Ырымбур

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала, Рәсәй Федерацияһы субъекты үҙәге
Ырымбур
Оренбург
Orenburg collage.JPG
Флаг Герб
Flag of Orenburg.png Coat of Arms of Orenburg.png
Ил Рәсәй
Регион Ырымбур өлкәһе
Координаты 51°46′00″ с. ш. 55°06′00″ в. д. / 51.76667° с. ш. 55.10000° в. д. / 51.76667; 55.10000 (G) (O) (Я)Координаталар: 51°46′00″ с. ш. 55°06′00″ в. д. / 51.76667° с. ш. 55.10000° в. д. / 51.76667; 55.10000 (G) (O) (Я)
Нигеҙләнгән 1743
Агломерация 1130000
Этнохороним ырымбурлы, ырымбурлылар
Телефон коды 3532
Почта индексы 460000
Рәсми сайт admin.orenburg.ru
Ырымбур (Рәсәй)
Ырымбур
Ырымбур (Ырымбур өлкәһе)
Ырымбур

Ырымбур (урыҫ. Оренбу́рг) — Рәсәйҙәге ҡала. Көньяҡ Уралда, Һаҡмар менән Яйыҡ ҡушылған ерҙә урынлашҡан.

1744—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге, 1920—1925 йылдарҙа Ҡаҙаҡ АССР-ының баш ҡалаһы, 1934 йылдан Ырымбур өлкәһенең һәм бер үк ваҡытта Ырымбур районының үҙәге.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1735 йылда Ырымбур экспедицияһы нигеҙендә Ыр йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы Яйыҡ буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға.

1742 йылда тәүге урынынан 300 км алыҫлыҡта, Яйыҡ йылғаһы буйында, хәҙерге Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. Ыр тамағындағы Ырымбур ҡәлғәһенең исеме бында күсеп килә. Урындағы ҡалған ҡәлғәне Орск тип атайҙар.

Шулай итеп, Ырымбур атамаһы Ыр йылғаһының исеменән һәм немецсә «бург» (ҡала) һүҙенән алынған.

Губерна үҙәге (1744—1919)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1744—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге. 1919 йылға тиклем Ырымбур Рәсәйҙең көнсығыштағы иң эре ҡалаһы.

1842 йылда ҡалала башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре идаралығы йорто Каруанһарай төҙөлә.

1877 йылда Ырымбурға тиклем тимер юлы һалына, Ырымбур тимер юл вокзалы асыла.

1899 йылда ҡалала беренсе электр станцияһы ток бирә[10].

1890—1906 йылдарҙа Урта Азия тимер юлы төҙөлә.

1891—1920 йылдарҙа ҡалала Хөсәйениә мәҙрәсәһе эшләгән. Унда Сәғит Агиш, Ғабдулла Амантай, Авзал Таһиров һәм башҡа күренекле кешеләр уҡыған.

1906 йылда Ырымбур-Ташкент тимер юлы сафҡа индерелә.

1905 йылда Урта Азия тимер юлы оҫтаханаһы заводы (хәҙерге «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ Локомотив ремонтлау заводы) төҙөлә.

1905 йылда Татар театры асыла.

Ырымбурҙа башҡорт ҡоролтайҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.

1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.

I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайы Башҡорт өлкә (үҙәк) шураһын (советын) төҙөү һәм «Башҡорт» гәзитен сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә[30]. III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында татар-башҡорт автономияһын төҙөү идеяһы Әхмәтзәки Вәлиди Туған менән кире ҡағыла һәм артабан Башҡорт АССР-ы тип аталған Башҡорт хөкүмәте төҙөлә.

1919 йылда ҡалала Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла. КаруанһарайБашҡорт АССР-ҙын беренсе Хөкүмәте урынлашҡан йорт.

1920 йылда ҡалала Ҡырғыҙ АССР-ы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла.

1920—1925 йылдарҙа Ҡаҙағстандың беренсе баш ҡалаһы була. 1921—1936 йылдарҙа ҡалала Ырымбур башҡорт педагогия техникумы эшләгән. Уны Зәйнәб Биишева, Баязит Бикбай һәм башҡа күренекле кешеләр тамамлаған.

Урта Волга крайы составында (1929-1934)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1929-1934 Ырымбур ҡалаһы Урта Волга крайы составында булды.

Чкалов (1938-1957)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1938—1957 йылда ҡала совет осоусыһы Валерий Чкалов исемен йөрөткән. Ләкин Валерий Чкалов Ырымбур өлкәһендә тыумаған һәм бер тапҡыр ҙа Ырымбур яҡтарында булмаған.

