Пермь крайы

Пермь крайы
Байраҡ	Герб
Нигеҙләү датаһы	1 декабрь 2005
Рәсми тел	урыҫ теле
Донъя ҡитғаһы	Европа
Дәүләт	Рәсәй
Административ үҙәк	Пермь
Административ-территориаль берәмек	Рәсәй
Сәғәт бүлкәте	YEKT
Геомәғлүмәттәр	Data:Russia/Perm Krai.map
Иң юғары нөктә	Тулым ташы
Хөкүмәт башлығы вазифаһы	губернатор Пермского края[d]
Хөкүмәт башлығы	Дмитрий Николаевич Махонин[d]
Закондар сығарыу органы	Законодательное собрание Пермского края[d]
Халыҡ һаны	2 483 633 кеше (1 ғинуар 2025)
Сиктәш	Коми Республикаһы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы һәм Свердловск өлкәһе
Алыштырған	Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяцкий автономный округ[d]
Майҙан	160 236 км²
Рәсми сайт	permkrai.ru
Тема географияһы	Физическая география Пермского края[d]
Һәйкәлдәр исемлеге	список памятников культурного наследия Пермского края[d] һәм Памятники природы Пермского края[d]
Город с наибольшим населением	Пермь
Портал открытых данных	Открытый регион. Пермский край[d]
Тема иҡтисады	экономика Пермского края[d]
Максимальная температура	42 °C
Минимум температуры	−56 °C
Номер тамғаһы коды	59 һәм 159
Категория для почётных граждан субъекта	Категория:Почётные граждане Пермского края[d]
Бында ерләнгән кешеләр категорияһы	Категория:Пермь крайында ерләнгәндәр
Элементтың күренеше өсөн категория	Category:Views of Perm Krai[d]
Пермь крайы Викимилектә

Пермь крайы — Рәсәй Федерацияһы субъекты, илдең Европа өлөшөндә урынлашҡан. Волга буйы федераль округы составына инә.

Административ үҙәге — Пермь ҡалаһы.

Географияһы

Географик урынлашыуы

Пермь крайы Көнсығыш Европа (Рус) тигеҙлегенең көнсығыш ситендә һәм Урал тауҙарының көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан. Төбәк ике донъя ҡитғаһы — Европа менән Азия сигендә ята. Был осраҡта уның майҙанының 99,8 проценты Европаға, ә бәләкәй генә өлөшө (0,2 %) Азияға тура килә.

Крайҙың төньяҡтан көньяҡҡа тиклемге оҙонлоғо — 645 саҡрым, ә көнбайыштан көнсығышҡа ҡарап ул яҡынса 420 саҡрымға һуҙылған. Төбәктең сиктәре ныҡ инеп-сығып тора һәм уларҙың дөйөм оҙонлоғо 2,2 мең саҡрымдан ашыу тәшкил итә.

Рельефы

Төбәктең ер ҡатламы яҡынса 250 миллион йыл элек Урал тауҙарының барлыҡҡа килеүе һәм артабан кристаллы нигеҙҙә ултырма тау тоҡомдарының йыйылыуы һөҙөмтәһендә үҫешкән. Край майҙанының яҡынса 85 процентын (көнбайыш өлөшөн) уйһыулыҡтар һәм тигеҙлектәр биләй. Көнсығыштағы ҡалған 15 процент майҙан таулы рельефҡа эйә: ул Төньяҡ Уралда — уртаса таулы, ә Урта Уралда түбән таулы ҡарашлы (уларҙың сиге Тулым Ташы итәге буйлап үтә).

Төбәктең иң бейек һәм әһәмиәтле тау түбәләре:

• Тулым Ташы (1496 м) — Пермь крайының иң юғары нөктәһе.

Гидрографияһы

Крайҙың бөтә һыу ресурстары ла Сулман йылғаһы бассейнына ҡарай. Төбәк территорияһы буйлап дөйөм оҙонлоғо 90 мең саҡрымдан ашҡан 29 меңдән ашыу йылға һәм шишмә аға.

