Япония

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Япония
日本
Flag of Japan.svg Japanese Imperial Seal.svg
Флаг Императорская печать
Гимн: «Кими га ё»
Japan (orthographic projection).svg
Нигеҙләнгән 11 февраль Б.Э.Т 660 йыл (рәсми)[1]
III—IV быуат (ҡайһы бер тикшереүҙәр буйынса)[2]
Рәсми тел япон[прим 1]
Баш ҡала Токио Токио
Эре ҡалалар Токио, Иокогама, Осака, Нагоя, Саппоро, Кобе, Фукуока, Киото, Кавасаки, Сайтама
Идара итеү төрө парламентар монархия
Император
Премьер-министр
Акихито
Синдзо Абэ
Дәүләт дине юҡ
Территория
• Бөтәһе
• % һыу өҫтө
61
377 944[3] км²
0,8
Халыҡ
• Һаны (2015)
• Халыҡ тығыҙлығы

126 958 000[4] чел. (10)
336,3 чел./км² (25)
ВВП (ППС)
  • Бөтәһе (2011)
  • На душу населения

4,395 трлн[5] долл. (4)
34,611[5] долл. (24)
ВВП (номинал)
  • Бөтәһе (2010)
  • Бер кешегә

5,390 трлн[5] долл. (3)
42 325[5] долл. (17)
ИЧР (2013) 0,890[6] (бик юғары) (17 урын)
Этнохороним японец, японка, японцы
Валюта Япон иенаһы
Интернет-домен .jp[d]
Код ISO JP
МОК коды JPN
Телефон коды +81
Сәғәт бүлкәте японское стандартное время[d]

Координаталар: 37°25′00″ с. ш. 138°57′00″ в. д. / 37.41667° с. ш. 138.95000° в. д. / 37.41667; 138.95000 (G) (O)

Япония (яп. 日本 Нихон, Тип), рәсми исеме- «Нихон коко», «Типо коко» (яп. 日本国) — Көнсығыш Азиялағы утрауҙа урынлашҡан дәүләт. Япон диңгеҙенән көнсығышта Тымыҡ океанда тора, Ҡытай, Төньяҡ һәм Көньяҡ Корея, Россия менән сикләшә. Төньяҡта Охотский диңгеҙе , ә көньяҡта Көнсығыш Ҡытай диңгеҙенән алып Тайванға тиклем территорияны биләй.

Япония 6852 утрауҙан торған Япония архипелагында урынлашҡан.[прим 2][7]. Дүрт иң эре утрауҙары— Хонсю, Хоккайдо, Кюсю һәм Сикоку —ил майҙанының 97 процентын тәшкил итә. Күпселек утрауҙары таулы, күптәре вулканлы. Японияның иң юғары нөктәһе —Фудзияма (3776. м) вулканы. Халҡының һаны (126 миллион кеше) буйынса ул донъяла унынсы урынды биләй. Оло Токио, үҙ эсенә Японияның баш ҡалаһы Токио һәм бер нисә яҡын-тирәләге префектураларын индереп, 30 миллиондан артыҡ кешеһе менән донъялағы иң ҙур ҡала агломерацияһы булып тора.

Япония бөйөк иҡтисади держава[8], Япония номиналь ДДП буйынса һәм эске дөйөм продукттың паритет һатып алыу һәләте буйынса донъяла дүртенсе урынды биләй. Япония донъяла ҙурлығы буйынса дүртенсе урындағы экспортер һәм алтынсы урындағы импортер. Ул донъяла берҙән-бер империя статуслы дәүләт .

Япония — алға киткән ил менән бик юғары кимәлдәге тормошло, алға киткән ил (кеше потенциалы үҫеше индексы буйынса ун етенсе урында тора). Унда кешенең уртаса тормош оҙонлоғо 2009 йылда 82,12 йыл тәшкил итә[9]) һәм сабыйҙар үлеме күрһәткесе иң түбән дәрәжәлә[10].