1939 йылда Ырымбур мамыҡ шәлдәре фабрикаһы асыла[33], Ырымбур — шәлдәр һәм яулыҡтар етештереүсе.

1941 йылда Ырымбурға Ленинградтан 47-се Авиаремонт заводы эвакуацияллана. Ошо завод нигеҙендә Ырымбур машиналар төҙөү заводы асыла (хәҙерге «Стрела» производство берекмәһе). Һуғыш ваҡытында завод 1595 самолёт сығара (Ут-2, Ут-2М, Як-6 (конструктор А. С. Яковлев), Ще-2). Һуғыштан һуң заводта Ми-1 вертолёттар; А-2 (КБ Антонова), Це-25 (конструктор П. В. Цибин), Як-14 (КБ А. С. Яковлева) планерҙар; По-2 (КБ Н. Н. Поликарпова) самолёттар; Ил-10М (КБ С. В. Ильюшина) штурмовик-бомбардировщиктар сығарыла. 1950—1980 йылдарҙа заводта 8К11, 8К63, 8К84 баллистик ракеталарын сығаралар. 1990-сы йылдарҙан Ка-226 вертолёты сығарыла[34].[35].

Ырымбур[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1966 йылдың ноябрендә 13-сө скважина газ бирә. Ошо көн Ырымбур нефтегазконденсатлы ятҡылығын асыу көнө[36] тип иҫәпләнә.

1969 ҡалала Һаҡмар ТЭЦ-ы төҙөлә (хәҙерге Рәсәй селтәренең «Оренбурэнерго» ЯСЙ нигеҙ ойошмаһы).

1974 йылда Ырымбур-Зәй (Татарстан) газ торба үткәргесе сафҡа индерелде.

1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының беренсе өлөшө сафҡа индерелде. 1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының икенсе, 1978 йылдын өсөнсө өлөштәр сафҡа индерелә.

1978 йылда уникаль Ырымбур гелий комплексы сафҡа индерелә.

1979—1982 йылдарҙа «Инвертор» заводы төҙөлә. Ул атом станциялар өсөн электр йыһаздары, быралау һәм нефть эшкәртеү йыһаздары етештереүсе була[37].

Административ ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала өс баҫҡыслы ҡоролоштан тора. Ырымбур 2 округҡа, Төньяҡ һәм Көньяҡҡа бүленә[38]: Үҙ сиратында Төньяҡ округ Сәнәғәт һәм Дзержинск райондарына, ә Көньяҡ — Ленин һәм Үҙәк райондарына бүленәләр. Төньяҡ округ составына 5 ауыл пункты ла инә: Ҡарғалы, Самородово, Краснохолм, Пруды, Поповка, 2012 йылдың 1 ғинуарына унда — 15.6 мең кеше йәшәй. Көньяҡ округҡа Городище ауылы, Бердянка һәм Аҫҡы Һаҡмар ҡасабалары инә.

Ырымбурҙың райондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беловка, Кузнечный, Пугачи, Овчинный городок, Аренда, Красный городок, Северный, Восточный, Форштадт, Ҡарғалы, Новостройка, Хлебный городок, Ситцевый посёлок (Ситцовка), Пороховые, Бәрҙе, Новая слободка, Степной, Маяк

  • Бәрҙе (урыҫ. Берды) — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы[39]. Административ яҡтан Төньяҡ округта урынлашҡан. Ҡаланың Tөньяҡ-көнсығышында, Һаҡмар ярында ята. Исем Бәрҙе йылға буйынса бирелгән. Башҡорт телендә «бәрҙе» — балыҡ төрө[40].Ошо урында 1742 йылдан Бердская станица урынлашҡан. Крәҫтиәндәр Һуғышы ваҡытында ошо урында Емельян Пугачевтың штабы булған. Капитан ҡыҙы әҫәре өсөн мәғлүмәт әҙләгәндә, станицала А. С. Пушкин булып киткән. 1960-сы йылдарҙа Ырымбур ҡалаһына индерелә. Районда Салауат Юлаев урамы бар.
  • Маяк, Подмаячный — Ырымбурҙың Промышленный районында микрорайон. Күп енәйәттәр менән билдәле[41][42].
  • Новая слободка — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы[43]. Хәҙер ҡаланың үҙәгендә ята. Хәҙерге Комсомольская, Постникова, Цвилинга урамдары менән сикләнгән.

