Күвейт

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Кувейт битенән йүнәлтелде)
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Күвейт Дәүләте
دولة الكويت Давла́т эль-Куве́йт
Flag of Kuwait.svg Coat of arms of Kuwait.svg
Флаг Герб
Гимн: «Ан-Нашид аль-Ватани»
Map of Kuwait.svg
Үҙаллылыҡ датаһы 19 июнь 1961 (Бөйөк Британиянан

26 февраль 1991 (Ираҡтан)

Рәсми тел Ғәрәп
Баш ҡала Әл-Күвәйт
Идара итеү төрө конституция монархияһы
Әмир

Премьер-министр

Сабах ас-Сабах

Джабәр әл-Мөбәрәк әл-Хәмәд ас-Сабах.

Территория
• Бөтәһе
152
17 818 км²
Халыҡ
• Һаны (2010)
• Халыҡ тығыҙлығы

3,566 млн чел. (136)
131 чел./км²
Валюта Күвейт динары
Интернет-домен .kw[d]
Код ISO KW
МОК коды KUW
Телефон коды +965
Сәғәт бүлкәте 3

Координаталар: 29°22′00″ с. ш. 47°38′00″ в. д. / 29.36667° с. ш. 47.63333° в. д. / 29.36667; 47.63333 (G) (O)

Күвейт (ғәр. كويت‎), рәсми исеме Күвейт Дәүләте (ғәр. دولة الكويت‎; Давла́т эль-Куве́йт), — Азиялағы, Яҡын Көнсығыштағы дәүләт (эмират). Ираҡ менән төньяҡтан һәм көнбайыштан, Сәүд Ғәрәбстаны менән көньяҡтан сикләшә. Көнсығышта Фарсы ҡултығында йыуыла. Баш ҡалаһы Әл-Күвәйт.

Нефттең мөһим экспортёры, ОПЕК ағзаһы.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Күвейткә XVIII быуатта Нәҗддән күсеп килгән Анаиз бәдәүи ҡәбиләһенән бер төркем тарафынан нигеҙ һалына. Улар Тигр йылғаһы тамағынан түбәндәрәк Бәну Халидҡа нигеҙ һалалар. Уның башына 1762 йылда Күвейттең беренсе әмире Сабах I баҫа.
  • Уңышлы ерҙә урынлашыуы сәбәпле Бәну Халид сауҙа үҙәгенә әүерелә һәм Хәлеб, Бағдад һәм Ғосманлы дәүләте менән сауҙа итә башлый.
  • Тора-бара Күвейт Ғосманлы дәүләте менән Бөйөк Британия араһында низағ килеп сығыуына сәбәпсе була.
  • 1899, 23 ғинуар — Британия менән Күвейт араһында шартнамә төҙөлә. Был шартнамә буйынса Күвейттың тышҡы сәйәсәте һәм хәүефһеҙлек идараһы Британия ҡулына күсә.
  • 1913, 27 октябрь — шәйех Мөхәммәт Британияға Күвейт нефтен монополия булараҡ сығарырға рөхсәт бирә.
  • 1914 — Британия Күвейтты үҙ протектораты аҫтындағы бәйһеҙ дәүләт булараҡ ҡабул итеүсе шартнамә имзалай.
  • 1927 — Күвейттың әлегәсә үҙгәрешһеҙ һаҡланып ҡалған сиктәре билдәләнә.
  • 1961, йәй — Британияның һуңғы ғәскәрҙәре Күвейттан сыға.
  • 1961, 19 июнь — Күвейт бәйһеҙлеген иғлан итә. 1980-се йылдарҙа Иран-Ираҡ һуғышында Ирандың Ислам революцияһын Күвейтҡа йәйелдерүенән ҡурҡып, Ираҡ яҡлы була.
  • 1990, 2 август — Ираҡ Күвейтты баҫып ала.
  • 1991, ғинуар — февраль — Күвейт нефтенең төп һатып алусыһы булған АҠШ, коалиция төҙөп, Күвейтты азат итә. Ираҡтыҡылар бик күп нефть сығарыу яйланмаларына ут төртөп китәләр.
АҠШ хәрби көстәре осҡостары Күвейттың янып ятҡан нефть манаралары өҫтөндә

Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1962 йыл ҡабул ителгән конституция буйынса Кувейт кннституциялы монархия.[1].

