Күпер

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Күпер

Күпер — йылға, соҡор йәки башҡа бер ҡаршылыҡ аша сығыу өсөн һалынған ҡоролма. Юл аша һалынған күпер юл үткәргес тип атала.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йылға аша бүрәнә һалып күпер эшләү боронғо заманда уҡ билдәле булған. Һуңынан төҙөлөш материалы итеп таш ҡулланғандар. Бындай күперҙәрҙе ҡол биләүселек ҡоролошонда төҙөгәндәр. Баштараҡ күпер терәген, һуңғарак бөтә конструкцияны таштан эшләгәндәр. Күпер төҙөүҙә Боронғо Римлеләр ҙур уңыштарға ирешә. Улар көмбәҙ формаһындағы күпер төҙөй һәм төҙөлөштә цемент ҡуллана. Күперҙәр (дөрөҫөрәге акведуки) Рим ҡалаһын һыу менән тәьмин итеү өсөн файҙаланылған. Боронғо Рим күперҙәре бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған.

Урта быуаттарҙа ҡалалар һәм сауҙа үҫеше күперҙәр төҙөүгә ихтыяжды арттыра. Инженер аҡылы киң арала һөҙәк көмбәҙле, тарыраҡ терәүле күперҙәр төҙөргә мөмкинлек бирә.

XVIII быуат аҙағында күпер төҙөлөшөндә металл ҡулланалар. Беренсе металдан эшләнгән күпер Бөйөк Британияла Северн йылғаһы аша 1779 йылда һалына.

XIX быуатта тимер юлы үҫеше юғары йөкләмәле күперҙәр төҙөүзе талап итә. Күпер төҙөүҙә ҡорос һәм тимер ҡулланалар.

Фольклорҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Көнсығыш славяндарҙың эпостарында һәм әкиәттәрендә Смородина йылғаһы аша Калинов күпере барлыҡҡа килә, ул, бер аңлатма буйынса, тереләр донъяһын үлгәндәр донъяһы менән бәйләй. «Күперҙәр төҙөү» идиомаһы «танышыу, кәрәкле бәйләнештәр урынлаштырыу» тигәнде аңлата, ә «күперҙәрҙе яндырыу» — ниһайәт, кем менәндер бәйләнештәрҙе өҙөү, сигенеү мөмкинлегенән мәхрүм итеү тигәнде аңлата. Файҙаһыҙ аргумент тураһында әйтергә мөмкин: күперҙәге ике кәзә кеүек. Башҡорт халҡының «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосында:

« Ҡуҙыйкүрпәс атаһының көмөш көҙгөһөн ташлап ебәргәйне...,диңгеҙ аша бөгөлөп-һығылып торған күпер һалынды, ти[1]. »

Күперҙәр проектлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күперҙәрҙә ортотроп плиталар ҡулланыла[2].

Бөрйән районының Байназар ауылындағы күпер

Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ваҡытлыса күперҙәр. Улар һыу өҫтөндә ҡалҡып, йөҙөп йөрөүсе күперҙәр. Понтон күперҙәр тип йөрөтөлә.

Күперҙәр шулай уҡ ике, өс һәм күп тороҡло була.

Төрҙәре буйынса[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Үткәреүсәнлек буйынса күперҙәр түбәндәгеләргә бүленә:

  • Тимер юл күпере
  • Автомобиль транспорты өсөн күпер
  • Метро күперҙәре
  • Ер өҫтөнән йәйәүлеләр өсөн үткәргестәр
  • Велосипедтар үтерлек күперҙәр
  • Ҡатнаш күперҙәр (мәҫәлән, автомобиль һәм тимер юлы).
  • Һыу аша һалынған үткәргестәр (Ирландияла, Германияла тәпәш караптар өсөн төҙөлгән).

Шулай уҡ торба үткәргестәре күперҙәре лә бар.

Үткәреүсәнлек буйынса[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Аҫтынан йөрөрлөк: был үтәнән үтә йөрөрлөк фермалар, аркалы ҡоролмалар; аҫмалы күперҙәрҙең бар төрҙәре. Шулай уҡ араһына үтеп йөрөрлөк балкалы күперҙәр ҙә осрай.
  • Уртаһынан йөрөрлөк: йышыраҡ арҡалы ҡоролмалар. Арҡаларҙың табаны үтә торған юлдан аҫтараҡ урынлаштырыла. Арҡаның түбәһе йөрөй торған өлөштән өҫтәрәк була.
  • Өҫтөнән йөрөрлөк: классик урҙалы (балочный), шулай уҡ тирәсле (рамный) күпер конструкцияларының күпселек өлөшө. Шулай уҡ фермалылар, һирәкләп арҡалар осрай.

Күтәрелә торған күперҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Санкт-Петербургтағы Дворцовый күпер күтәрелгән торошта

Күперҙәрҙең үҙенсәлекле тибы — күтәрелә торған күперҙәр. Күтәрелгән торошта күпер суднолар үтеүгә ҡамасауламай. Санкт-Петербург ҡалаһы үҙенең күтәрелә йәки айырыла торған күперҙәре менән дан тота, унда Большой Обуховский күперенән башҡа, Нева йылғаһы аша һалынған бөтә ҡалған күперҙәр ҙә күтәрелә торған күпер.

Күтәрелә торған күперҙәрҙең айырым конструкциялары:

  • урта өлөшөн күтәртеп, айырымлана торған күперҙәр:
    • беренсе тип: күпер тороғо (пролёт) горизонталь хәлдә өҫкә күтәрелә (мәҫәлән, [[Дондағы Ростов ҡалаһының күтәрелә торған тимер юл күпере);
    • икенсе тип: күпер тороғо йәки тороҡтары, үҙҙәренең бер күгәне (шарнир) тирәләй әйләнеп өҫкө күтәрелә (мәҫәлән, Санкт-Петербург ҡалаһындағы Дворцовый күпере);
  • борола торған күперҙәр: бындай күперҙәрҙә урта өлөшө күгән (шарнир) ярҙамында йылға уртаһында торған терәккә (опора) нығытыла. Күпер урта өлөшөн 90°-ҡа бороп, айырыла, шулай итеп, урта өлөшө һыу юлына йәки йырҙаға параллель урынлаша. Шундай конструкция миҫалы булып Украиналағы Николаев ҡалаһының Варваровский күпере тора, уның боролош тороғо 134 м оҙонлоҡта. Шундай уҡ күпер Испания Валенсияһында ла бар, был күпер аша Формула-1 уҙыштары өсөн һалынған ҡала трассаһы үтә.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Башҡортостан Ғилми Үҙәге/ Тарих тел һәм әҙәбиәт институты «Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге» — Мәскәү: «Русский язык», 1993 й. — Б. 576-сы.
  2. [http://www.gosthelp.ru/text/RekomendaciiRekomendaciip305.html РЕКОМЕНДАЦИИ ПО ПРОЕКТИРОВАНИЮ СТАЛЬНЫХ ОРТОТРОПНЫХ ПЛИТ ПРОЕЗЖЕЙ ЧАСТИ АВТОДОРОЖНЫХ МОСТОВ]