Башҡорттар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Башҡорттар
Bashkir people.jpg

1-се рәт: Мортаҙа РәхимовӘхмәтзәки Вәлиди ТуғанШәйехзада Бабич

2-се рәт: Зәйнулла РәсүлевЗаһир ИсмәғилевРауил Бикбаев

3-сө рәт: Шәһит ХоҙайбирҙинҒәлимйән ТағанИрек Зарипов
Үҙ атамаһы башҡорт
Йәшәгән урыны Рәсәй Рәсәй: 1 584 554 кеше(2010 й. халыҡ иҫәбен алыу)[1][2]

Рәсәй төбәҡтәре буйынса(2010 й. халыҡ иҫәбен алыу)[3]:

Ҡаҙағстан Ҡаҙағстан:
17 263 (2009 й. халыҡ иҫәбен алыу)[4]

Украина Украина:
4 253 (2001 й. халыҡ иҫәбен алыу)[6]

Үзбәкстан Үзбәкстан:
3 707 (2000 й билдәләү.)[7]
Ҡырғыҙстан Ҡырғыҙстан:
1 111 (перепись 2009 г.)[8]
Таджикстан Таджикстан:
~900 (2000 й. халыҡ иҫәбен алыу)[9]
Беларусь Беларусь:
607 (2009 й. халыҡ иҫәбен алыу)[10]
Латвия Латвия:
267 (2010 й. билдәләү)[11]
Эстония Эстония:
152 (2000 й. халыҡ иҫәбен алыу)[6]
Литва Литва:
136 (2001 й. билдәләү)[6]

Молдавия Молдавия
[1]
Барлығы 2 млн тирәһе[12]
Тел башҡорт, урыс, татар[13].
Дин ислам суннизм
Раса тибы көньяҡ себер расаһы
урал расаһы
памир-фирғәнә расаһы
понтия расаһы
европеоид расаһы[14]
Телдәр ғаиләһе Алтай ғаиләһе

  Төрки тармағы
    Ҡыпсаҡ төркөмө

      Волга буйы төркөмсәһе
Туғандаш халыҡтар төрки халыҡтар[15][16], венгрҙар[17][18]
Килеп сығышы ҡатнаш: төрки, финн-уйғыр, иран

Башҡорттар — төрки сығышлы милләт, Башҡортостан Республикаһының төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттарҙың тарихи йәшәйеш төбәктәре Силәбе, Ырымбур, Свердловск, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, Татарстан республикаһында һәм Пермь крайында бар. Башҡорттарҙың Рәсәйҙә һан иҫәбе (2002) — 1 673 389 кеше, шул иҫәптән республикала — 1 221 302. Башҡорт теле Алтай ғәиләһе төрки төркөмөнең көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған диалект структураһы бар. Дингә ышанған башҡорттар — мосолман-сөнниҙәр.

Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Беҙҙең эра 1‑се мең йыллығы аҙағында ҡарай башҡорттар көнбайышта Иҙел йылға алып һәм көнсығышта Тубыл йылға тиклем, көньяҡта Илек һәм Урал йылғалар башлап төньяҡта Сулман һәм Сылва йылғалар тиклемге ерҙәрҙә урынлаша һәм төрлө дәүләттәр составына инә (Дәшти Ҡыпсаҡ, Төрки ҡағанаты, Хазар ҡағанаты, Иҙел буйы Болғары, Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Нуғай Урҙаһы, Себер ханлығы). XVI быуат 2‑се яртыһында башҡорттар Мәскәү батшалығына инә. Дәүләт хәрби хеҙмәт һәм башҡалар йөкләмәләрҙе үтәү, яһаҡ һәм башҡалар һалымдарҙы түләү шарты менән башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы, урындағы үҙидаралығы (шуләй уҡ: Йыйын, Ҡоролтай), традицион йолалары, байрамдары һәм башҡалар, дин тотоу ирке һаҡланыуын гарантиялай. Колониялаштырыуҙың көсәйеүе, һалымдар үҫеүе һәм йөкләмәләр һанының артыуы, башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренең тартып алыныуы (Ер сәйәсәте, Ер биләү, Ерҙе файҙаланыу), урындағы үҙидаралыҡтың сикләнеүе башҡорт ихтилалдарына (XVII—XVIII бб.) сәбәп була. Төбәктең башҡа халыҡтары менән бергә башҡорттар Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнаша. 1798—1865 йй. башҡорттар хәрби хеҙмәтле ҡатламдарға (Башҡорт полктары, Башҡорт ғәскәре, Идара итеүҙең кантон системаһы) ҡарай. XIX—XX быуат башында башҡорттар һаны арта (1897 йылда ҡарай 1311 мең кеше), мәғариф, мәҙәниәттең артабанғы үҫеше күҙәтелә.

