Южноуральск

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Южноуральск
Флаг[d]
Flag of Yuzhnouralsk (Chelyabinsk oblast).svgCoat of Arms of Yuzhnouralsk (Chelyabinsk oblast).svg
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 1948
Рәсми атамаһы Южноуральск
Дәүләт Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1937–1954).svg Рәсәй
Административ үҙәге Южноуральский городской округ[d][1]
Административ-территориаль берәмек Южноуральский городской округ[d][1]
Халыҡ һаны 37 728 кеше (1 ғинуар 2018)[2]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 238 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+5:00[d]
Майҙан 109 км²
Почта индексы 457040–457044 һәм 457059
Рәсми сайт u-uralsk.ru
Беренсе яҙма телгә алыу 1950
Урындағы телефон коды 35134
Commons-logo.svg Южноуральск Викимилектә

Южноуральск — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендәге ҡалаһы(1963 йылдан алып). Ҡала Уйылға йылғаһы буйында, Силәбенән 88 саҡрым алыҫлыҡта һәм Силәбе — Троицк тимер юл линияһы буйында торған Түбәнге Уйылға тимер юл станцияһынан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1948 йылда Көньяҡ Урал ҡала электр станцияһы төҙөлә (1963 йылдан алып — Южноуральский ҡалаһы). Южноуральск тип яҙылышы СССР Юғары Советы-ҙың тарафынан билдәләнгән, карталарҙа һәм әҙәбиәттә һаҡлана[3].

Ҡалаға төньяҡтан ингән урындағы юл күрһәткесе (Кичигин ауылы яғынан)

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалаға ингән ерҙәге яңы стела (2013 йыл)
Түбәнге Уйылға станицаһы

Түбәнге Уйылға бастругы йылғаһының түбәнге ағымында 1745 йылда Ырымбур губернаһының беренсе губернаторы Неплюев Иван Иванович бойороғо менән казактар тарафынан һалынған. Тышҡы сиктән йыраҡлығына ҡарамаҫтан, Түбәнге Уйылға нығытмаһы Силәбе һәм Троицк нығытмалары араһындағы ике арала пост пункты булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә була. Тап бына шул юлдан аҙыҡ-түлек, металл, ҡорал һәм башҡа бик күп кәрәк-яраҡтар алып килгәндәр. 1773-1775 йылдарҙа Емельян Пугачев етәкселегендәге күтәрелешкә ярҙам иткәне өсөн, Түбәнге Уйылға гарнизоны тарҡатыла, ул нығытма статусын юғалта һәм рәсми рәүештә биҫтә тип атала башлай.

1776 йылда Түбәнге Уйылға биҫтәһенә улус идаралығы күсерелә. Император Николай I-нең 1843 йылдың 4 майындаға дәүләт хәрби формированиеларға мохтаж булыу сәбәпле крәҫтиәндәрҙе казак сословиеһына индереүе сәбәпле, биҫтә Ырымбур ғәскәрҙәренең 3-сө Троицк бүлеге станицаһы статусын ала. 1924 йылдың май айында станица Уйылға ауылына үҙгәртелә, Троицк өлкәһе составында Уйылға районы төҙөлә. 1939 йылда райондың административ үҙәге станция яны ҡасабаһы Уйылға ҡасабаһына күсерелгән.

Южноуральск ҡасабаһы (1948—1961)

Түбәнге Уйылға станицаһы XX быуаттың 40-сы йылдары аҙағында икенсе тапҡыр «тыуған». Унан алыҫ түгел Көньяҡ Урал дәүләт район электр станцияһы төҙөй башлайҙар(ЮГРЭС). 1948 йылда станица урынында эшселәр ҡасабаһы ҡалҡып сыға һәм Южноуральск тип атала башлай. 1950 йылдың 28 авгусынан ҡала тибындағы ҡасаба булып китә.

Южноуральск ҡалаһы (1963 йыл)

1963 йылдың 1 февралендә ҡасаба Южноуральск ҡалаһы статусын ала. 2005 йылдан — ҡала округы.

Тасуирламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урынлашыуы

Ҡала Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүендә Силәбенән көньяҡҡа табан урынлашҡан. 110,57 км² майҙанды биләй. Ҡаланың оҙонлоғо — яҡынса 5 км, киңлеге 4,3 км тәшкил итә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге яҡынса 238 метр. Төньяҡтан Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысы урынлашҡан, ә ҡаланың көнбайыш сиге буйынса Уйылға йылғаһы аға, ул ҡала гидросистемаһының һыу ҡабул итеү бүлектәренең береһе булып тора. Ҡала ҡатнаш урмандар (ҡайын, ҡарағай, уҫаҡ) менән уратып алынған.

Климаты

Климаты уртаса континенталь. Ҡыш, ҡағиҙә булараҡ, һалҡын, 40-50 көн дауамында ҡаты һыуыҡтар күҙәтелә, буран сыға. Тупраҡтың туңыу тәрәнлеге 110—150 сантиметр тәшкил итә. Ҡар аҙ яуған ҡыштарҙа 170—250 см-ға етә. Йәй эҫе, йышыраҡ ҡоро. Ғинуарҙың уртаса температураһы −15-17 °C, июлдә +16-18 °C. 1952 йылдың 29 июлендә Южноуральскиҙа Силәбе өлкәһе буйынса абсолют максималь температура — +42,0 °C булған. Уртаса йыллыҡ температура — +0,3-тән +2,8ºС-ҡа тиклем. Бер йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 410—450 миллиметр, ҡышҡы осорҙа башлыса ҡар рәүешендә яуа. Елдең уртаса тиҙлеге секундына 3-4 метр; буран (ҡышын) һәм йәшен ваҡытында (йәй) елдең секундына 16-28 метрға тиклем көсәйеүе күҙәтелә.

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 5,1 10,1 16,1 32,4 36,1 39,9 42,2 39,9 33,1 27,1 17,7 6,9 42,2
Уртаса температура, °C −14,7 −13 −5,1 6,1 12,4 17,9 20,6 18,0 10,9 2,1 −7,8 −13,2 2,9
Абсолют минимум, °C −49,6 −51,6 −37,1 −26,7 −12,2 −3,2 −0,4 −1,1 −10,4 −25,6 −36,8 −45,1 −51,6
Яуым-төшөм нормаһы, мм 19 16 18 27 47 58 94 43 41 30 26 21 436
Сығанаҡ: NASA. База данных RETScreen

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хакимиәт бинаһы
Халыҡ иҫәбе
1959[4]1967[4]1970[5]1979[6]1989[7]1992[4]1996[4]
22 40030 00035 32339 18441 33541 70040 100
1998[4]2000[4]2001[4]2002[8]2003[4]2005[4]2006[4]
40 10040 30040 20039 27539 30039 20038 800
2007[4]2008[4]2009[9]2010[10]2011[11]2012[12]2013[13]
38 70038 50038 43237 87737 90237 79837 676
2014[14]2015[15]2016[16]
37 56537 66637 716

2019 йылдың 1 ғинуарына халыҡ иҫәбе буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһынан 420-се урында булған

2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Южноуральскиҙа 38652 кеше йәшәгән, 12 мең ғаилә булған, балалар 7,2 мең. 24,6 мең кеше эшкә яраҡлы йәштә. Халҡының тығыҙлығы 1 км2-ға 369 самаһы кеше тәшкил итә.

Милли составы

2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса

Милләте Һаны



(кеше)
Рус 619 36
Украиндар 027 1
Татарҙар 513
Белорустар 305
Мордвалар 152
Башҡа милләттәр һәм үҙ милләтен күрһәтмәгән кешеләр 888

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы (ОКТМО)
  2. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаРосстат.
  3. Поспелов, 2008, с. 510
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 Народная энциклопедия «Мой город». Южноуральск
  5. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  6. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  7. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  8. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  9. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  10. Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года по Челябинской области. Том 1. «Численность и размещение населения Челябинской области». Таблица 11. Челябинскстат. Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 февраль 2014. 13 февраль 2014 тикшерелгән.
  11. Численность постоянного населения Челябинской области в разрезе муниципальных образований на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 апрель 2014. 12 апрель 2014 тикшерелгән.
  12. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  14. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  15. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  16. Численность постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Челябинской области на 1 января 2005-2016 гг. (численность населения 2004-2010 гг. пересчитана от итогов ВПН-2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 апрель 2016. 8 апрель 2016 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Поспелов Е. М. Географические названия России: Топонимический словарь: Более 4 000 единиц — М.: АСТ; Астрель, 2008. — 528 б. — 1500 экз. — ISBN 978-5-17-054966-5.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]