Саха Республикаһы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Рәсәй Федерацияһы субъекты

Саха РеспубликаҺы
Саха Сирэ

Флаг Якутии Герб Якутии
Саха Республикаһы флагы Саха Республикаһы гербы

Саха РеспубликаҺы Рәсәй картаһында

Башҡала

Якутск

Майҙаны

1-се урында

- Барлығы
- һыу өҫтө %

3 083 523 км²
0,6

ТТП

28-се урында

- Барлығы (ағым. хаҡ.)
- Йән башына

305,0 млрд һум млрд. һум (2008)

320,8 мең һум

Бюджет килеме

- Барлығы
- Дотациялар

76,7 млрд һум[1] (2010)
42,4 млрд һум

Федераль округ

Алыҫ Көнсығыш федераль округы

Иҡтисади район

Алыҫ Көнсығыш

Дәүләт теле

саха, урыҫ

Президент

Егор Борисов

Хөкүмәт рәйесе

Галина Данчикова

Дәүләт йыйылышы рәйесе (Ил Тумэн)

Виталий Басыгысов

Гимн

Саха Республикаһының Дәүләт гимны

РФ субъекты коды

14

ISO 3166-2 коды

RU-SA

Сәғәт бүлкәте

якутское время[d], владивостокское время[d] һәм среднеколымское время[d]

Саха́ Республикаһы, Яҡутстан (саха Саха Республиката, Саха Сирэ) — Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә булған дәүләт (республика), Рәсәй субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округына инә.

Майҙаны буйынса Рәсәй Федерацияһының иң ҙур регионы; шулай уҡ, Якутия — доньяла иң ҙур административ-территориаль берәмек. Баш ҡалаһы — Якутск.

1922 йылдың 27 апрелендә төҙөлгән.

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сиктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Яҡ Рәсәй Федерацияһының региондары
Көнбайыш Красноярск крайы
Көньяк-көнбайыш Иркутск өлкәһе
Көньяҡ Байкал аръяғы крайы, Амур өлкәһе
Көньяҡ-көнсығыш Хабаровск крайы
Көнсығыш Магадан өлкәһе
Төньяҡ-көнсығыш Чукот автономиялы округы

Якутияның яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 4 500 километрҙан артығраҡ. Якутияның 2/5 өлөшө төньяҡ поляр түңәрәк артында урынлашҡан. Республиканың төньяҡтан көньяҡҡа хәтле оҙонлоғо — 2 500 км, көнсығыштан көнбайышҡа — 2 000 км.

Рельеф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Якутск янында Лена йылғаһы

Якутияның 2/3 өлөшөн тауҙар биләй. Иң бейек нөктәһе — Еңеү түбәһе (3147 м, башҡа мәғлүмәттәрҙә — 3 003 м; Черский тау һыртында урынлашҡан), йәки Мус-Хая тауы (2959 м, икенсе мәғлүмәттәр буйынса 3 011 м). Республикала шулай уҡ Үрге Яна һырты урынлашҡан.

Якутияның көнбайыш өлөшө иң ҙур яҫы таулыҡтарның береһе — Урта Себер яҫы таулығы.

Эре түбәнлектәр: Үҙәк Якутия түбәнлеге, Колыма түбәнлеге, Төньяҡ Себер түбәнлегенең көнсығыш өлөшө.

Гидрография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Амга йылғаһы

Саха Республикаһы — иң күп йылғалы (700 мең йылғалар) һәм күлле (800 мең күлдән артығрак) төбәктәренең береһе. Иң зур йылғалар: Лена (оҙонлоғо — 4 400 км), Вилюй (2650 км), Оленёк (2292 км), Алдан (2273 км), Колыма (2129 км), Индигирка (1726 км), Олёкма (1436 км), Анабар (939 км) һәм Яна (872 км).

Эре күлдәр: Бустак, Лабыңкыр һ.б.

Тәбиғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Саханың биләмәһе 4 географик сиктәрҙә урынлашҡан: тайга урмандары, тундра, урманлы тундра, арктик сүлдәре. Яҡутия күпселек мәңгелек туңлыҡ зонаһында урынлашҡан.

Үҫемлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тайгала ҡарағас күпселекте тәшкил итә, шулай ук ҡарағай, кедр стланигы, шыршы, ҡайын, уҫак; көньяҡтағы райондарҙа — Себер кедры, таулы райондарҙа еҫле тирәк һәм чозения таралған.

Хайуандар дөньяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Саха тайга-тундра зоогеографик зонаһында урынлашҡан. Бында морж, нерпа, тюлень, аҡ айыу йәшәй (утраулы территорияһында); мышы, төньяк боланы, кабарга, ҡарлы тәкә, изюбр, һоро айыу, бүре, ҡызыл төлкө, аҡ төлкө, кеш, аҫ, себер көҙәне, шәшке һ. б.

Республиканың һалҡындарҙа балыҡтарҙың 50 төрө йәшәй, ҡоштарҙың 250 төрө бында оя ҡора.

Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Климат — киҫкен континенталь, ҡыштың оҙон һәм йәйҙең ҡыҫҡа булыуы менән айырылып тора тора.

Осор Ғин, °C Фев, °C Мар, °C Апр, °C Май, °C Июн, °C Июл, °C Авг, °C Сен, °C Окт, °C Ноя, °C Дек, °C Йыл, °C Йыл, % Йыл, кВтч/м² Йыл, м/с
Айхал −34,5 −30,5 −23,3 −13,7 −3,3 8,7 14,1 9,7 0,5 −12,9 −26,9 −32,3 −11,9 75,0 905,8 3,2
Алдан −26,3 −22,8 −15,0 −4,3 4,9 13,7 16,6 13,3 5,0 −6,4 −18,9 −25,1 −5,4 70,5 1095,8 1,9
Аллах-Юнь −34,6 −31,8 −24,5 −12,5 −1,4 9,7 12,7 9,1 0,7 −14,2 −28,0 −34,6 −12,3 76,2 1051,9 3,4
Алмазный −28,2 −24,4 −17,5 −8,0 3,9 14,0 18,2 14,2 4,4 −7,4 −20,5 −26,6 −6,4 66,4 1048,3 3,2
Амга −41,1 −36,4 −22,6 −5,5 7,2 15,5 18,6 14,3 5,7 −8,9 −28,7 −39,9 −10,0 73,0 1110,4 1,8
Артык −41,0 −38,2 −30,0 −16,9 −4,3 8,1 11,3 6,7 −2,2 −18,5 −33,7 −40,7 −16,5 79,3 1000,8 3,5
Бердигестях −28,9 −25,2 −18,7 −7,9 4,5 15,0 18,9 14,8 4,8 −7,9 −21,3 −28,2 −6,6 67,8 1081,1 3,0
Борогонцы −31,9 −28,1 −20,1 −7,5 5,4 15,7 19,0 14,9 5,1 −9,3 −23,6 −31,7 −7,6 67,2 1081,1 2,8
Верхоянск −47,0 −42,7 −29,8 −12,9 2,8 13,0 15,2 10,8 2,3 −14,9 −36,7 −43,6 −15,1 70,5 938,7 1,7
Вилюйск −36,8 −30,1 −19,0 −6,1 5,5 15,1 18,8 14,2 5,6 −7,8 −25,9 −34,3 −8,3 66,7 1048,3 2,0
Витим −28,8 −23,6 −14,0 −2,6 6,6 14,9 18,3 15,0 6,4 −3,5 −17,1 −26,5 −4,5 73,0 1077,5 2,5
Ленск −29,0 −24,0 −14,7 −3,7 6,2 14,5 17,9 13,9 5,8 −4,9 −19,2 −27,2 −5,3 70,4 1073,8 2,7
Майя −29,8 −26,1 −18,6 −6,6 5,8 15,8 19,3 15,3 5,5 −8,0 −21,6 −29,4 −6,4 66,4 1095,8 2,8
Мирный −28,6 −24,8 −17,7 −8,3 3,5 13,7 17,9 14,0 4,2 −7,6 −20,8 −27,0 −6,7 67,3 1033,7 3,2
Оймякон −47,0 −42,9 −32,4 −14,4 1,9 11,6 13,8 10,1 1,7 −16,1 −37,2 −45,6 −16,2 70,8 1106,7 1,3
Олёкминск −31,3 −25,4 −15,0 −3,1 7,1 15,1 18,4 14,7 6,2 −5,2 −20,9 −29,7 −5,7 70,7 1088,4 2,4
Остров Андреева −31,2 −31,1 −28,8 −22,6 −10,2 −1,2 2,9 2,2 −2,6 −15,0 −26,0 −28,2 −15,9 84,9 668,4 5,7
Покровск −39,7 −33,7 −21,1 −5,4 6,7 15,2 18,6 14,4 5,7 −8,1 −27,2 −38,1 −9,3 69,5 1092,1 2,4
Тикси −31,1 −29,2 −26,4 −18,9 −6,4 3,1 7,6 7,4 1,5 −11,0 −23,8 −28,2 −12,9 81,7 785,3 4,8
Томмот −32,3 −27,7 −19,3 −8,2 2,6 12,8 15,8 12,3 3,3 −10,0 −24,0 −31,2 −8,7 72,7 1073,8 3,2
Удачный −34,4 −30,4 −23,2 −13,6 −3,2 8,8 14,1 9,7 0,6 −12,8 −26,7 −32,1 −11,8 74,7 924,1 3,2
Чульман −30,9 −24,9 −15,6 −5,0 4,4 13,3 16,1 12,9 4,5 −7,4 −21,2 −29,6 −6,9 71,4 1117,7 2,7
Якутск −40,9 −35,9 −21,6 −6,1 6,7 15,4 18,7 14,9 5,7 −8,5 −29,2 −38,8 −9,8 68,9 1081,1 2,0