Революциянан (1917) һуң Башҡорт автономия төҙөү өсөн көрәш башлай. 1922 йылда Оло Башҡортостан ойошторолғандан һуң, башҡорттар күп өлөшө унан ситтә ҡала (Туҡ-Соран кантоны, Ялан кантоны, Арғаяш кантоны). 1926 йылда аҙағында ҡарай башҡорттар һаны революцияға тиклемге осор менән сағыштырғанда ике тапҡырға тиерлек кәмей һәм СССР‑ҙа 714 мең кеше тәшкил итә, БАССР‑ҙа — 584,8 мең: Граждандар һуғышы, ҡоролоҡ һәм аслыҡ эҙемтәләре үҙен һиҙҙерә. Башҡорттар һаны артыуына сәйәси репрессиялар, Бөйөк Ватан Һуғышы кире йоғонто яһай. Башҡорттар бер өлөшө урыҫтар, татарҙар тарафынан ассимиляциялана. Халыҡ һанының революцияға тиклемге кимәленә тик 1989 йылда ҡарай өлгәшелә. Башҡорттар башҡа төбәктәргә миграцияһы күҙәтелә: 1926 йылда — дөйөм һандың 18 %‑ы, 1959 — 25,4 %‑ы, 1989 — 40,4 %‑ы. Эш урындары етешмәү һәм уңайһыҙ социаль шарттар булыу сәбәпле, нигеҙҙә, көньяҡ‑көнсығыш һәм көньяҡ райондарҙан халыҡ күсеп китә. Һуңғы йылдарҙа башҡорттар Урта Азия, Ҡаҙағстан һәм башҡалар төбәктәрҙән ҡайтыу тенденцияһы (1992—96 йй. 4904 кеше) күҙәтелә. Башҡорттар социаль‑демографик структураһында эшселәр синыфы, интеллигенция, инженер‑техник хеҙмәткәрҙәр һаны арта. Урбанизация процесы ҡала халҡының 1938 йылда 5,8 %‑тан 2002 йылда ҡарата 42,4 %‑ҡа тиклем артыуына килтерә. Ҡалаларҙа башҡорттар һаны 518 мең кеше тәшкил итә, шул иҫәптән Өфөлә — яҡынса 155; Стәрлетамаҡта — 41; Нефтекамала — 34; Сибайҙа — 29; Салауатта — 28; Ишембайҙа — яҡынса 20; Мәләүездә — 17 мең.

Башҡорттарҙың һан иҫәбе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Рәсәй империяһының беренсе бөтә халыҡ иҫәбен алыу (1897) ваҡытында милләт тураһында һорау бирелмәгән. Шул уҡ ваҡытта туған тел һәм ниндәй дингә ышаныуҙары тураһындағы һорауға яуаптар буйынса теге йәки был милләттең һан иҫәбен билдәләп була. 1897 йылда Рәсәйҙә 1 321 363 кеше туған телен башҡорт теле тип атаған. Башҡорттарҙың 99,2 % Өфө (899 910), Ырымбур (254 561), Пермь (85 395), Һамар (57 242), Вятка (13 909) губерналарында йәшәгән.

Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса башҡорттарҙың һан иҫәбе (кеше)
1926 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2010
Советтар Союзы - 843 648 989 040 1 239 681 1 371 452 1 449 157 - -
Рәсәй (РСФСР) 712 366 824 679 953 801 1 180 913 1 290 994 1 345 273 1 673 389 1 584 554
Башҡортостан (БАССР) 625 845 671 188 737 711 892 248 935 880 863 808 1 221 302 1 172 282

Бөтә донъяла халыҡ һанын теүәл генә билдәләүе бик ауыр. Әммә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа донъяла башҡорттар 2 миллион тирәһе кеше тигән фаразлауҙар бар.

Этногенез[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Башҡорттар составында этнографик төркөмдәр (төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш), этник төркөмдәр (Кама‑Ыҡ башҡорттары, Пермь башҡорттары, Урал аръяғы башҡорттары, Ырғыҙ‑Кәмәлек башҡорттары, Ырымбур башҡорттары), этник ҡатлам төркөмдәре (Мишәрҙәр, Типтәрҙәр) айырып йөрөтөлә. Башҡорттар раса составы бер төрлө түгел, уға европеоид һәм монголоид расалары ҡушылыуы хас.

Башҡорттарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында төрлө ғилми ҡараштар бар.

