Орск

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Орск
Орск
Флаг[d] Герб
Flag of Orsk.jpg Coat of arms of Orsk.jpg
Ил Рәсәй
Федерация субъекты Ырымбур өлкәһе
Ҡала округы Орск ҡала округы
Координаталары 51°12′00″ с. ш. 58°37′00″ в. д. / 51.20000° с. ш. 58.61667° в. д. / 51.20000; 58.61667 (G) (O) (Я)Координаталар: 51°12′00″ с. ш. 58°37′00″ в. д. / 51.20000° с. ш. 58.61667° в. д. / 51.20000; 58.61667 (G) (O) (Я)
Эске бүленеш 3 район
Ҡала башлығы Сухарев Сергей Николаевич[1]
Нигеҙләнгән 1735
Элекке исеме Ырымбур (1735—1739)
Ҡала  1865
Майҙаны 621,3305[2] кеше км²
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 200 м
Халҡы 231 104[3] кеше (2016)
Тығыҙлығы 371,95 кеше/км²
Этнохороним орскылар
Телефон коды +7 3537
Почта индексы 462400
Код ОКАТО 53 423
Рәсми сайт orsk-adm.ru
Орск (Рәсәй)
Орск
Орск (Ырымбур өлкәһе)
Орск

Орск (Яман‑ҡала[4]) — Ырымбур өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге, ҙурлығы буйынса Ырымбурҙан һуң икенсе һәм бер үк ваҡытта иң оло ҡала (1735 йылда «Икенсе Ырымбур» һымаҡ һалынған).

Халыҡ һаны — 231 104[3] кеше (2016).

Тарихи күҙлектән ҡарағанда, Орск Ҡәнифә юлының һуңғы пункты.

Ҡала Ур йылғаһының Яйыҡҡа ҡушылған урында урынлашҡан, яҡын тирәлә шулай уҡ Яршалы, Ушкота, Шандаша, Жарлы, 1-се Грязнушка, Терекле йылғалары аға.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1735 йылда Ырымбур экспедицияһы нигеҙендә Ур (урыҫ. Орь) йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы Яйыҡ буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға. Ҡала 1865—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе үҙәге булды (1865—1920). 1735 йылда Ырымбур ҡала‑ҡәлғәһе булараҡ нигеҙ һалына, 1739 йылда алып Орскҡәлғәһе.

XIX быуат 90‑сы йылдар уртаһында 900‑ләп хужалыҡ иҫәпләнгән.Халҡы күбеһенсә игенселек, малсылыҡ, сауҙа, төрлө кәсеп менән шөғөлләнгән. 1885 йылда ХХ ваҡ һөнәрселек предприятиеһы булған. Сауҙа алмашыу дворында алып барылған. XIX быуат 90‑сы йй. уртаһында сиркәү‑мәхәллә мәктәбе, өйәҙ училищеһы, дауахана, мәсет, 3 сиркәү һ.б. эшләй. 1881 й. Орск аша Турғай-Орск тракты, 1923 йылда Ташкент тимер юлы үтә. 1891 йылда Орск буласаҡ император Николай II булып китә. 1870 й. ҡала думаһы һәм башҡармаһы эш башлай. 1917 йылда декабрендә Орск Совет власыиғлан ителә, 1919 йылда августа тамам урынлаша. Граждандар һуғышы барышында Орск 1918 йылда сентябрендә Рус армияһы частары, 1919 йылда февралендә — РККА‑ның егерме дүртенсе уҡсылар дивизияһы урынлаша. Хәҙерге Ырымбур өлкәһенең өлкә буйһоноуындағы ҡалаһы. 1931—1935 йылдарҙа ит-консерва комбинаты, 1936 йылда Орск нефть эшкәртеү заводы, 1938 йылда Орск-1 яғыулыҡ электростанцияһы һәм «Южуралникель» (никель, кобалть, сульфат, цинк, баҡып, көкөрт етештереүсе) төҙөләләр. 1939 йылда ҙалала 67 сеҡ кеше йәшәй.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ иҫәбе
1897[5] 1913[6] 1926[5] 1931[6] 1939[5] 1956[7] 1959[8]
14 000 23 000 14 000 19 200 66 000 157 000 176 214
1967[6] 1970[9] 1973[6] 1975[10] 1976[6] 1979[11] 1982[6]
215 000 225 314 235 000 241 000 241 000 246 667 256 000
1985[12] 1986[6] 1989[13] 1990[14] 1991[12] 1992[12] 1993[12]
265 000 270 000 270 711 272 000 273 000 274 000 275 000
1994[12] 1995[12] 1996[12] 1997[12] 1998[12] 1999[12] 2000[12]
275 000 276 000 275 000 275 000 275 000 275 000 275 000
2001[12] 2002[15] 2003[16] 2004[16] 2005[6] 2006[17] 2007[6]
274 600 250 963 250 600 249 000 247 600 247 000 246 100
2008[6] 2009[18] 2010[19] 2011[6] 2012[20] 2013[21] 2014[22]
245 500 245 015 239 800 239 800 238 006 236 390 234 813
2015[23] 2016[3]
232 905 231 104
Милли составы

1897 йылда 14016 кеше (башҡорттар — 724, ҡаҙаҡтар — 139, мордвалар — 200, урыҫтар — 9363, татарҙар — 3035 һ.б.) йәшәгән, 1912—13 йй. — 21185 кеше.

