Афғанстан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Афғанстан Ислам Республикаһы
пушту د کشور تریاک و بچه بازی <br (Афганистан Ислами Джомhорият)
дари جمهوری اسلامی افغانستان
(Джомhуриййе Эслямиййе Афганестан)
Flag of Afghanistan.svg National Emblem of Afghanistan 03.png
Флаг Герб
Гимн: «Soroud-e Melli»
Afghanistan (orthographic projection).svg
Үҙаллылыҡ датаһы 19 августа 1919Великобритании)
Рәсми телдәр пушту, дари[1]
Баш ҡала Кабул
Эре ҡалалар Ҡабул, Кандагар, Герат, Мазари-Шәриф
Идара итеү төрө президент республикаһы
Президент
Вице-президент
Вице-президент
Премьер-министр
Ашраф Гани[2]
Абдул Рашид Дустум
Мохаммад Сарвар Данеш
Абдулла Абдулла
Дәүләт дине ислам суннитского толка
Территория
• Бөтәһе
• % һыу өҫтө
41
652 864[3] км²
незначит.
Халыҡ
• Һаны (2015)
• Халыҡ тығыҙлығы

32,564,342 чел. (40)
43,5 чел./км²
ВВП (ППС)
  • Бөтәһе (2016)
  • На душу населения

$65.295 миллиард долл.
1,994 $ долл.
ВВП (номинал)
  • Бөтәһе (2016)
  • Бер кешегә

$19.654 миллиард долл.
600 $ долл.
ИЧР (2015) 0,465 (түбән) (171 урын)
Валюта афгани (AFN, код 971)
Интернет-домен .af
Код ISO AF
МОК коды AFG
Телефон коды +93
Сәғәт бүлкәте +4:30

Координаталар: 33°56′00″ с. ш. 66°11′00″ в. д. / 33.93333° с. ш. 66.18333° в. д. / 33.93333; 66.18333 (G) (O)

Афғанстан (пушту теле افغانستان, дари افغانستان), рәсми исеме — Афғанстан Ислам Республикаһы (пушту теле د افغانستان اسلامي جمهوریت, дари جمهوری اسلامی افغانستان) — Үҙәк Азиялағы дәүләт, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. 2013 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса халҡы 31 миллион, территорияһы — 652 864 кm².

Баш ҡалаһы — Ҡабул. Дәүләт телдәре — пуштун һәм дари. Унитар дәүләт, президент республикаһы. 2014 йылдың 29 сентябренән ил президенты Ашраф Ғәни Әхмәдзай.

Көнбайышта — Иран, көньяҡта һәм көнсығышта — Пакистан, төньяҡта — Төркмәнстан, Үзбәкстан һәм Тажикстан, иң көнсығыш өлөшөндә — Ҡытай, көнсығышта — Һиндостан (Һиндостан, Ҡытай һәм Пакистан дәғүәләшкән Джамма, Кашмир) менән сиктәш.

Афғанстан — Көнсығыш менән Көнбайыш илдәре араһындағы юл сатында ятыусы боронғо миграция һәм сауҙа үҙәге. Ул бер яҡтан Көньяҡ һәм Үҙәк Азия, икенсе яҡтан Яҡын Көнсығыш араһында урынлашҡанлыҡтан, был төбәктәге илдәрҙең иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни мөнәсәбәттәрендә ҙур роль уйнай.

Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Исеменең килеп сығыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Был исемдең тәүге өлөшө— «афган», был фарси һүҙе, «тынлыҡ һаҡлау, өндәшмәү» йәки «өнһөҙлөк»; төрөк телдәрендә — Ауган (Афған) киткән, ҡасҡан, йәшеренгән тигәнде аңлата. Был шулай уҡ илдең күпселеген тәшкил иткән пуштун халҡының альтернатив исеме лә. Ысынлап та, Афғанстан — тауҙар иле булғанлыҡтан, ундағы ҡәбиләләhҙең Үҙәк Азиянан килгән баҫҡынсыларҙан тауҙар араһында йәшеренеп йәшәргә ҙур мөмкинлеге булған ил.