  1. Төрки — В. М. Флоринский, П. С. Назаров, С. И. Руденко, Р. Ғ. Кузеев, В. Вильяминов-Зернов, В. Н. Витевский, Д. Н. Соколов, һәм башҡалар;
  2. Финн-уғыр — Страленберг Филипп-Иоганн, В. Н. Татищев, Н. М. Карамзин, С. А. Токарев, Д. А. Хвольсон, И. Н. Березин, К. Уйфальфи, М. И. Өмөтбаев, В. Ф. Филоненко, Н. П. Шастина һәм башҡалар;
  3. Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза — С. А. Ғәлләмов, С. И. Руденко, К. Ф. Смирнов, һәм башҡалар[19][20][21][22][23];
  4. Ҡатнаш — А. Шлецер, А. Кастрен, Н. Аристов, А. Дмитриев, С. А. Токарев һәм башҡалар.

Башҡорт этнонимы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Әлеңге ваҡытта башҡо́рт этнонимының 50 ашыу төрлө барлыҡҡа килеү варианты бар.

  • XVIII быуат караусылары Татищев В. Н., Рычков П. И., Готлиб И. Г. буйынса башҡорт һүҙе «баш ҡорт», йәғни «баш бүре»[24][25][26]
  • 1847 йылда тарихсы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе Юматов В. С. буйынса башҡорт — «баш ҡорт». Бында «ҡорт» һүҙе бал ҡорто мәғәнәһендәге ҡорт (урыҫ. пчела).[27]
  • Рәсәй тарихсыһы һәм этнограф Алекторов А. Е. 1885 йылда башҡорт — «айырым бер халыҡ».[28]
  • Танылған төрки этнонимдар тикшереүсе Баскаков Н. А. буйынса башҡорт һүҙе 2 киҫәктән ойоша: «badz(а)»—"үҙ", «(о)гур»—"ҡәбилә", һәм мәғәнәһе лә «ҡәбилә эсендәге үҙ кеше»[29]
  • Этнограф-ғалим Бикбулатова Н. В., этнонимдың башланғысы Гардизиның (XI б.) тарихи яҙылылуҙарға күрә әлеңге Урал (тарихи — Яйыҡ) йылға бассейнында үҙе менән 2000 ир алып йөрөүсе легендар хазар хәрби түрә Башгирд исеменән сыға.[30]

Башҡорттарҙың генетикаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Башҡорт субпопуляция араһында иң күбеһе Y-хромосомының мутациялар — R-M269, R-M73, SRY10831.2 һәм N-tat.[31] Шул мутациялар Көнбайыш Европала һәм Көньяҡ Уралда күп шәп таралған R1b гаплогруппаһына (R-M269 и R-M73), Көнсығыш Европала һәм Урта Азияла таралған R1a гаплогруппаһына (SRY10831.2) һәм N гаплогруппаһына (N-tat) инәләр.

Башҡорт ырыуҙары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ҡарағыҙ: Башҡорт ырыуҙары
Башҡорт халҡы бер нисә ырыуға бүленә.

Хужалығы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Кейеме[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ҡарағыҙ: Башҡорт кейеме

Ҡатын-ҡыҙ һәм ирҙәр милли кейеме

Ҡатын-ҡыҙ кейеме[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ирҙәр кейеме[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Башҡорт аш-һыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ғаилә[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Дин[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Диндар башҡорттар — мосолман‑сөнниҙә.

Теле[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Башҡорт теле алтай телдәре ғаиләһенең төрки телдәрҙең береһе (ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ‑болғар төркөмсәһе). Башҡорттарҙың милли теле, Башҡортостандың дәүләт телдәренең береһе. Шулай уҡ РФ‑тың Ҡурған, Свердловск, Силәбе, Төмән, Һамар, Һарытау, Чита һәм Ырымбур өлкәләрендә, Пермь крайында, Татарстанда, Коми Республикаһында, Саха (Яҡутстан) Республикаһында, Урта Азия республикаларында, Ҡаҙағстанда һәм башҡалар таралған. Башҡорт теле һөйләшеүселәр һаны — 1057 меңгә яҡын кеше (2002). Лексик һәм фонетик‑грамматик билдәләре буйынса татар теленә яҡын. Күбеһе урыҫ телен, бер өлөшө мари телен, сыуаш телен, татар телен, удмурт телен һәм башҡалар телдәрҙе белә.

Башҡорт ауыҙ‑тел ижады[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ареал расселения башкир в Волго-Уральском регионе. По данным Всероссийской переписи населения 2010 года.