Дәүләт башлығы — Әмир, шәйех Сабах әл-Әхмәт ас-Сабах. Әмир хөкүмәттте тәғәйенләй. Ул уны тарҡата ла ала. Закон проекттарына ҡул ҡуя, шулай уҡ уларҙы эшләп еткереү өсөн мәжлескә кире ҡайтара ала. Әмир-Кувейт Ҡораллы көстәре баш сардары (командующий). Ул Кувет армияһының мөһим постарын тәғәйенләй. Конституцияға ярашлы әәмир тейелгеһеҙлек хоҡуғына эйә.Әммә СМИ буйынса тәнҡитләү рөхсәт ителгән.

Унан тыш әмир принц тажын тәғәйенләй. Тик уның кандидатураһы етәкселек иткән ғаилә ағзалары тарафынан һәм милләттәр ассамблеяһы тарафынан хупланған булырға тейеш. Әгәр ҙә ассамблея әмирҙең тәҡдим иткән кандидатураһына ҡаршы тауыш бирһә, әмир хакимлыҡ иткән ғаиләнән өс кандидат тәғәйенләргә бурыслы. Асамблея өсәү араһынан береһен һайлай.

Әмир хакимлыҡ итеүселәр ғаиләһенән премьер -министр тәғәйенләй. Үҙ сиратында премьер-министр хөкүмәт вазифаларын тәғәйенләй. Бар министрҙар —— ассамблея ағзалары булып тора. Кәмендә шуларҙың береһе һайланып ҡуйылған булырға тейеш. Өҫтөнлөклө министрҙар хакимлыҡ иткән ғаиләнән.

Закон сығарыусы власть әмиргә һәм бер палаталы Милли мәжлескә ҡарай «Маджлис аль-Умма» (Национальная Ассамблея). 50 депутат дүрт йыллыҡ мөҙҙәт менән дөйөм халыҡ һайлауҙарында һайлана. Тағы ла 15 депутат премьер-министр тарафынан тәғәйенләнә. Сәйәси фирҡәләр тыйылған.

Шулай уҡ Кувейтта ирҙәр менән бер рәттән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа сәйәси хоҡуҡҡа эйә.[2]

Хакими бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Кувейт провинциялары

Кувейт алты провинцияға (мөхәфәзәт; берлектә. — мөхәфәзә) бүленгән, улар тағы ла райондарға бүленәләр.

Географик билдәләмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күвейт Ғәрәбстан ярымутрауының төньяҡ-көнбайышында һәм Фарсы ҡултығының Бубиян, Файлака, Варба, Куббар, Кару, Умм-эль-Марадим утрауҙарында урынлашҡан.

Күп өлөшөн сүллек ҡаплаған. Ландшафты тигеҙлек, әҙ-мәҙ ҡалҡыулыҡтар бар. Диңгеҙ кимәленән иң бейек урын илдең көнбайышында 290 м.

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күвейттың үҙ баһаламаһы буйынса ул нефть ятҡылыҡтарына бик бай. 102 миллиардов баррел тирәһе запасы бар. Был донъя нефтенең 9%-ты. Нефть Күветҡа ВВП-ның 50%-тын, экспорт килеменең 95%-тын һәм дәүләт бюджетының 95 % тәшкил итә.

2009 йыл Күветтың ВВП яҡынса 146 млрд долл.тәшкил иткән, йн башына килем 54,1 мең долл. (донъяла 7-се урын)

Тышҡы сауҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2008 йыл экспорты — 86,9 млрд долл., төп килем нефттән һәм нефть продукцияһынан, ашламаларҙан.

Төп һатып алыусы дәүләттәр — Япония 18,5 %, Көньяҡ Корея 14,7 %, Һиндостан 10,9 %, Тайвань 9,8 %, АҠШ 9 %, Сингапур 8 %, Китай 6,1 %


2008 йыл импорты — 22,9 млрд долл.: аҙыҡ-түлек, төҙөлөш материалдары, транспорт саралары һәм уларға запас өлөштәр, кейем-һалым.

Төп тәьмин иткән илдәр — АҠШ 11,7 %, Япония 9,1 %, Германия 8 %, Ҡытай 7,5 %, Сәүд Ғәрәбстаны 6,9 %, Италия 4,7 %.

