Силәбе өлкәһе

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Координаталар: 54°32′ с. ш. 60°20′ в. д. / 54.533° с. ш. 60.333° в. д. / 54.533; 60.333 (G) (O)

Рәсәй Федерацияһы субъекты

Силәбе өлкәһе

Силәбе өлкәһе Флагы Силәбе өлкәһе Гербы
Флагы Гербы

Map of Russia - Chelyabinsk (2008-03).jpg

Административ үҙәк

Силәбе

Майҙаны

88 529

- Барлығы
- % һыү өҫтө


Халҡы

10

- Барлығы
- Халыҡ тығыҙлығы

3 485 272 (2013)

39,3/км²

Тулайым региональ продукт (ВРП)

14

- Барлығы, хәҙерге хаҡтарҙа
- Йән башына

645,9 млрд. һум (2010)

189,5 мең һум тыс. руб.

Рәсәйҙең Федераль округы

Урал федераль округы

Иҡтисади район

Урал иҡтисад районы

Губернаторы

Борис Александрович Дубровский, 15.01.2014 тәғәйенләнде

беренсе вице-губернатор

Олег Николаевич Грачёв

Төбәк Парламент рәйесе

Владимир Викторович Мякуш

РФ субъекты коды

74, 174 ЮХДИ

Сәғәт бүлкәте

{{{UTS}}}

Силәбе өлкәһе (урыҫ. Челябинская область) — өлкә, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ Уралда урынлашҡан. Административ үҙәге — Силәбе ҡалаһы. Майҙаны 87 900 км².

Урал федераль округына инә. Свердловск, Ҡурған һәм Ырымбур өлкәләре, Башҡортостан һәм Ҡаҙағстан республикалары менән сиктәш.

Халҡы — 3,6 млн кеше, ш. иҫ. 166,4 мең башҡорт (2002). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 41 кеше/км2. Халыҡтың тәбиғи кәмеүе — 23,9 мең кеше. Урбанизация — 81,8%; ҙур ҡалалары — Силәбе, Магнитогорск, Златоуст, Озёрск, Мейәс, Троицк, Копейск, Снежинск. Иҡт. әүҙем кешеләр иҫәбе — 1,7 млн кеше. Милли составы (%): урыҫтар — 82,3, татарҙар — 5,7, башҡорттар — 4,6, украиндар — 2,1 һ.б.

Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Силәбе өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

Башҡарма власть[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ҡарағыҙ: Силәбе өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Силәбе өлкәһе Губернаторы
Силәбе өлкәһе Губернаторы — өлкә башлығы һәм өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Силәбе өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.

Суд власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Силәбе өлкәһе суд системаһы составында:

  1. Силәбе өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
  2. Силәбе өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ҡарағыҙ: Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы
Өлкә Парламенты – Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы.

Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Өлкә Тарихи Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан. Cиләбе өлкәһенең территорияһы 1744 -1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы составында (1737-1781 йылдарҙа күпселек территорияһы губернаһының Иҫәт провинцияһы составында). 1919 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур һәм Силәбе губерналарына бүленә. 1923 йылдың 3 ноябрендә Силәбе губернаһы бөтөрөлә һәм уның территорияһы үәге Свердловск ҡалаһында булған Урал өлкәһенә индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, уның территорияһы ғәмәлдәге Урал өлкәһенән бүленеп алына. Силәбе өлкәһе составында шул уҡ көндә башлыса башҡорттар йәшәгән райондарҙы үҙ эсенә алған Арғаяш милли округы ойошторола, 1934 йылдың 17 ноябренән был милли округ бөтөрөлә.

1943 йылда [1] Силәбе өлкәһе составынан Ҡурған өлкәһе айырылып сыға.