Сәғәт бүлкәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Яҡутияла(Саха) сәғәт бүлкәттәре
Sakha Yakutia rep.png

Яҡут (Саха) өс сәғәт бүлкәтенә ҡарай:

  1. Map of Russia - Yakutsk time zone.svg
    Якутия сәғәт зонаһы (YAKT, UTC+10).
  2. Map of Russia - Vladivostok time zone.svg
    Владивосток сәғәт зонаһы (VLAT, UTC+11)
  3. Map of Russia - Magadan time zone.svg
    Магадан сәғәт зонаһы (MAGT, UTC+12)

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беренсе мең йыллыҡ урталарында эвенктарҙың һәм эвендарҙың боронғо ата-бабалары Яҡут еренә килеп ултыра. Был төбәккә сахаларҙың килеүе уларҙы төньяҡҡараҡ сигенергә мәжбүр иткән.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рәсәй дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса республиканың халыҡ иҫәбе 959 689 кеше тәшкил итә. (2016). Халыҡ тығыҙлығы — 0.31 кеше/км2. Ҡала халҡы — 65.09 % (2015).

Милли составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Милләт 1939[2] 1959[3] 1970[4] 1979[5] 1989[6] 2002[7] 2010[8]
Сахалар 233 273 (56,5 %) 226 053 (46,4 %) 285 749 (43,0 %) 313 917 (36,9 %) 365 236 (33,4 %) 432 290 (45,5 %) 466 492 (49,9 %)
Урыҫтар 146 741 (35,5 %) 215 328 (44,2 %) 314 308 (47,3 %) 429 588 (50,4 %) 550 263 (50,3 %) 390 671 (41,1 %) 353 649 (37,8 %)
Эвенкылар 10 432 (2,5 %) 9505 (2,0 %) 9097 (1,4 %) 11 584 (1,4 %) 14 428 (1,3 %) 18 232 (1,9 %) 21 008 (2,2 %)
Украиндар 4229 (1,0 %) 12 182 (2,5 %) 20 253 (3,0 %) 46 326 (5,4 %) 77 114 (7,0 %) 34 633 (3,65 %) 20 341 (2,2 %)
Эвендар 3133 (0,8 %) 3537 (0,7 %) 6471 (1,0 %) 5763 (0,7 %) 8668 (0,8 %) 11 657 (1,2 %) 15 071 (1,6 %)
Татарҙар 4420 (1,1 %) 5172 (1,1 %) 7678 (1,2 %) 10 976 (1,3 %) 17 478 (1,6 %) 10 768 (1,1 %) 8122 (0,9 %)

Саха Республикаһында 1989 йылда — 4190, 2002 йылда — 2335 башҡорт йәшәгәне теркәлгән[9].

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]