Япония «Большая семерка» һәм АТЭС-ҡа ингән ил, ул шулай уҡ БМО Хәүефһеҙлек Советының даими булмаған ағзаһы булып регуляр рәүештә һайланыусы ил. Япония рәсми рәүештә һуғыш иғлан итеү хоҡуғынан баш тартҡан ил булып торһа ла, уның хәҙерге заманса ҡоралланған төрлө һаҡланыу һәм тыныслыҡ урынлаштырыу операцияларында ҡатнашыу маҡсатында ҙур армияһы бар.

Япония донъяла үҙенә ҡаршы йәҙрә ҡоралы ҡулланылған берҙән-бер ил.

Исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урыҫ һүҙе «Япония» — экзоним, урыҫ теленә был һүҙ немец теленән (унда. Japan) килгән, хәйер, вокализмы буйынса күберәк туранан-тура француз Japon һүҙенә тура килә[11].

Мэйдзи осорондағы Реставрациялауҙан Икенсе донъя һуғышы аҙағына тиклем Японияның тулы исеме Дай Ниппон Тэйкоку (яп. 大日本帝國) тип атала һәм Бөйөк Япон империяһы тигәнде аңлата. Илдең хәҙерге рәсми исеме- «Нихон коко» йәки «Тип коко» (яп. 日本国). Япондар үҙҙәре илдәрен «Ниппон» йәки «Нихон» , ике варианты ла кандизи 日本 ярҙамында яҙылған. Беренсе өлөшө рәсми рәүештә, мәҫәлән, иена, почта маркаһы һәм күп кенә спорт сараларының исемен яҙыуҙа ҡулланыла. «Нихон» ғәҙәттә, көнкүрештә ҡулланыла. Үҙҙәрен япондар нихондзин (яп. 日本人), , ә үҙенең телен — нихонго (яп. 日本語) тип атайҙар.

«Нихон»- " Ҡояш иле"тигәнде аңлата, һәм цыш ҡына уны «Страна восходящего солнца» тип тәржемә итәләр[12].

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дзёмон урта осороноң керамикаһы өлөшө
Император Нинтокуның ҡәбер ҡурғаны
Сацума провинцияһы самурайҙары Босиндағы һуғыш ваҡытында

Япония архипелагында кешеләр йәшәй башлау күренештәренең билдәләре б.э.т. 40 меңйыллыҡта япон палеолитында(б.э.т.12 мең йыллыҡҡа тиклем)[прим 3] табыла. Японияның тәүге кешеләре һунар менән һәм емеш-еләк йыйыү менән көн күргән, тәүге таштан яһалған эш ҡоралдарын ҡулланғандар. Был осорҙа әле керамиканан яһалған әйберҙәр булмаған, шуға күрә осор керамикаға тиклемге мәҙәни осор[13] тип атала. Б.э.т. 12 000 йылдан дзёмон оооро башлана, был Көбайыш илдәре тарихындағы археологик осорҙарға бүлеүҙең мезолит һәм неолитосорона тура килә. Был осорҙоң үҙенсәлеге булып Япон архипелагында йәшәүсе кешеләрҙең керамиканан эшләнгән әйберҙәр ҡуллана башлауы тора.

Был осорҙа, б.э.т. 500 йылға тиклем, Япония архипелагында һыу менән һуғарып, жөгө сәсә башлайҙар, унда балсыҡтан көршәк эшләү түңәрәге(әйләнәһе), туҡыу станогы барлыҡҡа килә, металлдан (баҡыр, бронза һәм тимер) әйберҙәр эшләү һәм һаҡлағыс ҡалаысыҡтар төҙөү менән булышҡандар[14]. Был яңылыҡтарҙы Японияға Ҡытай һәм Корея иммигранттары өйрәткән..