Иҡтисады[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Өлкә иҡтисадында метталлургия (эске тулайым продукттың 60 проценты) һәм машиналар төҙөү (эске тулайым продукттың 15 проценты) сәнәғәт өлөшө ҙур. Эре предприятилар: Магниторск металлургия комбинаты, Мечел, Силәбе трактор заводы, Урал автомобиль заводы һәм башҡалар. Өлкә илдең металлургия һәм тау сәнәғәте үҙәктәренең береһе. Силәбе сәнәғәтенең тарихы XVII быуаттан башлана. Рәсәй Президенты Владимир Путин әйтеүенсә, Силәбе өлкәһе — Рәсәйҙен сәнәғәт йөрәге. [2]

Проблем, я сказал, много, но регион очень важный для нас, это промышленное сердце России, можно сказать.


Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу ваҡытында. 15.01.14

Административ бүленеш[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Муниципаль райондар Ҡала округтар Административ картаһы

1. Агаповка районы
2. Арғаяш районы
3. Әшә районы
4. Бреды районы
5. Варна районы
6. Үрге Урал районы
7. Яманйылға районы
8. Эткүл районы
9. Кәртәле районы
10. Кәҫле районы
11. Ҡытау-Ивановск районы
12. Ҡыҙыл районы
13. Коркино районы
14. Красноармейск районы

15. Ҡоншаҡ районы
16. Ҡүҫа районы
17. Нуғайбәк районы
18. Наҙы-Петровск районы
19. Октябрьск районы
20. Пласт районы
21. Һатҡы районы
22. Сосновка районы
23. Троицк районы
24. Уйылға районы
25. Уй районы
26. Сыбаркүл районы
27. Чесма район

I. Үрге Өфө
II. Златоуст
III. Ҡарабаш
IV. Копейск
V. Ҡыштым
VI. Локомотив
VII. Магнитогорск
VIII. Мейәс
IX. Озёрск
X. Снежинск
XI. Трёхгорный
XII. Троицк
XIII. Ҡытаутамаҡ
XIV. Сыбаркүл
XV. Силәбе
XVI. Южноуральск

Административно-территориаль ҡоролошо, Силәбе өлкәһе

{{ |width=600|float=right}}

Outline map of Chelyabinsk Oblast OSM.jpg

Әшә районы
Ҡатау-Ивановск районы
Һатҡы районы
Ҡүҫа районы
Златоуст
Мейәс
Кәртәле районы
Варна районы
Бреды районы
Коркино районы
Красноармейск районы
Силәбе
Эткүл районы
Магнитогорск
Агаповка районы
Үрге Урал районы


