 622 йыл, сентябрь айының 22-се көнө) яңы (ғәрәпсә) һижри йыл иҫәбенә нигеҙ була. 630—631 йылдарҙа ғәрәптәр Мөхәммәт етәкселегендә Мәккәне һәм Ғәрәбстандың ҡайһы бер башҡа төбәктәрен яулап алалар. Шунан һуң Мөхәммәт дини һәм сәйәси лидер сифатында ислам дәүләтенең (хәлифәлегенең) башлығы булыуға ирешә.

Мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ислам дине — ул Аллаһы Тәғәләгә генә ғибәҙәт итеү һәм Уға тиңдәш тотмау. Аллаһы Тәғәләгә тиңдәш тотмау, тимәк, Унан башҡа бер кемгә лә табынмау, тигәнде аңлата. Был донъяла төрлө таштарға, ағастарға, үҙ-үҙенә, аҡсаға, ҡатын-ҡыҙға һәм башҡа нәмәләргә табыныусы кешеләр күп. Ә'мосолман кешеһе тик Аллаһы тәғәләгә генә ғибәҙәт ҡылырға тейеш.

Ғибәҙәт ҡылыу, тимәк, Аллаһы Тәғәләнең ҡушҡан әмерҙәрен үтәп, Уның тыйған нәмәләренән тыйылыу һәм Аллаһы Тәғәлә ҡушҡанса йәшәү тигәнде аңлата.

Ғибәҙәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғибәҙәт — ул Аллаһы Тәғәлә ҡәнәғәт булған бөтә эштәр: намаҙ уҡыу, ураҙа тотоу, саҙаҡа биреү, ата-әсәңде хөрмәт итеү, харамдан тыйылыу, араҡы эсмәү һәм башҡаһы. Ҡыҡаһы, Аллаһы Тәғәлә нимә ҡушҡан, шуны эшләп, Аллаһы Тәғәлә нимәнән тыйған, шуны тыйыу: кеше үлтермә; кешенең малына ҡул һуҙма; үҙ-үҙеңде әллә кемгә һанама, һин ябай кешеһең, ошо ер өҫтөндә йөрөйһөң, ваҡыты етһә — һин солтан булһаң да, олтан булһаң да — ергә күмеләсәкһең; ниндәй генә кеше йә хайуан үлмәһен, ул ергә күмеләсәк; бер кеше әйтмешләй, кешеләр шахмат фигуралары кеүек, үлгәндән һуң королдәр ҙә, пешкалар ҙа бер ҡумтаға һалына. Шуға күрә, тәкәбберләнеп: «Кем ул Аллаһы Тәғәлә? Мин үҙ-үҙемә хужа», — тип йәшәү дөрөҫ түгел.

Ҡөрьән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мөхәммәт тарафынан бәйән ителгән «Аллаһының изге һүҙе» киләсәктә Ҡөрьән китабының нигеҙен тәшкил иткән тип әйтергә мөмкин. Был китап 114 сүрәнән, һәр сүрә төрлө һандағы аяттарҙан тора. Улар Мөхәммәттең үҙе тарафынан да төрлө дәүерҙәрҙә (Мәҙинә һәм Мәккә дәүерҙәрендә) ижад ителгәндәр. Ләкин Ҡөрьән бер кеше тарафынан ғына яҙылған тип әйтеп булмай, уға ҡаршылыҡлы фекерҙәр, стиль төрлөлегө хас. Ҡөрьәндә йәһүд һәм христиандарҙың изге китаптарының да йоғонтоһо бар. Унда Тәүрат һәм Инжил персонаждары: Ибраһим (Авраам), Муса (Моисей), Якуб (Яков), Ғайса (Иисус) Нух (Ной), Йосыф (Иосиф) һ. б. хәрәкәт итә.

Аллаһ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Исламда Ғайса пәйғәмбәр, христиан динендәгесә, Алла улы түгел («Алла улы» Ҡөрьәндә ғөмүмән юк), ул дәрәжәһе яғынан Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән һуң бара. Ҡөрьән "Өс алланан торған аллалыҡты"ла танымай. Ғөмүмән, мосолмандарҙың изге китабы һис тә Тәүрат менән Инҗилды ҡабатлау (йә иһә уларҙан күсермә) түгел, ул — бер ни ҡәҙәр уларҙың йоғонтоһон һыйҙырған мөстәҡил тәғлимәт. Ислам дине ике (Иман һәм Дин) структур өлөштән тора. Иман, Аллаһының берлеген һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрлек миссияһын таныуға ҡайтып ҡала. Иман буйынса, Аллаһы — мәрхәмәтле лә, ғәҙел дә, шул уҡ ваҡытта ҡырыҫ хөкөм итеүсе лә. Ләкин йәнәткә кереү мосолмандарға ғына яҙылған, мосолман булмағандарҙы (ҡәферҙәрҙе) тамуҡ көтә. Иман пәйғәмбәрҙәр тураһында һөйләй. Шуларҙың ҡайһы берҙәре юғары категорияға эйә һәм Рәсүлдәр тип аталалар. Уларға Мөхәммәттән тыш, Әҙәм, Нух, Ибраһим, Муса, Ғайса пәйғәмбәрҙәр керә.

Икенселәре — Нәбиҙәр («ябай» пәйғәмбәрҙәр). Дин төрлө ҡағиҙәләрҙән, йолаларҙан тора: һәр көндө биш тапҡыр намаҙ уҡыу; ураза тотоу; зәҡәт (сауҙагәрҙәргә йыллыҡ керемдең 40 тан бере күләмендә һалынған йыллыҡ налог) менән саҙаҡа (әжер өсөн бирелә торған ярҙам, хәйер) биреү; изге Мәккә ҡалаһына хаж ҡылыу (быныһы барлыҡ дингә ышаныусылар өсөн мәжбүри түгел); байрамдар (Ураза байрамы, Ҡорбан.

Исламдың таралыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ислам VII быуат башында Көнйатыш Ғәрәбстанда барлыҡҡа килә, хәҙерге заманда киң таралған диндәрҙең береһе. Был динде тотоусы мосолмандар Ғәрәбстан ярымутрауы, Төньяҡ Африка, Азия дәүләттәре: Сирия, Ираҡ, Мысыр, Судан, Иордания, Алжир, Тунис, Ливия, Марокко, Төркиә, Иран, Афғанстан, Пакистан, Бангладеш, Индонезия, Нигерия, Сенегал, Гвинея, Мали, Ливан, Албания, Эфиопия, Һиндостан һ. б. ҡайһы бер дәүләттәрҙә йәшәйҙәр. Элеккеге СССР-ҙың Урта Азия, Ҡазахстан, Азәрбайжан, Абхазия, Аджария, Башҡортостан, Татарстан, Дағстан, Ҡабарҙа-Балҡар, Төньяҡ Осетия, Чечня менән Ингушетия һ. б. күп кенә өлкәләрендә ислам динен тоталар. Донъяла мосолмандарҙың һаны ярты миллиард самаһы иҫәпләнә[4].

Исламды тәнҡитләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
  2. Арабские и персидские слова в башкирском языке (А. Г. Биишев, 2009)
  3. Русско-башкирской словарь по этике (Уразбаева З. Г. 2009)
  4. БСЭ. — T. 10. — M., 1972. — C. 484

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Wolfgang Kosack: Islamische Schriftkunst des Kufischen. Geometrisches Kufi in 593 Schriftbeispielen. Deutsch — Kufi — Arabisch. Christoph Brunner, Basel 2014, ISBN 978-3-906206-10-3.
  • Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 2-се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)