Беренсе тапҡыр япондар ҡытайҙарҙың Ханьшу тарихи хроникаларында телгә алына. Ентекләберәк ҡытайҙар Ва тип йөрөткән Япон архипелагы Ҡытайҙағы "Өс батшалыҡтың тарихында " яҙылған[15]. Уның буйынса өсөнсө быуатта иң көслө кенәзлек башында хаким ҡатын Химико торған Яматай кенәзлеге булған.

250 йылда яей осоро Кофн осоро менән алышына. Уның барышында ҡурғандар төҙөү мәҙәниәте булдырыла , ә Ямато районында шул исемдәге япон дәүләте барлыҡҡа килгән.

Кофун 538 йылда Асука осорона күсә. Уның үҙенсәлектәре -Японияға Кореянан күскән Пэкче дәүләте кешеләре килтергән буддизм[16] һәм ҡытай хөкмәте өлгөһөндә үҙәкләштерелгән хөкүмәт төҙөү, тәүге закондар теҙмәһе «рицуре» һәм материктағы фәлсәфәүи һәм мәҙәни идеяларҙың аҫтында япон мәҙәниәтенең сәскә атыуы.

Һигеҙенсе быуатта Нара осоронда ныҡ көслө үҙәкләштерелгән япон дәүләте барлыҡҡа килә, уның башҡалаһы хәҙерге замандағы Нара территорияһындағы императорҙың башҡалаһы Хэйдзе-ке. Был осор япон йәмғиәтенең ҡытайлаштырылыуы һәм шл уҡ ваҡытта тәүге тарихи хроникаларҙың барлыҡҡа килеүе, мәҙәниәттең сәскә атыуы менән характерлана. 712 йылда Кодзики, ә 720 йылда — Нихон секи тамамланған[17].

784 йылда Император Камму башҡаланы Наранан Нагаока-кеға , ә 794 йылда ул Хэйан-ке (хәҙерге Киото)[18] ҡалаһына күсерә. Бына шулай Хәйан осоро башланып киткән. Был осорҙа япон милли мәҙәниәте барлыҡҡа килә һәм ныҡ үҫешә. Ижекле әлифбаның (кана) барлыҡҡа килеүе ҡытай теленән азат ителеп үҙ япон телендә яҙырға мөмкинселек бирә. Кана менән яҙылған " Кокинвакасю"шиғри анталогияһы иң тәүге өлгө итеп ҡуйылған империя анталогияһына әйләнә һәм XIX быуатҡа тиклем танка шиғриәте уның өлгөләренә таянып яҙған. Был осорҙа яҙылған «Гэндзи тураһындағы повесть» һәм «Баш осондағы яҙыуҙар» прозаик әҫәрҙәре Японияла һәм унан башҡа илдәрҙә япон әҙәбиәтенең иң юғары бейеклеген яулаған әҫәрҙәр булып тора.

Япон феодализмы юғары ҡатлам яугирҙәре «самурайҙар ведомствоһы»[19] барлыҡҡа килеү менән бәйле.1185 йылда үҙҙәре менән ярышлашҡан Тайр ырыуын еңгән Минамото-но Еритомо 1192 йылда сегун итеп тәғәйенләнгән. Был Камакур осороноң башланыуына килтерә. Ул үлгәндән һуң фактик власть Минамото-но Еритомоның улының регенты булған Ходзе ырыуы ҡулына күсә. Камакура сегунаты 1274 һәм 1281 йылдарҙағы монголдарҙың илгә бәреп инеүҙәрен, бакуфуларҙың позицияһын нығытып, уңышлы кире ҡаға. Сегунаттың рәсми дине булып дзэн тора.букреев позицияһын ҡаршы һуғыштарҙа еңде. Рәсми религий сегунат булды дзэн.Монголдарҙы еңгәндән һуң япон яугирҙәре үҙ-ара һуғышалар һәм был хәл Камакура режимын юҡҡа сығарған. 1318 йылда тәхеткә император Го-Дайго ултыра һәм 1333 йылда башкомадующий бакуфу Асикага Такаудзи ярҙамында үҙ ҡулына власты төшөрә, тик 1336 йылда императорҙың улы менән хакимлекте бүлешә алмайынса, Асикага Такаудзи Киотола император итеп Кемиены тәхеткә ултырта һәм 1338 йылда күрһәткән хеҙмәттәре өсөн унан сегун титулы ала. Шулай итеп Японияла ике император була һәм улар 1392 йылға тиклем бер-береһе менән власть өсөн бер туҡтауһыҙ һуғышалар. Асикага сегунаты эре феодалдар-даймеларҙы контролдә тота алмай, шунлыҡтан 1467 йылда граждандар һуғышы башлана. Был ығы-зығылы бола осоро булған Сэнгоку осорон башлап ебәрә[20].

