Учалы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Учалы (ҡала) битенән йүнәлтелде)
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Учалы
башҡ. Учалы
Uchaly tausu.jpg
Флаг[d] Герб
Flag of Uchaly.jpg Gerb of Uchaly.jpg
Ил Рәсәй
Регион Башҡортостан
Район Учалы
Координаты 54°19′00″ с. ш. 59°23′00″ в. д. / 54.31667° с. ш. 59.38333° в. д. / 54.31667; 59.38333 (G) (O) (Я)Координаталар: 54°19′00″ с. ш. 59°23′00″ в. д. / 54.31667° с. ш. 59.38333° в. д. / 54.31667; 59.38333 (G) (O) (Я)
Глава Дәүләтгәрәев Фәрит Фатих улы
Нигеҙләнгән 1955
Элекке исеме 1963 йылдан ҡала тибындағы касаба
Ҡала  1963
Майҙаны 56 км²
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 525 м
Халҡы 39 788 кеше (2010)
Этнохороним учалылар
Телефон коды 34791
Почта индексы 453700, 453701
[[{{{вид идентификатора}}}]] 80455
Рәсми сайт uchaly-rb.ru
Учалы (Рәсәй)
Учалы
Учалы (Башҡортостан Республикаһы)
Учалы

Учалы́ — Башҡортостанда, Урал тауының көнсығыш итәгендә, Өфөнән 350 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҡала. Учалы районының үҙәге.

Исем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Учалы ҡалаһының исеме ҡала эргәһендәге күл атамаһынан килә. XVIII быуаттың бөтә документтарында һәм 1786 йылғы картала был күл Ачулы — Асулы тип бирелгән. Уның башҡортса мәғәнәһен ҡайһы бер ғалимдар «асыулы» һүҙенә бәйләй, икенселәр иһә «асылы» — әсе, татырлы һуҙенән алынған, тип аңлата; «юшалы» (йәшмәле) тигән аңлатма ла бар.

Бер риүәйәт буйынса, Учалы исеме «Үс алды» һүҙенән килә. XIV быуатта Аҡһаҡ Тимер Туҡтамыш ханды еңеп, уның союздаштары булған бер-нисә башҡорт ырыуын юҡҡа сығарған урын тип аңлатыла.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Учалы төбәге төрлө файҙалы ҡаҙылмаларға бай булғанлыҡтан, бында XVIII быуатта уҡ рудниктар барлыҡҡа килә Был ерҙәрҙә борон-борондан төрлө төҫлө һәм ҡара металл рудалары, шул иҫәптән алтын һәм баҡыр, сығарыла. Төрлө биҙәкләү таштары ла, айырыуса йәшмә күп табыла.

РСФСР Юғары Шураһы Президиумының 1963 йылдың 1 февралендәге Указы менән Бәләкәй Учалы һәм Яңы Учалы ҡасабалары ҡушылып бер ҡалаға берләштерелде.

1975 йылда Учалы ҡалаһының планлаштырыу проекты Шәбиев Салауат Ғәли улы архитекторы менән сығарыла.

2009 йылда ҡаланың яны генераль планы раҫланылды. «Башкиргражданпроект» проекты буйынса.

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район аша Белорет-Учалы-Мейәс-Силәбе, Учалы-Магнитогорск (Ахун ауылы йәки Межозерный аша), Учалы-Ҡорама- Уй -Силәбе — автомобиль юлдары үтә.

Тимер юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район аша Рәсәй тимер юлдарының Көньяҡ Урал тимер юлының Межозерный-Учалы — Мейәс тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем ошо юл буйынса Учалы-Мейәс -Өфө-Күмертау — Ырымбур поезы йөрөнө. 2000 йылда поезд Күмертауға тиклем, 2005- Өфө тиклем, 2010 — Мейәскә тиклем йөрөнө.

2012 йылдан ошо юлда пассажирҙар ташыу туҡтатылды. Учалы ауылында билет кассаһы ябылды. Тимер юлға билет алыу өсөн Учалылар күрше ҡалаларға мөрәжәғәт итергә тейеш, йәки Баштрансагентлыҡ аша (1 билет өсөн 200 һум хеҙмәтләндереү хаҡын түләп) алырға мөмкин.

Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала панорамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Учалы ҡалаһы Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты идаралыһы яҡтан
Magnify-clip.png
Учалы ҡалаһы Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты идаралыһы яҡтан


Учалы ҡалаһы Юлдаш ауылы яҡтан
Magnify-clip.png
Учалы ҡалаһы Юлдаш ауылы яҡтан


Факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Учалы урамы Асҡарҙа, Сибайҙа һәм Белоретта бар.
  • Ҡаланан 1 километр алыҫлыҡта Учалы ауылы урынлашҡан. Учалы ауылында 6,5 мең кеше йәшәй һәм уның халҡы Учалы ҡалаhының халҡы иҫәбенә инмәй .
  • ҡала 1965 йылдан район үҙәге булып тора. 1965 йылға тиклем Учалы районының үҙәге Учалы ауылында урынлашҡан.
  • Райондың «Район китапханаһы», «Район мәҙәниәт йорто», тимер-юл станцияһы Учалы ауылында урынлашҡан.
  • Ҡаланан Силәбе өлкәһе сигенә тиклем 15 километр.
  • ҡалала 2 мәсет (үҙәк мәсет, З. Рәсүлев мәсете); 1 сиркәү бар
  • ҡалала БДУ-ның филиалы бар. Ләкин нишләптер БДУ-ның сайтында уның тураһында мәғлүмәт юҡ. Был филиал лицензия алмауына сәбәпле.
  • Учалы ҡалаһында урынлашҡан иң ҙур күл — Ҡарағайкүл Ҡатырға-рубероид заводы ҡалдыҡтары менән бысратылған.
  • Учалы районында Яйыҡ (Урал) йылғаһы башлана.
  • Учалы ҡалаһының иң оҙон урамы — Ленин урамы.
  • Учалы халҡының күпселеге Башҡортостан урамында йәшәй (2 мең кеше).
  • Учалыла күпселеге башҡорттар йәшәһә лә, яңы биҫтәләр «Царское село»-«Батша ауылы», «Барвиха», «Сиротский приют»-«Етемдәр йорто» һәм «Дворянское гнездо»-«Алпауыттар ояһы» исемле.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халҡы 37,9 мең кеше. Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар 32317 14855 17462 46,0 % 54,0 %
2002 йыл 9 октябрь 37196 17030 20166 45,8 % 54,2 %
2010 йыл 14 октябрь 37788 17351 20437 45,9 % 54,1 %

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]