Беловка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беловка—Ырымбурҙың тарихи районы. Белов тигән купец исеменән. Ул XX быуатта ошо урында «Вокзал» ҡорамаһы төҙөгән. Унда һәр кис музыка уйнап торған[44].

Беловканың архитектура ансамбле башлыса XVIII—XIX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора[45]. Административ яҡтан Көньяҡ округы, Үҙәк районында урынлашҡан.

Иҫтәлекле урындары.

  • Совет урамы, 2-се йорт. Эллекке Ырымбур губернаһының Хәрби губернаторҙарҙы штабы. Был йортта 1920—1923 йылдарҙа Ҡаҙағстандың беренсе Хөкүмәте урынлаша, Ырымбур Ҡаҙағстандың беренсе баш ҡалаһы булып торған. Ошо йортта шулай уҡ Муса Йәлил эшләп киткән. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт педагогия университеты корпусы.
  • Набережная урамы, 29-сы йорт. Хәҙерге көндә Ырымбурҙың тарихы музейы. Эллекке Гауптвахта. Алдында Александр Сергеевич Пушкинға һәйкәл ҡуйылған.
  • XVIII быуатта ҡуйылған Елизавета ҡапҡалары[46].
  • Яйыҡ аша «Европанан Азияға» Элмәк канат юлы .
  • 1953 йылдың 7 ноябрендә асылған Валерий Чкаловҡа һәйкәл
  • Генерал-майор Бикбулатов тарафынан ултыртылған Зауральная сауҡалығы.
  • Набережная урамы, 14-се йорт. Ошо йортта беренсе космонавт Юрий Гагарин уҡыған. Мемориаль таҡта ҡуйылған.
  • Советская урамы, 5-се йорт. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт медицина академияһының баш корпусы. Алдында бөйөк урыҫ табибтары Н. И. Пирогов, И. П. Павлов, С. П. Боткин, Н. А. Семашко бюстары.
  • Беренсе уҡытыусаға һәйкәл. 2012 йылда асыла.
  • Табын Божья Матерь иконаһының Храмы.
  • Неплюев кадет корпусы йорто.
  • А. С. Пушкин һәм В. И. Даль һәйкәле.
  • М. Горький исемендәге драма театры.

Ростоши[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ростоши — Ырымбурҙын микрорайоны. Район янында Рәсәйҙең стратегик ракет ғәскәрҙәренең 31-й ракет армияһы урынлашҡан.

Тарих. Микрорайон 1990 йылда «Оренбурггазпром» менән Старые Ростоши ауылында төҙөлә. Нежинское шоссеһы артынан, Юрий Гагарин исемендәге Ырымбур Аэропорты юлына барған янында ята. Бизнесс-кластағы 1500 коттедж бар[47].

Ростоша — урыҫ теленән: уральская равнина, промытая весенней водой и разделяющая невысокие холмы (В. И. Даль).

Урамдар. Цветной бульвар, Газпром, Берёзовая ростошь, Долинная, Раздольная, Ростошинская, Садовое Кольцо, Славы, Успенская, Черёмуховая. 2011 йылда микрорайонда өлкә буйынса Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәтенең Сигте һаҡлау идаралығының Йорттар комплексы асылды[48].

Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәнғәт һәм мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • М. Горький исемендәге драма театры (1997 йылдан баш режиссер Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы)
  • Музыка комедияһы өлкә дәүләт театры
  • Ҡурсаҡ театры
  • «Пьеро» муниципаль ҡурсаҡ театры
  • Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге Татар дәүләт драма театры (1905 йылда асылған)
  • Урыҫ халыҡ академия хоры

2007 йылдың 30 июлендә Ырымбурҙың Милли ауылында башҡорт йорт-музейы асылған.[49]

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ырымбурҙың климаты — киҫкен-континенталь. Йәй йылы: йылдың биш айында уртаса тәүлек температураһы 20 °C; ҡыш һалҡынса, иң ҙур ҡар ҡатламы февралдә күҙәтелә (26 см). Бер йылда аяҙ, болотло һәм һүрән-һалҡын көндәр һаны бер тиң кимәлдә — 162, 160 һәм 143.