Япондар күҙаллауында голландия сауҙагәрҙәре
Европаны япондар. XIX быуат аҙағы

1543 йылда Япония ярҙарына Португалиянан диңгеҙ йөҙөүселәр, һуңыраҡ иезуит миссионерҙар һәм голландия сауҙагәрҙәре килә. Был Япония менән Көнбайыш илдәре менән коммерция һәм мәҙәниәттә аралашыуға нигеҙ һала.

Европа технологиялары һәм ата торған ҡорал ярҙамында Ода Нобунаг башҡа даймеларҙы еңгән һәм илде бөтөнләйе менән берләштерә, тик хакимлеге 1582 йылда үлеп киткәнлек арҡаһында туҡталып ҡалған. Уның вариҫы Тоетоми Хидэеси 1590 йылда илде тулыһынса берләштерә. Хидэеси ике тапҡыр Кореяны баҫып ала, тик бер нисә корея менән һәм ҡытай ғәсҡәрҙәренән еңелгәндән һуң һәм уның үлеменән һуң 1598 йылда Кореянан сығып китәләр[21].

Хидэеси үлгәндән һуң Токугава Иэясу Тоётоми Хидэёси ваҡытында үҙенең регентлығынан файҙаланып, сәйәси һәм хәрби йоғонтоһон көсәйткән. Сэкигахара янындағы һуғышта ул үҙенең бик күп дошмандарын еңә һәм 1603 йылда сегун итеп тәғәйенләнә.Изясу Токугава сегунатын нигеҙләй һәм башҡаланы Эдоға(хәҙерге Токио) күсерә[22]. 1639 йылда сегунат үҙенең изоляция сәйәсәтен башлай ике ярым быуатҡа һуҙыла . Һуңыраҡ был осорҙо Эдо осоро тип атап йөрөтәләр. Илдең изоляцияға инеүенә ҡарамаҫтан, европа фәнни нигеҙҙәрен өйрәнеү -рангакку- голландия сауҙа факторияһы аша Нагасаки гаванындағы ташып яһалған Дэдзима утрауында дауам итә.

Был осорҙа барлыҡҡа килгән милли-мәҙәни кокугаку хәрәкәте башланып, Японияны япондар үҙҙәре өйрәнә башлай[23].

1854 йылда америка коммодоры Мэттью Перри, Ҡара караптарҙа Японияға килә, шул арҡала Япония изоляция сәйәсәтен туҡтата[24]. Ошо ваҡиғаларҙан һуң Япония модернизациялау осорона инә.

Шулай уҡ илдең изоляцияла булыу сәйәсәтен 1853 йылдың 12 авгусында М. Т. Перриҙан һуң бер ай үткәс Японияға Рәсәй империяһынан яңы технологиялар һәм бүләктәр килтергән адмирал Путятиндың экспедицияһы туҡтата. 1855 йылдың 7 февралендә Япония менән Рәсәй араһында сауҙа итешеһ һәм дуҫлыҡ тураһында килешеү төҙөлә. Симод трактаты буйынса Симод, Хакодатэ, , Нагасаки порттарында һатыу итеү хоҡуғы бирелеп, Рәсәй консулы тәғәйенләнә, ике ил араһында йоғонтолоҡ сфераһы һәм биләмәләр сиктәре билдәләнә.