Силәбе өлкәһе башҡорттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

С.ө. башҡорттары Урал аръяғы башҡорттарына ҡарай, Оло Иркәбай, Оло Усман, Кесе Ҡаҙаҡбай, Кесе Ултыраҡ, Ялтыр (бөтәһе — 99), Кесе Ҡаҙакбай, Ләүәш, Нөркә (бөтәһе — 100) һ.б. торама пункттарҙа тупланып йәшәй (2002 й., % тарҙа). БР һәм С.ө. араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек т да килешеүгә (1997), Хеҙмәттәшлек т да килешеүгә (1998), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм С.ө. Хөкүмәтеараһында Сауҙа-иҡт., фәнни-техник, соц. һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек т да килешеүгә (2003), БР Хөкүмәте һәм “Магнитогорск металлургия комбинаты” ААЙ араһында килешеүгә (2006), БР Архив эштәре б са дәүләт ком ты һәм С.ө. хакимиәтенең Архив эштәре б са ком ты араһында, БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм С.ө. Һаулыҡ һаҡлау бүлеге араһында хеҙмәттәшлек т да килешеүгә (икеһе лә — 1997), Өфө һәм Силәбе хакимиәттәре араһында Хеҙмәттәшлек т да килешеүгә (1999) һ.б. ҡул ҡуйылған. 1991 й. алып БР һәм С.ө. РФ субъекттарының “Оло Урал” иҡт. хеҙмәттәшлек төбәк-ара ассоциацияһына инә. 1997 й. башлап Силәбелә БР ҙың Даими вәкиллеге эшләй, 2004—08 йй. Магнитогорскиҙа Даими вәкиллек бурыстарын “Башҡорт Сауҙа Йорто” атҡара. БР һәм С.ө. сауҙа әйләнеше 2009 й. 25,2 млрд һум тәшкил итә. С.ө. делегаттары 1—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары эшендә ҡатнаша [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)]. Силәбе органик быяла з дында буялған органик быяла алыу өсөн Органик химия институтында эшләнгән технологиялар индерелгән; Силәбе цинк з дында Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының цинк концентраттары эшкәртелә һ.б. БР һәм С.ө. иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре (Магнитогорск, 2001), Башҡортостандың Рус дәүләт енә ҡушылыуының 450 йыллығына арнап, “Силәбе өлкәһендә Өлкә Һабантуйы” халыҡ байрамы уҙғарыла (Арғаяш р ны, 2007); башҡ. әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре, ҡоролтайҙары (1993 й. алып), йыл һайын өлкә һәм ҡала һабантуйҙары үткәрелә. С.ө. Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, “Башҡорт халыҡ үҙәге” Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы (1991 й. алып), “Башҡорт йәштәре иттифағы” төбәк ойошмаһы (2006 й. алып; икеһе лә Силәбелә) эшләй. С.ө. Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ҡурсаҡ театры, Салауат драма театры, Сибай драма театры, “Сулпан” театры һ.б. гастролдәре үтә; рәссамдар Б.Ф.Домашников, С.Б.Краснов, Ә.Ф.Лотфуллин, А.Н.Романов, Й.Ә.Сөләймәновтарҙың “Һары бейә” һынлы сәнғәт төркөмө ағзаларының эштәре күрһәтелә һ.б.

Арғаяш һәм Ҡоншаҡ р ндары мәктәптәрендә башҡорт теле мотлаҡ предмет булараҡ өйрәнелә; Силәбе ун тында һәм 1 се Силәбе пед. колледжының Арғаяш филиалында башҡ. теле уҡытыусылары әҙерләнә, башҡорттар тупланып йәшәгән райондарҙа “Башҡорт юлдаш телевидениеһы” тапшырыуҙары күрһәтелә, Силәбе өлкәһе торама пункттары китапханалары башҡ. телендәге дәреслектәр, уҡыу әсбаптары м н тәьмин ителә. С.ө. уҡыусылары һәм студенттары БР ҙағы гимназия, мәктәп-интернат, колледждарға һәм вуздарға маҡсатлы ҡабул ителә. 2000 й. алып Арғаяш р нының Арғаяш а. БДУ вәкиллеге эшләй. “Арғужа” (Арғаяш, 1998 й. алып), “Мираҫ”, “Уралым” гәз. нәшер ителә. С.ө. тыуып үҫкән шәхестәр — Н.В.Бикбулатов, Д.Ж.Вәлиев, Х.Ш.Заимов, З.Ә.Ихсанов, К.К.Кинйәбулатова, Р.Ф.Көсөков, Х.Ҡ.Ҡушаев, Д.Н.Лазарева, В.М.Перчаткин, О.А.Пономарёв, Х.Ш.Самохужин, Ҡ.Р.Тимерғәзин һ.б. —эшмәкәрлеге Башҡортостан м н бәйле.

Галерея[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Мәҙәниәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

2015 йылдың ғинуарынан өлкә губернаторы Борис Дубровский һәм Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов башланғысы менән Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә "Уралым" исемендә ижтимағи-сәйәси гәзит сыға башланы. Баҫманың тиражы — һигеҙ мең дана, ул ай һайын нәшер ителә. Гәзит Силәбе башҡорттары йәшәгән биләмәләрҙә бушлай таратыла.

Милли составы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Силәбе өлкәһе йылғалары, күлдәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. [1]
  2. Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу. 15.01.14