Немец теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Немец теле
Самоназвание:

Deutsch

Страны:

Германия
Австрия
Швейцария
Лихтенштейн
Бельгия
Италия
Люксембург
Рәсәй һәм башҡа 36 илдәр

Официальный статус:
Регулирующая организация:

Совет по немецкому правописанию[d] һәм Институт немецкого языка[d]

Общее число говорящих:

105 000 000±1 000 000 кеше (2012)[12],
80 000 000±1 000 000 кеше (2012)[12]

Рейтинг:

11

Статус:

в безопасности[d][13]

Классификация
Категория:

Евразия телдәре

Һинд-Европа ғаиләһе

Көнбайыш-герман тармағы
Письменность:

Латин алфавиты

Языковые коды
ГОСТ 7.75–97:

нем 481

ISO 639-1:

de

ISO 639-2:

(B); deu (T) ger (B); deu (T)

ISO 639-3:

deu

См. также: Проект:Лингвистика

Немец теле́ , (нем. Deutsch, Deutsche Sprache) — герман төркөмөнөң көнсығыш герман төркөмсәһенә ҡараған тел. Германияла, Австрияла, Швейцарияла немец теле дәүләт теле, ә Люксембургта, Лихтенштейнда һәм Көнсығыш Бельгияла рәсми тел булып һанала. 100 миллион тирәһе кеше өсөн немец теле- туған тел.

Хәҙерге немец теле үрге (әҙәби тел нигеҙе) һәм түбәнге диалекттарға(Германияның төньяҡ- көнбайышында һәм ҡайһы бер илдәрҙә бер аҙ һаҡланған) бүленә. Яҙмаһы — латин әлифбаһы. Грамматик төрө буйынса немец теле флектив-аналитик тел була.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Инглиз теленә яҡын. Көнбайыш герман ҡәбиләләре (алеман, баювар, сакс, туринг, франк, хат) теленә барып тоташа. Немец теле түбәнге-немец, урта-немец һәм көньяҡ‑немец төркөмдәре диалекттарын айырып йөрөтәләр, уларҙың һәр береһе көнбайыш һәм көнсығыш төркөмсәләргә бүленә; Швейцарияла – алеман, Люксембургта мозель-франк диалекттары бар. Әҙәби теле XVIII быуат аҙағында көнсығыш‑урта‑немец һәм көньяҡ‑немец диалекттары нигеҙендә формалаша. Немец теле фонетикаһында һүҙ башында һуҙынҡылар ҡаты итеп әйтелә; морфема аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғыраулана: [ä], [ö], [ü], [äu] һуҙынҡылары өсөн умлаут күренеше хас. Һүҙьяһалышта аффиксация һәм һүҙҙәрҙе ҡушыу өҫтөнлөк итә; субстантивациялары киң таралған: “laufen” (йүгерергә) — “das Laufen” (йүгереү), “alt” (ҡарт) — “der Alte” (ҡарт кеше), “die Alte” (ҡарсыҡ), “das Alte” (иҫке) һәм башҡа Һүҙлек составында инглиз, итальян, латин телдәренән, француз теленән, шулай уҡ славян телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Һөйләмдәрҙең төп тибы — ҡылымлы. Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙерге немец алфавиты 26 хәрефтән тора.

Немец яҙмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Прописные буквы немецкого алфавита с отдельными буквосочетаниями

Немец алфавитында 26 пар латин хәрефтәре ҡулланыла (бәләкәй һәм ҙур хәрефтәр)[14]; умлаут билдәһе ҡуйылған хәрефтәр (ä, ö, ü) һәм лигатура (ҡушма хәреф) ß (эсцет) алфавитҡа инмәй. Алфавитта умлаутлы ä, ö, ü яҙыу билдәләре a, o, u хәрефтәренән айырылмай; умлаут менән генә айырылған һүҙҙәрҙән тыш булғандарында умлаутлы һүҙ аҙаҡтараҡ яҙыла; ß оҙон һуҙынҡыларҙан һәм дифтонгтарҙан һуң яҙыла ( 1996 йылғы орфография реформаһынан һуң)[15] ss-ҡа тиң[16]. Немец хәрефтәрен атаған саҡта ä, ö, ü хәрефтәрен a, o и u хәрефтәре менән бергә атамай, хәрефтәр теҙмәһенең аҙағында ғына атайҙар [17]. Һүҙлектәрҙә немец һүҙҙәре умлаутты иҫәпкә алмай ғына ҡуйыла .