Һүҙҙең икенсе өлөшө «-стан» суффиксы һиндевропа тамырлы «*stā-» («стоять») һүҙенә тура килә һәм фарси телендә «урын, ил» тигәнде аңлата. Хәҙерге заман фарси телендә «-истан» (фарс. ستانستان‎) суффиксы топонимдар яһау өсөн һәм ҡәбиләләрҙең, халыҡтарҙың, төрлө этник төркөмдәрҙең географик йәшәү урынын билдәләү өсөн ҡулланыла.

Ислам дине барлыҡҡа килгән замандан башлап, күп кенә ғалимдарҙың фекеренсә, афғанлылар тигән термин халыҡ исемен аңлата. Байтаҡ ғалимдарҙың әйтеүенсә, «афғанлы» һүҙе тарихта 982-се йылда барлыҡҡа килгән. Ул Һинд йылғаһының көнбайыш ярҙарындағы тауҙарҙа йәшәгән төрлө ҡәбиләләрҙең дөйөм атамаһы булып торған[4].

Марокко сәйәхәтсеһе Ибн Баттута, 1333 йылда Ҡабулда булғандан һуң «Ираника энциклопедияһында» был турала аңлатып яҙған.

Ошо мәғлүмәт традицион пуштун әҙәбиәтендә сағылыш тапҡан, мәҫәлән, был турала XVII быуаттың Хушаль-хана Хаттака[5] тигән пуштун телле шағиры яҙып ҡалдырған.

«Афғанстан» терминын XVI быуатта император Бабур ҡулланған: ул заманда был һүҙ Ҡабулдан көньяҡта пуштундар йәшәгән ерҙәрҙе аңлатҡан[6].

Шулай уҡ 1808 йылда Британия дипломатик миссияһын етәкләгән сэр Монстюарт Элфинстон үҙенең «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» китабында «афғанлылар үҙҙәрен йәһүд Иосифтың өсөнсө улы Афғандан сыҡҡан йәһүдтәрҙең бер тоҡомо тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта Эльфинстон был теорияның дәлилле түгеллеге һәм нигеҙһеҙ икәнлеге» тураһында яҙған.

XIX быуатҡа тиклем был исем бары тик традицион пуштундар йәшәгән илдең атамаһы булып торған. Ә илдең исеме иһә Ҡабул короллеге тип атап йөрөтөлгән[7]. XVIII—XIV быуаттарҙа тарихтың айырым осорҙарында был илдә бойондороҡһоҙ Балхе короллеге лә булған.[8].

Ниһәйәт, илдең киңәйеүе һәм үҙәкләштерелеүе арҡаһында афған хакимдары бөтә короллеккә Афғанстан тигән исем биргән. 1857 йылда ФридрихЭнгельс[9]илдең рәсми исемен Афғанстан тип яҙған, ә 1919 йылда ил, Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, бөтөн донъя илдәре был илде рәсми рәүештә танығас, илде Афғанстан тип атай башлайҙар. 1923 йылда был Афғанстандың Конституцияһында илдең рәсми исеме итеп күрһәтелгән[10].

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рельефы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Афғанстан Иран таулығының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Илдең байтаҡ өлөшөн тауҙар һәм улар араһындағы үҙәндәр тәшкил итә[11].

Был илдең төньяғында Бактрия тигеҙлеге бар, ул тулыһынса тиерлек ҡом һәм балсыҡтан торған Ҡараҡом сүленең дауамы булып тора. Ил көньяғында һәм көнсығышында Сафедкох (Аҡ тауҙар) һәм Сиахкох (Ҡара тауҙар) һырттарынан торған Паропамиз тауҙар системаһы һәм Гиндикуш менән сикләнгән.

Көньяҡтараҡ Урта Афған тауҙары һәм Газни-Ҡандағар яҫы таулығы урынлашҡан. Көнбайышта, Иран менән сикләшкән урында, Наомид платоһы (өмөтһөҙлөк сүллеге) һәм Систан уйпатлығы ята. Илдең иң көньяғын Гәүҙә-Зира уйпатлығы, балсыҡлы -ташлы Дашти-Марго(үлем) сүллеге һәм ҡомло Гармсер һәм Регистан сүллеге биләп тора.

