Белорет

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Белорет
Beloretsk Stalevar.jpg
Флаг[d] Герб
Флаг Герб
Ил

Рәсәй

Регион

Башҡортостан

Район

Белорет районы

Координаталар

53°58′00″ с. ш. 58°24′00″ в. д.HGЯO

Этнохороним

белореттар

Телефон коды 34792
Белорет (Рәсәй)
Белорет
Белорет
Белорет (Башҡортостан Республикаһы)
Белорет

Белорет (ҡала)Башҡортостандың Белорет районының административ үҙәге, Ағиҙел йылғаһы буйында, Өфөнән 245 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҡала.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Башҡорт АССР-ы буйынса материалдар» китабында (Т.4. 183-187-се бит), XVIII быуатта Иван Борисович Твердышев һәм Иван Семенович Мясников тигән ике Сембер сауҙагәре Ағиҙел буйында суйын ҡойоу заводы төҙөргә рөхсәт алыуҙары тураһында документ бирелгән. Улар унда йәшәгән башҡорттарҙан, ҡайҙа алдап, ҡайҙа ҡурҡытып 180 мең дисәтинә ер һатып алып, 1762 йылда Белорет суйын ҡойоу заводы һалдыра башлай.

Заводты төҙөү, унда эшләү өсөн Ҡазан губернаһының Сембер, Арзамас өйәҙҙәренән, һуңынан хәҙерге Татарстандағы Арский тигән помещиктан һатып алынған крепостной крәҫтиәндәр килтерелә. Хәҙерге «Арский ташы» тигән исем тап ана шул осорҙан һаҡланып ҡалған да инде.

Завод крәҫтиәндәре Пугачев яуында ҡатнаша. 1773 йылдың октябрендә завод баш күтәргән крәҫтиәндәр ҡулында була. Ноябрь айында хөкүмәттең Е. Козловский отряды заводты хужаларына ҡайтарып бирә. Декабрь һәм ғинуар айҙарында баш күтәргән башҡорт һәм завод крәҫтиәндәре заводты үҙ ҡулдарына ала. Апрель урталарынан 2 майға тиклем бында Емельян Пугачев була.

Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге завод тураһында:

Ырымбур губерняһы Верхнеуральск өйәҙендә, Верхнеуральскиҙән көнбайышҡа 60 саҡрымда, Ағиҙелгә Нура йылғаһы ҡойған ерҙә, 1628 р. фут абсолют бейеклектә, 53°58' төнъяҡ киңлектә һәм 53°49' көнсығыш оҙонлоҡта. 1762 йылда Твердышев менән Мясников, Балаҡатай волосынан башҡорттарҙан һатып алынған ерҙә заводҡа нигеҙ һалалар. Әлеге ваҡытта Тирлән заводы менән бергә Белорет заводтары йәмғиәтенә ҡарай. Заводҡа бүленгән 170041 дисәтинә ерҙең 152020 дисәтинаһы һирәк осраған уҫаҡ һәм ҡайын, ҡарағай, аҡ шыршы, шыршы урманынан тора. Таулы ер; үҙәндәре балсыҡлы тупраҡ булыуға ҡарамаҫтан, уңдырышлы. Рудниктары Урал йылғаһы аръяғында, заводтан 90 саҡрым алыҫлыҡта, Ҡырғыҙ далаһындағы Атач тауында урынлашҡан. Заводта домна, металл ҡойоу мейестәре бар, тимер эшкәртелә һәм сым етештерелә. Бында һыу ярҙамында әйләнеүсе 20 тәгәрмәс, 6 турбина, 6 пар машинаһы һәм локомобиль эшләй (дөйөм көс һаны - 1232). 1888 йылда 728453 бот сөгөн иретелә, 419906 бот тимер һәм 11081 бот тимер әйберҙәр эшкәртелә[1].

Хәҙерге көндәрҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәҙер Белорет ҡалаһы ярайһы уҡ ҙур ғына — унда 70 000 самаһы кеше йәшәй. Белорет ҡалаһы һәм районының администрация башлығы — Владислав Геннадьевич Миронов.

Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар 72653 32873 39780 45,2% 54,8%
2002 йыл 9 октябрь 71093 31989 39104 45,0% 55,0%
2010 йыл 14 октябрь

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡарлыман–Белорет–Магнитогорск (Куйбышев һәм Көньяҡ Урал т. юлдары, Башҡортостан Республикаһы терр яһы буйлап 310 км). Башҡортостан Республикаһы ҙың Ҡырмыҫҡалы, Архангел, Белорет, Учалы, Әбйәлил р ндары аша үтә. Рәсәйҙең үҙәк р ндарын Урал аръяғы һәм Урта Азия м н тоташтыра. 1961 й. Магнитогорск–Белорет линияһы (105) төҙөлә, 1977 й. Ҡарлыман–Белорет линияһы (205 км) ҡушыла. Электрлаштырылған.

Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалалағы төп иҡтисад предпиятиелары:

Уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Белорецкий завод // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
  2. Башҡорт энциклопедияһы — Татаринов Дмитрий Иванович (Тикшерелгән 7 октябрь 2017)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]