буква название буква название буква название буква название буква название
A a а F f эф L l эль Q q ку (Ü ü) у-умлаут
(Ä ä) а-умлаут G g гэ M m эм R r эр V v фау
B b бэ H h ха N n эн S s эс W w вэ
C c цэ I i и O o о (ß) эсцет (ss) X x икс
D d дэ J j йот (Ö ö) о-умлаут T t тэ Y y ипсилон
E e э K k ка P p пэ U u у Z z цет

Латин хәрефтәрен индергәнсе немец телендә рун тамғалары ҡулланылған, улар германдар христиан диненә күскәндән һуң бөтөнләй ҡулланылмай башлаған. XX башына тиклем рәсми ҡулланышта гот шрифты йөрөгән (башҡа илдәрҙә баҫтырылған һүҙлектәрҙә лә)[18]. Айырым гот ҡулъяҙмаһы һәм фрактура булған (1941 йылға тиклем мәктәптә өйрәтелгәндәр). Антиква XIX быуаттан башлап башта рәсми ҡулланышта булмай , 1918 йылғы ноябрь революцияһынан һуң рәсми рәүештә индерелә. Нацистар власҡа килгәс, гот шрифты рәсми рәүештә индерелә, һуңыраҡ нацист пропагандаһы гот шрифтын , еврейҙарҙың квадратлы яҙмаһына оҡшатып, эҙәрлекләй башлай,[19]. Хәҙерге заманда был шрифт биҙәү маҡсатында, йә иһә китап нәшер иткәндә ҡулланыла .

Башҡортостанда немец теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Немец теле буйынса белгестәрҙе 1930-сы йылдар аҙағында Өфө сит телдәр институтында әҙерләй башлайҙар. 1940-сы йылда ул Башҡорт дәүләт педагогия институтына факультет булараҡ ҡушыла. Немец теле кафедраһын ул йылдарҙа Елизавета Фе, Андрей Ушаков етәкләй. Кафедрала Мәскәүҙә сит телдәр институтын тамамлап ҡайтҡан Жәлил Кейекбаев, Ленинград педагогия институтын тамамлап, йүнәлтмә буйынса килгән Генрих Классен эшләй.

Һуғыштан һуң кафедраны Генрих Николавевич Классен һәм Яков Иосифович Гельблу етәкләй. Генрих Классен Рәсәй немецтары һөйләшкән (шулай уҡ Башҡортостан немецтары) түбәнге немец диалекты буйынса эҙләнеүҙәр алып бара, 1957 йылда Советтар Союзында йәшәгән немец балалары өсөн тәүге әлифбаны нәшер итә (Fibel), һуңыраҡ Башҡорт дәүләт педагогия институты (Башҡорт дәүләт педагогия университеты) доценттары Е.И.Гутрова, И.А. Сухова менән берлектә немец (әсә теле) теле буйынса башҡа дәреслектәр сығара.

2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Башҡортостанда немец теле белгән кешеләр һаны — яҡынса 64,9 мең, уларҙың 8,2 меңдән ашыуы — немец милләтенән. Немец теле Башҡортостандың байтаҡ урта һәм юғары уҡыу йорттарында мотлаҡ уҡытыла торған сит телдәр иҫәбенә инә; Благовар районының Алексеевка, Викторовка, Яңы Никольский, Пришиб, Таң ауылдары мәктәптәрендә, шулай уҡ Өфө ҡалаһының 86‑сы гимназияһында туған тел итеп өйрәнелә.