Гиндукуштан көнбайышта 3000-4000 м бейеклегендәге Хазараджат таулығы тора. Пакистан менән Афғанстан сигендә илдең иң бейек нөктәһе булған, бейеклеге 7492 метрға тиң Ношак тауы тора.

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Афғанстанда субтропик континенталь климат, бында ҡыш һыуыҡ, ә йәй бик эҫе. Уртаса температура һәм яуым-төшөмдөң һаны илдең бейеклеге менән бәйле: ҡыш уртаса һауа температураһы +8-ҙән −20 °C һәм унан да түбәнерәк, ә йәй көнө +32-нән 0 °C тиклем. Сүлдәрҙә йылына 40-50 мм яуым-төшөм була, яҫы таулыҡтарҙа — 200—250 мм, Гиндикуштың ел бәрелгән яҡтарында — 400—600 мм, Һинд океаны муссондары үтеп ингән көньяҡ-көнсығышында — 800 мм-ға яҡын. Яуым-төшөмдәрҙең иң күп ваҡыты ҡышҡа һәм йәйгә тура килә. 3000-5000 м бейеклегендә ҡар ҡатламы 6-8 ай буйына ята, ә унан бейек урындарҙа — иремәй торған боҙлоҡтар ята.

Кунар

Геологик төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Афғанстан территорияһы Альп — Гималай ҡуҙғалмалы билбауында ята. Уға тик Бактрия тигеҙлеге генә ҡарамай, сөнки ул Туран платформаһында ята.

Йылғалар һәм һыу ятҡылыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Афғанстанда Һинд йылғаһына ҡойоусы Ҡабулдан башҡалары ағымһыҙ йылғалар. Уларҙың иң ҙурҙары — илдең төньяҡ сиге буйлап үтеүсе Амударъя, ер һуғарыуҙа ҡулланылған Герируд һәм Гилменд. Гилменд йылғаһы Фарахруд, Хашруд һәм Харатруд йылғалары менән Систан уйһыулығына йыйылып, сөсө һыулы Хамун күлдәрен барлыҡҡа килтерә. Башлыса бындағы йылғалар тауҙағы боҙлоҡтарҙан ағып төшкән һыуҙар менән тулылана. Тигеҙлектәге йылғалар яҙын тулы һыулы булһалар ҙа, йәйҙәрен бөтөнләй ҡорой. Тау йылғалары ҡеүәтле гидроэнергия сығанағы булып тора. Илдең күп райондарында тупраҡ һуғарыу һәм эсергә ҡулланыу өсөн тик ер аҫты һыуҙары ғына бар.

  1. Afghanistan. The World Factbook. Central Intelligence Agency (2007-12-13).
  2. Президент Афганистана изменил имя
  3. Central Statistics Organization of Afghanistan: Statistical Yearbook 2012-2013: Area and administrative Population
  4. Morgenstierne, G. (1999), «AFGHĀN», Encyclopaedia of Islam (CD-ROM Edition v. 1.0 ed.
  5. «Afghan Poetry Of The 17th Century: Selections from the Poems of Khushal Khan Khattak», extract from «Passion of the Afghan» by Khushal Khan Khattak; translated by C. Biddulph, London, 1890
  6. «Transactions of the year 908» by Zāhir ud-Dīn Mohammad Bābur in Bāburnāma, translated by John Leyden, Oxford University Press: 1921.
  7. Elphinstone, M., «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India», London 1815; published by Longman, Hurst, Rees, Orme & Brown
  8. E. Bowen, «A New & Accurate Map of Persia» in A Complete System Of Geography, Printed for W. Innys, R. Ware [etc.
  9. MECW Volume 18, p. 40; The New American Cyclopaedia — Vol.
  10. Afghanistan’s Constitution of 1923 under King Amanullah Khan (English translation).
  11. География Афганистана