Урыҫтар — 80,5 %, украиндар — 4,1 %, татарҙар — 4 %, ҡаҙаҡтар — 3,7 %, немецтар — 1,6 %, башҡорттар — 1,6 %, мордва — 1,0 %, белорустар — 0,5 %, сыуаштар — 0,5 %, башҡа милләттәр — 2,5 %.

Ҡоролош (райондар)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Ленин районы (72676 кеше),
  2. Октябрь (92333 кеше)
  3. Совет (71381 кеше)

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Орск» Рәсәй тимер юлдары станцияһы, архитектура һәйкәле

Ҡала аша СиләбеЫрымбур тимер һәм Ырымбурға тиклем һәм ОрскГайАҡъярСибайМагнитогорск автомобиль юлдары үтә.

Сәнәғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Металлургия
  • «Южуралникель» Көньяҡ-Урал никель металлургия комбинаты, («Мечел» ААЙ).
  • «ОРМЕТ» ЯАЙ. Алтын, цинк эшкәртә.
  • «Орск машиналар төҙөү заводы» ААЙ, Торба металлургия компанияһы.
  • «ОРМЕТО-ЮУМЗ» ( «Металлоинвест»)
  • «Машиностроительное объединение „Сармат“» — ауыл хужалығы техникаһы
  • «Завод строительных машин и нестандартного оборудования» — Свая этәреү, төҙөлөш машиналар етәштерә.
  • «Орский завод электромонтажных изделий»
  • «Орский завод холодильников»
  • «Орск вагон заводы»
  • «Уральский завод горного оборудования»
  1. Нефть эшкәртеү
  • «Орскнефтеоргсинтез»
  • «Завод синтетического спирта»
  • «Орский щебеночный завод «- «Первая нерудная компания» филиалы
  1. Аҙыҡ-түлек сәнәғәте
  • «Орск ит комбинаты»
  1. Геология
  • «Восточная геологоразведочная экспедиция» (1961)
  • «Орское карьероуправление»
  1. Энергетика

«Орск ТЭЦ-ы»

Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Юғары уҡыу йорттары:

Ҡалала 48 мәктәп, 3 гимназия 5 ауыл мәктәптәре бар [24].

Һаулыҡ һаҡау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала дауаханалары

  • Ҡала дауаханаһы № 1
  • Ҡала дауаханаһы № 2
  • Ҡала дауаханаһы№ 3
  • Ҡала дауаханаһы№ 4
  • Ҡала дауаханаһы№ 5
  • Ҡала дауаханаһы№ 6
  • Областная психиатрия дауаханаһы № 3
  • Орский Городской Онкологический Диспансер
  • Орский Городской Противотуберкулезный Диспансер
  • Орск Наркология Диспансеры
  • Орский Городской Врачебно-Физкультурный Диспансер
  • Орский Центр профилактики инфекционных заболеваний и борьбы со СПИДом
  • Орск Кожно-Венерологический Диспансер
  • Областная станция переливания крови
  • Дом Ребёнка
  • Узловая Больница на станции Орск
  • «Поликлиника Цена Качество» по адресу: ул. Энгельса, дом 30.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала ваҡытлы матбуғатта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Глава города Орск (2010-10-11). Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 июнь 2013.
  2. Генеральный план городского округа Орск, приведена площадь только населённого пункта Орск без других населённых пунктов, входящих в состав городского округа.
  3. 3,0 3,1 3,2 Численность населения муниципальных образований Оренбургской области на 1 января 2016 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 апрель 2016. 4 апрель 2016 тикшерелгән.
  4. http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/9932-orsk-ala
  5. 5,0 5,1 5,2 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 Народная энциклопедия «Мой город». Орск
  7. Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 октябрь 2013. 26 октябрь 2013 тикшерелгән.
  8. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  9. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  10. Российский статистический ежегодник, 1998 год
  11. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (урыҫ.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  12. 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 12,11 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 май 2015. 12 май 2015 тикшерелгән.
  13. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  14. Российский статистический ежегодник.2002 : Стат.сб. / Госкомстат России. – М. : Госкомстат России, 2002. – 690 с. – На рус. яз. – ISBN 5-89476-123-9 : 539.00.
  15. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  16. 16,0 16,1 Города и районы Оренбургской области. Оренбург. Типография Оренбургстата. 2004. - 283 с.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 май 2015. 3 май 2015 тикшерелгән.
  17. 4.13. Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 май 2014. 1 май 2014 тикшерелгән.
  18. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  19. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность и размещение населения Оренбургской области. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 июнь 2014. 5 июнь 2014 тикшерелгән.
  20. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  21. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  22. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  23. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  24. Официальный портал города Орск
  25. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 17 октябрь
  26. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 26 май

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]