Бакумацу осоронда Япониякөнбайыш илдәр менән үҙе өсөн уңайһыҙ булған бер нисә килешеү төҙөшә, был илде иҡтисади һәм сәйәси көрсөккә төшөрә.1868 йылда Босин гграждандар һуғышы башлана, шуның һөҙөмтәһендә сегунат бөтөрөлә, император етәкселегендә Мэйдзи реставрацияһы үҙәкләштерелгән хөкүмәт барлыҡҡа килтерә. көнбайыш илдәренең сәйәси, хөкөм итеү һәм хәрби системалары өлгөһөндә Япония министрҙар советы Йәшерен совет төҙөп, Мэйдзи конституцияһын ҡабул итергә әҙерләнә һәм парламенттыйыйылышҡа саҡыра. Мэйдзи реставрацияһы Японияны донъяның ҙур индустриаль державаһына әйләндерә. 1894—1895 йылдарҙағы япон-ҡытай һуғышы һәм 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышынан һуң Япония Япон һәм Һары диңгеҙҙәрендә өҫтөнлөк итеп, Кореяны, Тайванды һәм Карафутоны үҙ иленә ҡуша.

ХХ быуаттың башында ҡыҫҡа ваҡытлы Тайсе демократик осоронан һуң Япония милитаризм һәм экспасионизм рухы менән һуғарылған дәүләткә әйләнә һәм Антанта яғында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, үҙенең сәйәси һәм территриаль йоғонтоһон көсәйтә. 1931 йылда экспансия сәйәсәтен көсәйтеп, Маьчжурияны баҫып ала һәм Маньчжоу-Го етәкселек иткән марионетка дәүләтте барлыҡҡа килтерә. 1933 йылда Милләттәр Лигаһында Японияның эштәрен тәнҡитләгән Литтон докладынан һуң Япония демонстратив рәүештә Лиганы ташлап сыға[25].1936 году Япония нацист Германияһы менән берлектә Коминтернға ҡаршы пакт төҙөй, ә 1941 йылда «Ось» илдәренә ҡушыла[26]. Шул уҡ ваҡытта Япония Монголия халыҡ республикаһының һәм Маньчжоу-Гоның территориаль бөтөнлөгөн ихтирам итәсәге тураһында СССР менән нейтралитет Пактына ҡул ҡуя.

Нагасакиҙа атом бомбардировкаһы

1937 йылда Япония ,Ҡытайҙың башҡа өлөштәренә лә баҫып инеп, 1937—1945 йылдарҙа икенсе япон-ҡытай һуғышын башлап ебәрә.Шунан һуң АҠШ Японияға нефть эмбаргоһы һала[27]. 1941 йылдың 7 декабрендә Япония , Перл-Харборға һөжүм итеп, АҠШ менән Бөйөк Британияға һуғыш иғлан итә. Был АҠШ-тың Икенсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыуына килтерә. Япон империяһы Гонконг, Филиппин һәм Малакканы яулап ала, ләкин 1942 йылда Коралл диңгеҙендәге һуғышта тармар ителеүе уның диңгеҙҙә өҫтөнлөк итеүен юҡҡа сығара[28].1945 йылдың 6 һәм 9 авгусында АҠШ авиацияһы Хиросима менән Нагасакиҙы атом бомбардировкаһына тота һәм СССР-ҙың Японияға ҡаршы хәрби ғәмәлдәренә ҡушыла. Шунлыҡтан ҡаршы 1945 йылдың 2 сентябрендә Япония бер һүҙһеҙ Капитуляция Актына ҡул ҡуя[29].

