Өфө

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Өфө
Уфа
ӨФӨ-2015-(v2).jpg
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил Рәсәй
Федерация субъекты Башҡортостан
Координаталары 54°44′ с. ш. 55°58′ в. д. / 54.733° с. ш. 55.967° в. д. / 54.733; 55.967 (G) (O) (Я)Координаталар: 54°44′ с. ш. 55°58′ в. д. / 54.733° с. ш. 55.967° в. д. / 54.733; 55.967 (G) (O) (Я)
Ҡала хакимиәте башлығы Ялалов Ирек Ишмөхәмәт улы
Нигеҙләнгән 1574
Ҡала (башлап) 1586
Майҙан 765 км²
Халыҡ 1 105 667[1] кеше (2015)
Тығыҙлыҡ 1561,83 кеше/км²
Агломерация 1 425 801
Милли состав башҡорттар (17,1 %),
урыҫтар (48,9 %),
татарҙар (28,3 %)
Конфессия составы православ христиандар
мосолмандар
Этнохороним өфөлө, өфөлөләр
Ваҡыт бүлкәте UTC+5, йәй UTC+6
Телефон коды +7 347
Почта индекстары 450000 — 450140
Автомобиль коды 02, 102
ОКАТО коды 80401
Сайт http://www.ufacity.info
(баш.) (урыҫ.)
Өфө (Рәсәй)
Өфө
Өфө (Башҡортостан Республикаһы)
Өфө
Салауат Юлаев һәйкәленән Ағиҙел йылғаһына һәм Дим биҫтәһенә күренеш

Өфө ([ʏ̞ˈfʏ̞] ) — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.

Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

1574 йылдың иртә яҙында Ағиҙел йылғаһы менән Ҡариҙел йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтәләр.

1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә стрелецтар отряды башында ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйҙың ҡатыны, Ҡабарҙа кенәзе Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.

1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 стрелец, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, Ҡазан, Тобольск һәм Төмән воеводаларына буйһондорола.

2007 йылда Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский- Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә VXVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.

  • 1574 йылда ҡәлгә булараҡ төҙөлгән
  • 1586 йылдан башлап ҡала булып иҫәпләнә
  • 1708 йылдан Ҡаҙан губернаһына ингән
  • 1728 йылдан Өфө провинцияһы үҙәге
  • 1744 йылдан Ырымбур губернаһына беркетелгән
  • 1781 йылдан Өфө наместниклығының үҙәге
  • 1796 йылдан яңынан Ырымбур губернаһы составында
  • 1802 йылдан граждандар губернаторы резиденцияһы һәм губерна учреждениелары булған губерна ҡалаһы
  • 1865 йылдан Өфө губернаһы үҙәге
  • 1922 йылдан Башҡортостандың баш ҡалаһы

Мәҙәниәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Уҡыу йорттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Иҡтисад[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Финанc, инвестиция компаниялар һәм банктар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Рәсәй Һаҡлыҡ Банкының Урал банкыһы Башҡортостан бүлексеһы
  2. Финам филиалы
  3. Система АФКһы — рәсәй финанс-сәнәғәт төркөмө

Элемтә һәм информацион технологиялар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Мобиль ТелеСистемалар
  2. Ростелеком бүлексеһе

Төҙөлөш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • Росевродеволпмент

Машиналар төҙөү сәнәғәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Нефть, нефтехимия һәм химия сәнәғәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. «Өфө нефть эшкәртеү заводы» ААЙ (Башнефть)
  2. «Новойл» (элеккке Яңы -Өфө нефть эшкәртеү заводы)ААЙ(Башнефть)
  3. «Өфөоргсинтез» ААЙ(Башнефть)
  4. «Өфөнефтехим» ААЙ (Башнефть)
  5. «БашНИПИнефть» ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институты (Башнефть)
  6. «Башкирнефтепродукт» ААЙ (Башнефть)
  7. «Өфөнефть» Нефть-газ эшкәртеү идаралығы (НГДУ) (Башнефть)
  8. Өфө буяуҙар заводы, ААЙ-ы
  9. Өфө эластомер материалдар һәм конструкциялар заводы, ААЙ-ы (УЗЭМИК)
  10. «Уралтранснефтепродукт» йәмғиәте, Транснефть
  11. «Черняев исемендәге Уралсибнефтепровод» йәмғиәте, Транснефть
  12. Газпром трансгаз Өфө, Яуаплығы сикләнғән йәмғиәте (2008 йылға тиклем «Баштрансгаз») — Газпромдын 100 % ойошмаһы.

Энергетика[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Башкирэнерго

Торлаҡ-коммуналь һәм инфраструктура ойошмалары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Өфө водоканалы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Өфө водоканалы — дәүләт унитар предприятиеһы, Өфөләрҙе һыу менән тәьмин итеүсе ойошма. Составында:

  1. 7 һыу алыу пункты, дөйөм ҡәүете 611 мең.м³/тәүлегенә,
  2. һыу әҙерләү станцияһы
  3. 15 һыупровод насос станцияһы (1, 2, 3 күтәрелештәр);
  4. 2 һыуҙы биологик таҙартыу пункты, дөйөм ҡәүете 400 мең.м³/тәүлегенә,
  5. 25 ташландыҡ һыуҙы һурҙырыу насос станцияһы
  6. 2400 км һыу һәм канализация юлдары

Транспорт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Башавтотранс ДУПы
  2. Рәсәй тимер юлдарының Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексеһе

Климат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 5,8 9,2 16,2 30,9 36,2 38,3 38,6 38,5 33,4 26,8 15,4 5,0 38,6
Уртаса максимум, °C −8,2 −6,8 0,2 10,9 19,9 24,6 25,9 23,5 17,2 8,7 −1 −6,9 9,0
Уртаса температура, °C −12,4 −11,8 −5,1 5,2 13,2 18,1 19,7 17,2 11,3 4,5 −4,2 −10,7 3,8
Уртаса минимум, °C −17 −17 −10,4 −0,1 6,8 11,8 13,7 11,6 6,5 1,1 −7,5 −15 −1,3
Абсолют минимум, °C −48,5 −43,5 −34,4 −29,7 −9,7 −1,2 1,4 −0,6 −6,8 −25,6 −35,1 −45 −48,5
Яуым-төшөм нормаһы, мм 48 39 32 33 46 66 55 58 51 58 52 51 589
Сығанаҡ: Погода и климат
Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Уртаса максимум, °C −10,2 −8,8 0,6 10,7 20,6 24,1 25,9 24,8 17,9 9,5 −0,3 −7,4 9,0
Уртаса температура, °C −13,8 −14,4 −4,4 5,5 14,0 18,1 19,9 18,5 12,5 5,5 −2,7 −10,4 4,0
Уртаса минимум, °C −17,9 −19,8 −9,3 0,2 7,3 11,8 13,7 12,0 7,1 1,2 −5,5 −13,7 −1,1
Сығанаҡ: www.weatheronline.co.uk

Халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Халыҡ иҫәбе
1650[2] 1718[2] 1811[2] 1840[2] 1856[3] 1863[3] 1865[2] 1879[2] 1886[2] 1897[4]
700 5600 9200 16 500 12 900 16 500 20 100 23 200 27 000 49 275
1913[2] 1914[3] 1916[2] 1920[2] 1923[2] 1926[4] 1931[2] 1939[2] 1945[2] 1956[5]
100 700 99 900 112 700 92 800 85 300 98 537 125 000 250 000 264 800 265 000
1959[6] 1962[3] 1967[3] 1970[7] 1973[3] 1975[8] 1976[3] 1979[9] 1982[3] 1985[10]
546 878 610 000 704 000 770 905 844 000 924 000 924 000 969 289 1 023 000 1 040 000
1986[3] 1989[11] 1990[12] 1991[10] 1992[10] 1993[10] 1994[10] 1995[10] 1996[10] 1997[10]
1 077 000 1 082 052 1 088 000 1 095 000 1 095 000 1 094 000 1 090 000 1 092 000 1 094 000 1 080 000
1998[10] 1999[10] 2000[10] 2001[10] 2002[13] 2003[2] 2004[2] 2005[2] 2006[2] 2007[2]
1 084 000 1 087 000 1 089 000 1 088 800 1 042 437 1 043 306 1 040 623 1 036 026 1 029 616 1 022 575
2008[2] 2009[14] 2010[15] 2011[2] 2012[16] 2013[17] 2014[18] 2015[1]
1 021 458 1 024 842 1 062 319 1 065 602 1 072 291 1 077 719 1 096 702 1 105 667


250 000
500 000
750 000
1 000 000
1 250 000
1 500 000
1811
1879
1916
1939
1967
1979
1990
1995
2000
2005
2010
2015

По численности населения на 1 января 2014 года находится на 11 месте из 1100 городов Российской Федерации[18].

Численность населения Уфимской агломерации (городской округ Уфа, Уфимский, Благовещенский, Чишминский, Иглинский, Кармаскалинский и Кушнаренковский районы) составляет 1 431 572 кеше (2015).

Йылдар Халыҡ һаны (кеше) шул иҫәптән
Башҡорттар Урыҫтар Татарҙар
XVII быуат урталары 700—800
1718 5,600
1811 9,200
1840 16,500
1865 20,100
1879 23,200
1886 27,000
1897 49 300 3 151 42 062 2 524
1913 100,700
1916 112,700
1920 92,800
1923 85,300
1926 98 500 4 632 74 785 14 331
1939 250,000
1959 546 900 30 321 355 192 115 146
1970 770 900 54 368 475 480 183 326
1979 976,858 92,678 568,504 240,881
1989 1,079,765 122,026 585,337 291,190
2002 1,049,479 154,928 530,136 294,399
2010 1,064,200 172 794 494 723 286 409
2013 1,077,719
Уралсиб банкыһының бинаһы. 1999 йылда төҙөлгән, бейеклеге 100 метрҙан ашыу

Һүрәт теҙмәһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

OpenStreetMap проектынан ҡала картаһы [1]

Өфөлә урынлашҡан консуллыҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 Подготовка к проведению всероссийской переписи населения на территории городского округа г. Уфа
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Народная энциклопедия «Мой город». Уфа. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 октябрь 2013. 9 октябрь 2013 тикшерелгән.
  4. 4,0 4,1 Расселение народов Исторического Башкортостана
  5. Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 октябрь 2013. 26 октябрь 2013 тикшерелгән.
  6. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  7. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  8. Российский статистический ежегодник, 1998 год
  9. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 май 2015. 12 май 2015 тикшерелгән.
  11. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  12. Российский статистический ежегодник.2002 : Стат.сб. / Госкомстат России. – М. : Госкомстат России, 2002. – 690 с. – На рус. яз. – ISBN 5-89476-123-9 : 539.00.
  13. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  14. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  15. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2014. 20 август 2014 тикшерелгән.
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  18. 18,0 18,1 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.


Өфө Был Өфө тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.