Ырымбурҙың бер йылға уртаса климат күрһәткестәре:

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 4,7 5,8 18,9 31,3 36,5 39,8 41,6 40,9 38,0 27,0 19,2 8,1
Уртаса максимум, °C −8 −7,2 −0,8 12,8 22,1 27,5 29,0 27,4 20,9 11,2 0,3 −5,9
Уртаса температура, °C −11,8 −11,5 −5,2 6,9 15,2 20,6 22,3 20,3 14,0 5,9 −3,2 −9,5 5,3
Уртаса минимум, °C −15,5 −15,7 −9,3 1,7 8,5 13,8 15,6 13,6 7,9 1,6 −6,1 −13,1
Абсолют минимум, °C −43,2 −40,1 −36,8 −26 −5,7 −0,7 4,9 −0,9 −5,3 −19,8 −35,7 −39,2
Яуым-төшөм нормаһы, мм 29 22 25 28 30 36 41 29 26 34 33 31 364
Сығанаҡ: Погода и климат

Халыҡ үҙгәреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ иҫәбе
1811[50] 1840[50] 1856[50] 1863[50] 1897[51] 1914[50] 1923[50]
5400 14 600 13 700 27 600 72 000 100 100 105 900
1926[51] 1931[50] 1939[51] 1956[52] 1959[53] 1962[50] 1967[50]
123 000 129 500 172 000 226 000 267 317 288 000 326 000
1970[54] 1973[50] 1974 1975[55] 1976[50] 1979[56] 1982[50]
344 266 386 000 400 000 425 000 425 000 458 747 494 000
1985[57] 1986[50] 1989[58] 1990[59] 1991[57] 1992[57] 1993[57]
523 000 527 000 546 501 522 000 525 000 525 000 524 000
1994[57] 1995[57] 1996[57] 1997[57] 1998[57] 1999[57] 2000[57]
526 000 530 000 530 000 528 000 527 000 524 000 521 000
2001[57] 2002[60] 2003[61] 2004[61] 2005[62] 2006[62] 2007[62]
516 600 549 361 548 100 542 700 540 500 533 900 529 598
2008[62] 2009[63] 2010[64] 2011[62] 2012[65] 2013[66] 2014[67]
526 430 524 413 548 331 547 427 554 723 556 127 560 046
2015[68] 2016[69]
561 279 562 569

Милли составы. 2010 иҫәп алыу буйынса Ырымбурҙың милли составы[70]

Халыҡ Һан, кеше милләтте әйткән кешеләрҙән %
урыҫтар 444 470 83,45 %
татарҙар 41 451 7,78 %
ҡаҙаҡтар 10 796 2,03 %
украиндар 10 502 1,97 %
башҡорттар 5 890 1,10 %
әрмәндәр 3 378 0,63 %
мордвалар 2 750 0,52 %
башҡа милләттәр 13 409 2,52 %
Милләтте әйткән дөйөм халыҡ 532 646 100,0 %
Ырымбурҙа йәшәүсе дөйөм халыҡ 548 331
Ырымбур ҡала округта йәшәгән дөйөм халыҡ 563 900

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ырымбур — эре транспорт төйөнө.Ҡалала Һамарға, Орскка, Уральскка, Аҡтүбәгә, Өфөгә барған юлдар киҫелешә. Ҡала аша федераль юл Ҡазан (ҡала) — Ырымбур — Аҡбулак — «Ҡаҙағстан сиге» үтә.

Поездар Мәскәүгә, Екатринбургҡа, Өфөгә, Һамарға, Силәбгә, Киевҡа, Адлерға, Ташкентҡа, Астанаға, Бишкеккә йөрөй. Ҡала яны электропоездары Новосергиевка, Аҡбулаҡ, Ҡыуандыҡ, Һарыҡташ, Һаҡмарға йөрөй.

Ҡалала ике аэродром: хәрби (Ырымбур-2, Төнъяк) һәм Гагарин исемендәге аэропорт. Аэропортта «Ырымбур авилинялары» (OrenAir) теркәлғән.

Ырымбур тимер юлвокзалы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ырымбур станцияһы — Көньяҡ-Урал тимер юлының Ырымбур бүлексеһе станцияһы. Адресы: 460006, Ырымбур, Привокзальная площадь, 1. Ырымбурға тиклем тимер юлы 1877 йылда һалына. Лев Николаевич Толстой Ырымбур стпанцияһының беренселәр пасажирҙарҙан тип һанала.