1947 йылда Япония яңы пацифист конституцияһын ҡабул итә, унда либераль демократияға баҫым яһала. Союздаш ғәсҡәрҙәрҙең Японияны оккупациялауы Сан-Франциско тыныслыҡ шартнамәһен ҡабул итеүгә килтерә, ул үҙ көсөнә 1952 йылда, керә[30], ә 1956 йылда Япония БМО инә. Һуңыраҡ Япония рекордлы иҡтисади үҫешкә өлгәшә. Был үҫеш дүрт тиҫтә йыл дауам итә һәм, уртаса алғанда, йыл һайын 10 процент тәшкил итә.

Оҙайлы үҫеш һикһәненсе йылдарҙың аҙағында инвесторҙарҙың япон иҡтисадына иғтибарын ныҡ арттыра, ә был иһә баҙар фондында һәм күсемһеҙ милек баҙарында иҡтисади бушҡыуыҡты барлыҡҡа килтерә. 1991 йылда иҡтисад үҫеше кризис менән алмашына, ил кризистан бары 2000 йылда ғына сыға ала[31].

Аңлатма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Закона об официальном языке нет.
  2. Согласно официальной японской позиции, южные Курильские острова, де-факто находящиеся в составе России, являются частью территории Японии.
  3. Различные источники дают различные периоды, подробнее см.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Юити Сато (佐藤裕一) Введение в древнюю историю Японии (日本古代史入門).
  2. Мещеряков А. Н., Грачёв М. В. История древней Японии — СПб.: Гиперион, 2002.
  3. Statistical Handbook of Japan. Land and Climate  (инг.). Японское бюро статистики (2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 20 ғинуар 2010 тикшерелгән.
  4. Official Japan Statistics Bureau: Population Estimates
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Japan. Международный валютный фонд. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 13 февраль 2011 тикшерелгән.
  6. Human Development Report 2014  (инг.). Программа развития ООН. — Доклад о человеческом развитии (2014) на сайте Программы развития ООН. 27 октябрь 2015 тикшерелгән.
  7. Facts and Figures of Japan 2007 01: Land.
  8. World Factbook; Japan.
  9. The World Factbook: Rank order — Life expectancy at birth (англ.). ЦРУ (2010). Проверено 23 января 2010.
  10. The World Factbook: Rank order — Infant mortality rate (англ.). ЦРУ (2010). Проверено 23 января 2010.
  11. Фасмер, М.
  12. Piggott, Joan R. The emergence of Japanese kingship. 
  13. Кузнецов Ю. Д., Навлицкая Г. Б., Сырицын И. М. История Японии: Учеб. для студ. вузов, обучающихся по спец. «История». — М.: Высш. шк., 1988. — С. 8. — 432 с. — 30 000 экз. 
  14. Елисеефф, Елисеефф, 2008, с. 35—37
  15. Елисеефф, Елисеефф, 2008, с. 37
  16. Елисеефф, Елисеефф, 2008, с. 43
  17. Totman, Conrad.
  18. Елисеефф, Елисеефф, 2008, с. 56
  19. Елисеефф, Елисеефф, 2008, с. 67
  20. Елисеефф, Елисеефф, 2008, с. 75—82
  21. Turnbull, Stephen.
  22. Marcia Yonemoto.
  23. Hooker, Richard Japan Glossary; Kokugaku (англ.
  24. Елисеефф, Елисеефф, 2008, с. 102
  25. Елисеефф, Елисеефф, 2008, с. 108
  26. Kelley L. Ross.
  27. Roland H. Worth, Jr. No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific. 
  28. Елисеефф, Елисеефф, 2008, с. 109
  29. Подписание акта о капитуляции Японии, Известия (2 сентября 1945). Проверено 21 января 2010.
  30. Joseph Coleman. '52 coup plot bid to rearm Japan: CIA (англ.
  31. Japan scraps zero interest rates (англ.