Һуңғы йылдарҙа немец теле Башҡортостан мәктәптәренең күбеһендә икенсе сит тел булараҡ уҡытыла башланы.

Башҡорт дәүләт университетында, Башҡорт дәүләт педагогия университетында һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында немец теле буйынса белгестәр әҙерләйҙәр. А. Н. Антышев, Р. Ғ. Ғатауллин, А. П. Майоров, Р. З. Мерәҫов һәм башҡа ғалимдар етәкселегендә немец филологияһы буйынса фәнни‑тикшеренеү эштәре алып барыла. Немецса‑урыҫса‑башҡортса уҡыу‑уҡытыу һүҙлектәре, белешмәләр нәшер ителә, Германияла Эрсен‑Раш Маргарет башҡорт телен уҡытыуҙы ойошторған.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Cooficialização da língua alemã em Antônio Carlos: Projeto legislativo 132/2010  (порт.). Instituto de Investigação e Desenvolvimento em Política Linguística. 13 ноябрь 2014 тикшерелгән.
  2. Língua alemã  (порт.). Secretaria de Turismo, Cultura e Esporte de Pomerode. 13 ноябрь 2014 тикшерелгән.
  3. Haubel M. Die päpstliche Schweizergarde // Österreichische Militärische Zeitschrift. — 2007. — № 3. — С. 311-316.
  4. Sprache – Identität und Schlüssel  (нем.). Nordschleswig.de. 13 ноябрь 2014 тикшерелгән.
  5. Bauer R. Deutsch als Amtssprache in Südtirol (нем.) // Terminologie et tradtition. Office des publications officielles des communautés europeénnes. — 1994. — С. 63–84.
  6. Deutsch in Namibia  (нем.). Allgemeine Zeitung (18.07.2007). 13 ноябрь 2014 тикшерелгән.
  7. Wir stellen uns vor: Initiative Deutsch in Namibia (DiN)  (нем.). DiN. 6 ноябрь 2011 тикшерелгән.
  8. Die deutsche Kolonie in den Subtropen Paraguays  (нем.). Bundeszentrale für politische Bildung (09.01.2008). 13 ноябрь 2014 тикшерелгән.
  9. Danowski R. Zur Lage der deutschen Minderheit in Polen seit 1989  (нем.). Ostpreussen-info.de. 13 ноябрь 2014 тикшерелгән.
  10. Erbe M. Das Elsass. Historische Landschaft im Wandel der Zeiten — Stuttgart: Kohlhammer, 2002. — Б. 198. — ISBN 3-17-015771-X.
  11. Hartweg F. Die Sprachen im Elsass: Kalter Krieg oder versöhntes Miteinander? (нем.) // Argumente und Materialien zum Zeitgeschehen: Frankophonie – nationale und internationale Dimensionen. — 2002. — № 35. — С. 63-75.
  12. 12,0 12,1 http://de.statista.com/statistik/daten/studie/150407/umfrage/die-zehn-meistgesprochenen-sprachen-weltweit/
  13. Красная книга языков ЮНЕСКО
  14. Немецкий алфавит: Study German. 6 ноябрь 2011 тикшерелгән.
  15. Яҙыуҙа «ß» ҡулланғанда. 20 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  16. О Немецком алфавите. 6 ноябрь 2011 тикшерелгән.
  17. Das deutsche Alphabet  (нем.). 17 ғинуар 2012 тикшерелгән.
  18. Виды немецкого письма. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 ғинуар 2012. 6 ноябрь 2011 тикшерелгән.
  19. Christopher Burke. Paul Renner: the Art of Typography. New York: Princeton Architectural Press (1998). 6 ноябрь 2011 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Мурясов Р.З. Сопоставительная морфология немецкого и башкирского языков. Глагол. Уфа, 2002.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Википедия Был мәҡәлә тамамланмаған. Һеҙ уны мөхәррирләп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
Был иҫкәрмәне дөрөҫөрәге менән алмаштырырға кәрәк.