Ур (Яйыҡ ҡушылдығы)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ур
Һыу башы Мугалжар[d]
Ҡайҙа ҡоя Яйыҡ
Ҡушылдыҡ Мамыт, Миңдебай (йылға), Әсеботаҡ (Ур ҡушылдығы) һәм Ҡамшаҡ
Һыу сығымы 21,3 м³/с
Бассейн майҙаны 18 600 км²
Донъя ҡитғаһы Азия
Дәүләт Flag of Kazakhstan.svg Ҡаҙағстан
Flag of Russia.svg Рәсәй
Flag of Russia.svg Рәсәй империяһы
Flag of the Soviet Union.svg СССР
Административ-территориаль берәмек Актюбинская область[d]
Оҙонлоҡ 332 километр
Бассейн категорияһы Категория:Бассейн Ори[d]

Ур (Ыр) — (рус. Орь, ҡаҙ. Ор (үҙән)) — Ҡаҙағстан Аҡтүбә өлкәһе менән Ырымбур өлкәһе йылғаһы, Яйыҡтың һул ҡушылдығы .

Тасуирламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йылға оҙонлоғо 332 км, бассейны майҙаны — 18,6 мең км2[1][2]. Терисбутак (Тиреҫботаҡ) һәм Шийле (Сейәле) йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән, Муғалжар тауҙарының көнбайыш битләүендә башлана.

Башлыса ҡар һыуҙарынан туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағынан 61 км өҫтәрәк 21,3 м³/сек. Ташҡын апрелдән май урталарына тиклем, йылдың башҡа ваҡытында һайыға. Туңа башлауы октябрь — ноябрь айҙарының икенсе яртыһында, март аҙағында — апрель башында боҙҙан әрселә. Йылға Яйыҡҡа ҡоя, был урында Орск ҡалаһы урынлашҡан .[1]

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Исеме, фараз ителеүенсә, башҡорт сығышлы (күршеләш ҡаҙаҡ телендә «ор», ҡырғыҙса «ор» — "соҡор "). Ҡаҙаҡ телендәге «ор» башҡортса «ур» тип тәржемә ителә, йәғни шулай уҡ тәрән, оҙон итеп ҡаҙылған соҡор тигән мәғәнә бирә[3]Семантика йәһәтенән дә ҡабул итерлек — Рәсәйҙең төнъяғында ла «Ров» тигән шишмә һәм йылғалар күп теркәлгән.[4]

Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев "Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки" тигән китабында бер нисә фараз буйынса ентекле һығымталар яһағандан һуң ошондай фекергә килә:

« Но главный, отличительный признак реки Орь в том,

что её русло имеет сравнительно высокие и крутые берега, особенно с правой стороны. Воды реки сильно промыли русло, вероятно, по причине слабого, песчаного грунта; река опустилась вниз, поэтому образовались высокие и обрывистые берега. Это отмечали многие авторы. Так, А. Левшин отмечал: река Орь «извивается в довольно крутых берегах своих» [129, с. 115]. В другой работе читаем, что у реки Орь «крутые и отвесные берега» [187, с. 117]. Русло реки похоже на широкую канаву, ров с высокими берегами. Вот поэтому тюркские кочевые народы (киргизкайсаки и др.) дали реке по главному отличительному признаку тюркское название Орь (Ор), которое переводится на русский язык как «ров». Значит, Орь — это река с крутыми и высокими берегами, русло её подобно большому рву или канаве[5]

»

Шулай итеп, Ырымбур ҡалаһы исеме Ур йылғаһынан яһалған, һәм сингармонизм законы нигеҙендә «ур» «ыр»ға әйләнгән.

Ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1735 йылда Ур Яйыҡҡа ҡойған урында Ырымбур тораҡ пункты менән Орск нығытмаһына нигеҙ һалына, һуңғараҡ тораҡ пункт Яйыҡ ағымы буйынса түбәнерәк күсерелә (хәҙерге заман Ырымбур ҡалаһы һәм өлкәһе), ә элекке урында бары тик Орск нығытмаһы (хәҙер Орск ҡалаһы) ғына ҡала. Шулай итеп, Ур йылғаһы хәҙерге ваҡытта ла йәшәп килгән ике ҡалаға исем биргән.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Орь // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  2. «Орь» — информация об объекте в Государственном водном реестре
  3. Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 476-сы бит
  4. С. М. Стрельников Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь — 2-е изд., дополненное и исправленное. — Кувандык: Изд-во С. М. Стрельникова, 2002. — Б. 105. — 176 б.
  5. Моисеев, Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки / Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Орь // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.