Учалы районы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Учалы районы
Герб
Герб
Флаг (аңлатма)
Флаг
Ил

Рәсәй

Статус

муниципаль район

Урынлашҡан урыны

Башҡортостан Республикаһы

Берләштерә

1 ҡала, 23 ауыл биләмәһе

Административ үҙәк

Учалы

Барлыҡҡа килеүе

1930 йыл

Муниципаль район хакимиәте башлығы

Дәүләтгәрәев Фәрит Фәтих улы

Муниципаль район советы рәйесе

Кәримов Дамир Усман улы

Рәсми телдәр

башҡорт, урыҫ

Халҡы (2016)

71 505[1] (1.76 %, 6 урын)

Тығыҙлығы

15.72 кеше/км²

Милли состав

башҡорттар, урыҫтар

Конфессиональ состав

мосолмандар, православиелылар

Майҙаны

4549 км² (4 урын)

на карте

Ваҡыт бүлкәте

MSK+2 (UTC+6)

Автомобиль номерҙары коды

02, 102

Рәсми сайты
ОКАТО

80 253 000 000

Урал ҡасабаһы янында Яйыҡ (Урал) йылғаһы аша күпер

Учалы районыБашҡортостандың көнсығыш (Урал тауы аръяғы) өлөшөндә урынлашҡан район. Үҙәге — Учалы ҡалаһы.

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Учалы районы Башҡортостандың Әбйәлил һәм Белорет райондары, Силәбе өлкәһенең Златоуст һәм Мейәс ҡала округтары, Верхнеурал, Уй һәм Сыбаркүл райондары менән сиктәш.

Ландшафты күбеһенсә таулы-урманлы. Майҙаны — 4549 км², республика райондары араһында 4-се урын.

Егерменән ашыу күл бар. Шуға ла Учалыны «күлдәр иле» тип атайҙар. Район биләмәһендә Әүәләк, Кесе Ирәндек тау һырттары урынлашҡан. Райондағы иң бейек тау — Ирәмәл, уның итәгенән Ағиҙел йылғаһы башлана. Район ерҙәренән шулай уҡ Яйыҡ, Уй һәм Мейәс йылғалары ағып сыға.

Учалы районында бик күп төрлө ер аҫты байлыҡтары бар (баҡыр, цинк, көкөрт, йәшмә, алтын, гранит, төҙөлөштә ҡулланылған тау тоҡомдары һ.б.), шуға ла бында уларҙы сығарыу һәм эшкәртеү тармаҡтары етерлек кимәлдә үҫешеү алған.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Учалы районы 1930 йылдың 20 авгусында ойошторола, уның составына Тамъян-Ҡатай кантонына ҡараған улустар индерелә.

Улар иҫәбенә 1919 йылға тиклем Ырымбур губернаһына ингән Үрге Урал өйәҙенең Тамъян, Ҡатай, Түңгәүер, Күбәләк, Теләү (үҙәге — Ҡарағужа), Көҙәй (үҙәге — Һөйәрғол), Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Учалы-типтәр (үҙәге — Учалы) һәм Троицк өйәҙе Ҡара-Табын, Барын-Табын, Ҡыуаҡан улустары инә[2].

1930—1970 йылдарҙа район үҙәге Учалы ауылында урынлаша.

1970 йылдан район үҙәге Учалы ҡалаһына күсерелә.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ иҫәбе
2002[3] 2008[4] 2009[5] 2010[6] 2012[7] 2013[8] 2014[9]
35 649 76 725 77 125 73 268 73 247 73 114 72 663
2015[10] 2016[1]
71 963 71 505


10 000
20 000
30 000
40 000
50 000
60 000
70 000
80 000
2010
2016
Урбанизация

Ҡала шарттарында (Учалы ҡалаһы) район халҡының 52.49 % йәшәй.

Милли составы

2010 йылғы йән иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы: башҡорттар — 64,3 %, урыҫтар — 18,2 %, татарҙар — 15,9 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,6 %[11].

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район аша Белорет — Учалы — Мейәс — Силәбе, Учалы — Магнитогорск (Ахун ауылы йәки Межозерный аша), Учалы— Ҡорама — Уй — Силәбе автомобиль юлдары үтә.