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Автомобиль юлдары оҙонлоғо 5749 км, шуларҙың 4887 км ҡаты ҡатлам менән түшәлгән. Илдә тимер ююлдары юҡ. Шуға күрә сәйәхәтселәр автомашиналарҙа сәйәхәт итә..[3]

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ һаны 2,8 млн кеше (2010 йылғы баһа буйынса) Төп халыҡ Күвейт ғәрәптәре (улар үҙҙәренең шәжәрәләре буйынса 1920 йылға ҡәҙәре иҫбат итә алалар)тик 45 % ҡына тура килә. Башҡа халыҡтарҙан 35 % башҡа ғәрәп илдәренән, Пакистандан һәм Һиндостандан килеүселәр 9 %, Ирандан килеүселәр 4 %, 7 % халыҡ илдә йәшәһә лә ватандашлығы (гражданство) юҡ. Годовой прирост — 3,5 % (в значительной степени за счёт иностранных рабочих — 1,6 %).

Фертильность — бер ҡатынға 2,7 тыуым тура килә.

Рәсми тел — ғәрәп теле, шулай уҡ инглиз теле лә киң генә таралған..

Ҡала халҡы — 98 %.

Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әл-Күвейттағы MarineTime музейы.

Күвейт Сәүд Ғәрәбстаны менән күршеләш кенә булһалар ҙа, илдә ислам кейеме кейеү мотлаҡ түгел. Күп ирҙәр шайтанашыҡҡ хәтле генә балаҡлы салбар, туҡымана, йөндән йәки мамыҡтан туҡылған тауарҙан тегелгән аҡ күлдәк, күвейт Таубы кейергә ярата. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың бик аҙҙары ғына бөтә кәүҙәһен ҡаплап торған ҡара хиджаб, пәрәнжә кейә, йөҙҙәрен һәм ҡулдарының суҡтарына хәтле ҡаплап йөрөй. Был халыҡ сүллек климатына хас..[4] Көнбайыш стиле лә күвейт йәштәре араһында популяр.

Быуаттар буйы Күвейт халҡы өсөн диңгеҙ аҙыҡтары төп рационды алып тора. Фарсы ҡултығы биләмәләрендә йәшәүсе ғәрәптәр Һиндостан менән сауҙа бәйләнешенә инеп, илде тәмләткестәр менән тәьмин итә. Милли аш булып Күвейт мачбус дияйы, мачбус лахам, марак дияй Лахам тора.

Имауаш ризығы иң популяр тәғәм иҫәпләнә. 74,2 % халыҡ 15 йәштән һимерә башлай, шуға күрә лә кешеләрҙең һимеҙлеге буйынса ил донъя кимәлендә һигеҙенсе урында тора.

Күвейт архитектураһы ислам архитектураһынан илһам алған. Иң данлыҡлы төҙөлөш төрө — Күвейт манаралары. Улар швед архитекторы Суне Линдстрем тарафынан эшкәртелгән. Был манаралар мәсет манаралары һәм хәҙерге конструкциялар менән аралыштырып төҙөгән.

Байрамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Густерин П. В.: Города Арабского Востока. — 2007.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Азия илдәре
Афғанстан · Бангладеш · Бахрейн · Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре · Бруней · Бутан · Вьетнам · Грузия* · Израиль · Индонезия · Иордания · Ираҡ · Иран · Йемен* · Камбоджа · Катар · Кипр Республикаһы* · Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы · Корея Республикаһы · Көнсығыш Тимор · Ҡаҙағстан* · Ҡырғыҙстан · Ҡытай · Кувейт · Лаос · Ливан · Малайзия · Мальдив · Монголия · Мьянма · Непал · Оман · Пакистан · Рәсәй* · Сәғүд Ғәрәбстаны · Сингапур · Сүриә · Тажикстан · Таиланд · Төркмәнстан · Төркиә* · Үзбәкстан · Филиппин · Һиндостан · Шри-Ланка · Әзербайжан* · Әрмәнстан · Япония

Абхазия · Вазиристан · Көньяҡ Осетия · Ҡытай Республикаһы · Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы · Фәләстин Дәүләте


Гонконг · Макао


Европала һәм Азияла*
LocationAsia.png
Донъя Был ил тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.