Башҡорт ауыҙ‑тел ижадында «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Алпамыша менән Барсынһылыу» һәм башҡа эпостар төп урынды биләй. Әкиәт фольклоры героик, тылсымлы, көнкүреш әкиәттәренән тора. Башҡорт эпик, лирик, көнкүреш йырҙарына шиғыр һәм көй үҙенсәлектәре, бейеүҙәренә пантомима элементтары, ҡатмарлы сюжет структураһы («Байыҡ», «Перовский») хас. Башҡорт халыҡ ижады традициялары профессиональ сәнғәт һәм әҙәбиәт нигеҙенә ята. Биҙәү‑ҡулланма сәнғәте художество‑һүрәтләү сараларының күп төрлөлөгө, композицион алымдар камиллығы, орнаменттың тасуирилығы менән һыҙатлана. Аппликация, сигеү, бәйләү, кейеҙ, ағас, таш, күн, металл, буҫтауҙы художестволы эшкәртеү киң үҫеш ала.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
  3. Национальный состав Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения: статистический бюллетень — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 58 с., табл. — с.31
  4. Агентство Республики Казахстан по статистике. Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан
  5. Численность населения по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на 1 января 2010 года
  6. 6,0 6,1 6,2 .Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence: each census, 1985—2003 (инг.)
  7. Этнический атлас Узбекистана. Институт «Открытое Общество» — Фонд содействия — Узбекистан (2002). 15 апрель 2011 тикшерелгән.
  8. Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Численность постоянного населения по национальностям по переписи 2009 года
  9. Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
  10. Национальный статистический комитет Республики Беларусь. Национальный состав РБ согласно переписи 2009 года
  11. Latvijas iedzivotaju sadalijums pec nacionala sastava un valstiskas piederibas (латыш.)
  12. Lewis, M. Paul (ed.) Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. (инг.). Dallas, Tex.: SIL International. (2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 15 апрель 2011 тикшерелгән.
  13. Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». 5. Владение языками (кроме русского) населением наиболее многочисленных национальностей (с численностью 400 тысяч человек и более)
  14. Антропологические типы башкир
  15. Лобов А.С. Структура генофонда субпопуляций башкир. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата биологических наук . Уфа, 2009.
  16. Татары. -М.: Наука, 2001, С.42-43.
  17. Nemeth G. Ungarische Stammesnamen bei den Baschkiren. Hungary, Budapest, 1966.
  18. Немет Д. Венгерские племенные названия у башкир. Будапешт, 1966.
  19. Руденко С. И. Башкиры. М.-Л., Наука, 1955, с.351.
  20. Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана. Уфа, Китап, 2010, С.108 (Смирнов К. Ф. о дахо-массагетских корнях башкир).
  21. Р. М. Юсупов. Краниология башкир. Л., Наука, 1989; Юсупов Р. М. Некоторые проблемы палеоантропологии Южного Урала и этнической истории башкир//XIII Уральское археологическое совещание. Тезисы докладов, часть II, Башkортостан, Уфа, ВЭГУ, 23-25.04.1996, С. 120—123.
  22. Зинуров Р. Н. Башкирские восстания и индейские войны — феномен в мировой истории. Уфа, Гилем, 2001, С.11 (прабашкиры — потомки отделившихся скифов).
  23. Галлямов С. А. Башкорды от Гильгамеша до Заратустры. Уфа, РИО РУНМЦ Госкомнауки РБ, 1999 (О башкордах из родов Тангаур и Гайна).
  24. «История Российская». Т. 1. М.-Л., 1962. С. 252
  25. «История Оренбургская». СПб., 1759. С. 10
  26. «Описание всех обитающих в Российском государстве народов и их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, вероисповеданий и прочих достопамятностей». СПб., 1799. С.85
  27. «Оренбургские губернские ведомости». «О названии башкирцев» (№ 24). С. 297
  28. «Оренбургский листок» (№ 46)
  29. Модели тюркских этнонимов и их типологическая классификация. // Ономастика Востока. — М., 1980. — С. 199—207; О происхождении этнонима башкир. // Этническая ономастика. М., 1984
  30. Бикбулатов Н. В. Этноним «башҡорт» / Башкирская этнонимия
  31. Лобов А. С. Структура генофонда субпопуляций башкир. Диссертация кандидата биологических наук. — Уфа, 2009. — 131 с.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З. Шәкүров. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
  • Башкирская энциклопедия в 7 т./ Гл. редактор М. А. Ильгамов Б33 Т.1:А—Б. — Уфа: Башкирская Энциклопедия, 2005.
  • Янгузин Р. З. Происхождение башкирского народа. Учебное пособие. — Уфа, 2003.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]