Тимер юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район аша Рәсәй тимер юлдары Көньяҡ Урал тимер юлының Межозерный — Учалы — Мейәс тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем ошо юл буйынса УчалыМейәсӨфөКүмертауЫрымбур поезы йөрөнө. 2000 йылда поезд Күмертауға тиклем, 2005 йылдан — Өфөгә тиклем, 2010 йылдан — Мейәскә тиклем йөрөнө. 2012 йылдан был йүнәлештә пассажирҙар йөрөтөү туҡтатылды. Учалы ауылында билет кассаһы ябылды. Тимер юлға билет алыу өсөн учалылар күрше ҡалаларға барырға йәки «Баштрансагентлығы» аша (1 билет өсөн 200 һум хеҙмәтләндереү хаҡын түләп) алырға мәжбүр.

Файл:Bairamgol 2013.jpg
Байрамғол ауыл советы таҡтаһы
Файл:Bairamgol1 2013.jpg
Байрамғол ауылы юл таҡтаһы

Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәрбиҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Cәйәсмәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Спортсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фән эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дин әһелдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хужалыҡ эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәҙәниәт, әҙәбиәт һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре,[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Артистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Композиторҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йырсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шағирҙар һәм яҙыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Журналистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Насыров Рәүеф Хәй улы
  • Илтенбаева Миңзифа Абрар ҡыҙы
  • Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы
  • Балтабаева Гүзәлиә Салауат ҡыҙы
  • Мортазина Гөлназ Мозафар ҡыҙы

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Предварительная оценка численности населения Республики Башкортостан на 1 января 2016 года по муниципальным образованиям. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 февраль 2016. 21 февраль 2016 тикшерелгән.
  2. Троицкий уезд, Барын— и Кара—Табынские волости
  3. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  4. 1.5. Численность населения республики Башкортостан по муниципальным образованиям на 1 января 2009 года
  5. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009 года
  6. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 август 2014. 20 август 2014 тикшерелгән.
  7. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  8. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  9. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  10. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  11. Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 март 2013. 5 март 2013 тикшерелгән.
  12. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 ноябрь
  13. Аиткулова Эльвира Ринатовна
  14. Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идара рәйесе
  15. Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы, Математика анализы кафедра мөдире
  16. Минасов Булат Шамильевич
  17. Магжанов Рим Валеевич
  18. Загиров Наиль Хайбуллович
  19. Вильданов Салават Галиевич
  20. Гайсин Салават Мухтарович
  21. Ишбаев Гниятулла Гарифуллович

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡортостан Республикаһы Учалы районы ауылдары
Coat of Arms of Uchaly rayon (Bashkortostan).png Район үҙәге:Учалы ҡалаһы
Tораҡ пункттар:Абдулҡасим | Абҙаҡ | Алтынташ | Амангилде | Ахун | Аҙнаш | Аһылай | Байһаҡал | Балбуҡ | Баттал | Баҙарғол | Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол | Беренсе Май | Буранғол | Бөйҙө | Вознесенка | Ғәлиәхмәр | Ғәҙелша | Илсе | Илсеғол | Илтабан | Ильинка | Иманғол | Ишкен | Ишмәкәй | Иҫке Байрамғол | Йәһүҙә | Кирәбе | Комсомольск | Кәрим | Көбәк | Көсөк | Көсөк-Маяҡ | Ҡәйепҡол | Ҡалуй | Ҡалҡан | Ҡарағужа | Ҡарт Муйнаҡ | Ҡаҙаҡҡол | Ҡобағош | Ҡолош | Ҡорама | Ҡотой | Ҡоҙаш | Ҡужай | Ҡунаҡбай | Ҡыйҙыш | Малай-Муйнаҡ | Мансур | Миндәк | Мишкә | Мулдаш | Мулдаҡай | Муса | Мәҫкәү | Наурыҙ | Октябрьск | Орловка | Оҙонгүл | Өргөн | Поляковка | Рысай | Рәсүл | Сораман | Сәфәр | Танысау | Ташморон | Туңғатар | Тәтлембәт | Урал | Уральск | Ураҙ | Устинов | Учалы | Һәйтәк | Һөйәрғол | Һөйөндөк | Һөләймән | Шартым | Шәрип | Ыҫтамғол | Әбсәләм | Юлдаш | Ялсығол | Яңы Байрамғол | Яңы Оҙонгүл | Яңы Хөсәйен
Flag of Uchalinsky rayon.svg