Илеш районы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Илеш районы
Флаг[d]
Flag of Ilishevsky rayon.svgCoat of Arms of Ilishevo rayon (Bashkortostan).png
Нигеҙләү датаһы 31 ғинуар 1935
Дәүләт Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Рәсәй
Административ үҙәк Үрге Йәркәй
Административ-территориаль берәмек Башҡортостан Республикаhы
Халыҡ һаны 34 654 кеше (2010)[1]
Майҙан 1980,53 км²
Рәсми сайт ilesh.ru
Урынлашыу картаһы
Commons-logo.svg Илеш районы Викимилектә

Илеш районы (рус. Илишевский район) — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан муниципаль район. Административ үҙәге — Үрге Йәркәй ауылы. Районда 34181 кеше йәшәй. 1935 ойошторолған. Күпселек халыҡ башҡорттар, татарҙар, мариҙар. Иң ҙур ауылдар: Үрге Йәркәй (2010 й. — 10,3 мең), Ҡәҙер (2009 й. — 0,85 мең), Рсай (2009 й. — 0,9 мең кеше). Район 25 ауыл биләмәһен берләштерә.

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район биләмәләре Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район территорияһы буйлап Ағиҙел, Сөн, Баҙы йылғалары аға. Ере һоро урман, туғай һәм ашы йыуылған ҡара тупраҡтан тора. Климаты аҙ ғына ҡоролоҡло. Урмандар (күберәк ҡайын, имән һәм уҫаҡ) район майҙанының 15,4 % биләй. Файҙалы ҡаҙылмаларҙан нефть (Арлан ятҡылығының Йосоп майҙаны, Маншыр, Мәнәүез, Андреевка), балсыҡ (Андреевка, Шиҙәле), ҡом-ҡырсынташ (Петертау) ятҡылыҡтары бар. Плиоцен осоро балыҡтарының эҙҙәре һаҡланған Сейәле-Әтәс балсыҡлы һәүерташтар сығып ятҡан урын, Татыш күле, Восток ауылы эргәһендәге Ағиҙел йылғаһының һул ярында ултыртылған ҡарағайҙар «тәбиғәт ҡомартҡыһы» итеп иғлан ителгән.

Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Районда ауыл хужалығы ныҡ үҫешкән. Ауыл хужалығы тәғәйенлешендәге ерҙәр 141,7 мең га (район территорияһының 71,5 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 107,0; сабынлыҡтар — 4,8; көтөүлектәр — 29,7 мең га. Районда Өфө предприятиеларының 2 ярҙамсы хужалығы һәм инкубатор станцияһы эшләй. Ауыл хужалығының төп тармаҡтары — игенселек (яҙғы бойҙай, ужым арышы, ҡарабойҙай), ит-һөт биреүсе эре мөгөҙлө мал үрсетеү, сусҡасылыҡ. Нефть сығарыу сәнәғәте («Южарланнефть», «Саҡмағошнефть» НГДУ-лары), Үрге Йәркәй ауылы май-сыр эшләү, ит һәм аҙыҡ комбинаттары, РТП һәм хужалыҡ-ара ҡатнаш аҙыҡ заводы, Андреевка кирбес заводы.

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район территорияһы аша Өфө—Минзәлә—Ҡазан һәм Нефтекама—Туймазы автомобиль юлдары үтә. Ағиҙел йылғаһында Груздевка пристане урынлашҡан.

Социаль мәҙәни өлкә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Районда 72 дөйөм белем биреү, шул иҫәптән 27 урта мәктәп, Үрге Йәркәйҙә һөнәрселек училищеһы, 35 китапхана, 69 клуб, М.Гәрәевтең йорт-музейы (Ташшишмә ауылы), Илеш тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Үрге Йәркәй ауылы), үҙәк район һәм 3 ауылда участка дауаханаһы эшләй.

Урыҫ телендә нәшер ителгән «Маяк» район гәзитенең башҡорт һәм татар телдәрендә дубляждары (тәржемәһе) сыға.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йыл Халыҡ һаны
1939 60 173 [2]
1959 45 474 [3]
Йыл Халыҡ һаны
1970 48 172 [4]
1979 42 684 [5]
Йыл Халыҡ һаны
1989 36 046 [6]
2002 36 281 [7]
Йыл Халыҡ һаны
2010 34 654 [1]
2018 32 036 [8]

Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәрби хеҙмәткәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фән эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәғариф хеҙмәткәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт әһелдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Артистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Композиторҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йырсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шағирҙар һәм яҙыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Журналистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рәссамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Спортсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Всероссийская перепись населения (2010)
  2. Перепись населения СССР (1939)
  3. Перепись населения СССР (1959)
  4. Перепись населения СССР (1970)
  5. Перепись населения СССР (1979)
  6. Перепись населения СССР (1989)
  7. Всероссийская перепись населения (2002)
  8. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаРәсәй Федерацияһы статистика федераль хеҙмәте.
  9. Башҡорт энциклопедияһы — Әминева Гөлиә Карам ҡыҙы (Тикшерелгән 28 март 2019)
  10. Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Набиев Мирзанур Фасхетдинович (рус.) (Тикшерелгән 30 апрель 2018)
  11. Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Илишевская историческая энциклопедия. Рафиков Габбас Габдрафикович (рус.) (Тикшерелгән 22 март 2019)
  12. Илишевский историко-краеведческий музей. Салихов Рабис Салихович (рус.)
  13. ООО ГК «Жилстройинвест». Награды и достижения
  14. Халиков Халиль Мирзаянович. Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт (рус.) (Тикшерелгән 3 март 2019)
  15. Проект БГПУ им. М. Акмуллы «ЛУЧШИЕ УЧИТЕЛЯ И ШКОЛЫ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН»: Шарипова Илюса Тимиргалиевна (рус.) (Тикшерелгән 5 ноябрь 2018)
  16. Башҡорт энциклопедияһы — Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы (Тикшерелгән 21 март 2018)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Асфандияров А., Асфандиярова К. Национальный состав населенных пунктов Илишевского района по переписям XVII—XX вв // Ватандаш. — 2002. — № 7. — С. 37—44. — ISSN 1683-3554.
  • Мухтаров Я. Г. Ялан Яркей и его потомки. — Уфа, 1999.
  • Яппаров Х. М. Наше шежере. — Уфа: Китап, 1999. — 272 с.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]