Ырымбурҙың мәсеттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Меновнин мәсете — 1930 йылда ябылды, Меновой двор комплексы менән бергә һүтелгән
  2. 1-се йәмиғ мәсете — 1930 йылда ябылды, йортта кешеләр йәшәй
  3. Каруанһарай (2-се йәмиғ мәсете)
  4. Ырымбур Үҙәк мәсете (3-сө йәмиғ мәсете)
  5. 4-се йәмиғ мәсете—1930 йылда ябылды., йорт хәрби госпиталь биләмәһендә урынлаша
  6. Сөләймәниә мәсете (5-се йәмиғ мәсете)
  7. Хөсәйениә мәсете (6-сы йәмиғ мәсете)
  8. Рамаҙан мәсете (Ырымбур) (7-се йәмиғ мәсете)
Ырымбур мамыҡ шәле Рәсәй Почтаһы маркаһы, 2013 йыл, Ҡалып:ЦФА

Сәнәғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалала газ эшкәртеү, машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле:

  1. Полимер торбалар заводы
  2. Интер РАО ЕЭСтын федераль селттәр компанияһы филиалы
  3. Башнефтьтең «Оренбургнефтепродукт» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте АЗСтар һәм базалар
  4. «Гидропресс» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
  5. «Нефтемаслозавод» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
  6. «Оренбург Водоканал» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте («Росводоканал» холдингы составында)

Ырымбур менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ карағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. [1]
  2. [ http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600305000]
  3. [2]
  4. [3]
  5. [4]
  6. [5]
  7. [6]
  8. [7]
  9. Ырымбур Вокзалы
  10. 10,0 10,1 [8]
  11. [9]
  12. [10]
  13. [11]
  14. [12]
  15. [13]
  16. [14]
  17. [15]
  18. [16]
  19. [17]
  20. [18]
  21. [19]
  22. [20]
  23. [21]
  24. [22]
  25. [23]
  26. [24]
  27. [25]
  28. [26]
  29. [27]
  30. Башҡортостан энциклопедияһында Башҡорт шураһы
  31. [28]
  32. [29]
  33. [30]
  34. сайты
  35. [31]
  36. Газпром етештереү Ырмыбур ЯСЙ сайты
  37. [32]
  38. Административные округа с официального сайта г. Оренбурга
  39. Посёлок Бёрды
  40. О Бердах
  41. Оренбург: от Парижа до Китая  (урыҫ.). Sometrouble.livejournal.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 июль 2013.
  42. Елена Кузнецова, Сергей Пронь. Гибель детей в Шанхае — явление почти нормальное  (урыҫ.). Оrenburg.rfn.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 июль 2013.
  43. Гостиный двор журналы
  44. Беловка
  45. http://www.rutraveller.ru/place/14623 Беловканың архитектура ансамбле XVIII—IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора
  46. Иске Ырымбур
  47. Микрорайону Ростоши 20 лет  (урыҫ.). Орен.ру. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 сентябрь 2012. 26 июнь 2012 тикшерелгән.
  48. В Оренбурге открыт комплекс зданий и сооружений Аппарата Пограничного управления ФСБ России по Оренбургской области  (урыҫ.). Официальный портал Правительства Оренбургской области. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 сентябрь 2012. 26 июнь 2012 тикшерелгән.
  49. Ырымбурҙың Милли ауылында йорт-музей тураһында
  50. 50,00 50,01 50,02 50,03 50,04 50,05 50,06 50,07 50,08 50,09 50,10 50,11 50,12 Народная энциклопедия «Мой город». Оренбург. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 октябрь 2013. 21 октябрь 2013 тикшерелгән.
  51. 51,0 51,1 51,2 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
  52. Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 октябрь 2013. 26 октябрь 2013 тикшерелгән.
  53. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  54. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  55. Российский статистический ежегодник, 1998 год
  56. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  57. 57,00 57,01 57,02 57,03 57,04 57,05 57,06 57,07 57,08 57,09 57,10 57,11 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 май 2015. 12 май 2015 тикшерелгән.
  58. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  59. Российский статистический ежегодник.2002 : Стат.сб. / Госкомстат России. – М. : Госкомстат России, 2002. – 690 с. – На рус. яз. – ISBN 5-89476-123-9 : 539.00.
  60. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  61. 61,0 61,1 Города и районы Оренбургской области. Оренбург. Типография Оренбургстата. 2004. - 283 с.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 май 2015. 3 май 2015 тикшерелгән.
  62. 62,0 62,1 62,2 62,3 62,4 База данных "регионы Приволжского округа". Численность постоянного населения
  63. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  64. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность и размещение населения Оренбургской области. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 июнь 2014. 5 июнь 2014 тикшерелгән.
  65. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  66. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  67. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  68. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  69. Численность населения муниципальных образований Оренбургской области на 1 января 2016 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 апрель 2016. 4 апрель 2016 тикшерелгән.
  70. Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]