Иң эре йылғалар исемлегенә (оҙонлоғо 500 саҡрымдан ашыу) Каманың үҙе һәм уның һул ҡушылдығы — Чусыу инә. Тағы 40 йылғаның оҙонлоғо 100 саҡрымдан ашып китә. Улар араһында иң ҙурҙары: Сылва, Вишера, Колва, Яйва, Косьва, Коса, Весляна, Иньва һәм Обва.

Тарих

Ҡарағыҙ: Пермь губернаһы

Төбәк тарихы 1781 йылда ойошторолған Пермь губернаһынан башланғыс ала. 2005 йылдын 1 декабрендә Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы нигеҙендә край ойошторола. Ике төбәк берләшеүе 2003 йылдын 7 декабрендә үткәрелгән референдумға ярашлы тормошҡа ашырылды.

Пермь крайы башҡорттары

Тарихы һәм урынлашыуы

Барҙы районы — Пермь башҡорттарының төп мәҙәни үҙәге.

Пермь башҡорттары — Пермь крайы территорияһында электән йәшәгән ерле халыҡ. Уларҙың күпселеге төбәктең төп тарихи ҡәбиләһе — Ғәйнә составына инә. Географик йәһәттән уларҙы Сулман йылғаһының ҡушылдығы булған Тол йылғаһы бассейнында урынлашҡан өсөн йыш ҡына «тулва башҡорттары» тип тә атайҙар. Хәҙерге ваҡытта Пермь крайындағы башҡорттарҙың төп үҙәге булып Барҙы районы (округы) тора.

Рәсәй империяһы составында ғәйнәселәр үҙҙәренең ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлап ҡалған һәм махсус хәрби сословие — тархандар статусына эйә булған, был уларҙы күп һалымдарҙан азат иткән.

Халҡы

Пермь крайҙа даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше) динамикаһы:

Халыҡ һаны динамикаһы
Иҫәп алыу йылы	Халыҡ һаны (кеше)
1939 йыл	2 087 146
1959 йыл	2 992 876
1970 йыл	3 023 441
1979 йыл	3 011 540
1989 йыл	3 091 481
2002 йыл	2 819 421
2010 йыл	2 635 276
2021 йыл	2 532 405
2025 йыл	2 483 633

Милли составы

Крайҙың милли составы күп милләтле булыуы менән айырылып тора. Түбәндә төбәктәге иң эре 5 халыҡтың һаны һәм өлөшө динамикаһы күрһәтелгән.

Милләт	1989 йыл		2002 йыл		2010 йыл
	кеше	%	кеше	%	кеше	%
Бөтәһе	3 091 481	100 %	2 819 421	100 %	2 635 276	100 %
Урыҫтар	2 592 246	83,85 %	2 401 659	85,18 %	2 191 423	83,16 %
Татарҙар	150 460	4,87 %	136 595	4,84 %	115 544	4,38 %
Коми-пермяктар	123 371	3,99 %	103 505	3,67 %	81 084	3,08 %
Башҡорттар	52 326	1,69 %	40 740	1,44 %	32 730	1,24 %
Удмурттар	32 756	1,06 %	26 272	0,93 %	20 819	0,79 %
Белдермәгәндәр	92	0,00 %	15 095	0,54 %	119 538	4,54 %

Улар араһында төп ерле халыҡтарҙың береһе — башҡорттар. Төбәктә бөтәһе 32,73 мең башҡорт теркәлгән (2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса), уларҙың 16,6 меңе — Барҙым районында (округында) һәм 8,1 меңе Пермь ҡалаһында йәшәй.

Дәүләт ҡоролошо

Пермь крайы Уставына ярашлы, төбәктең дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

Башҡарма власть

Пермь крайы Губернаторы — крайы башлығы һәм төбәктең иң юғары вазифалы кешеһе, край Хөкүмәте етәксеһе. Хөкүмәт статусы һәм хоҡуғы Пермь крайы Уставы менән билдәләнгән.

Суд власы

Пермь крайы суд системаһы составында:

1. Пермь крайы суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды
2. Пермь крайы арбитраж суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды

Закондар сығарыу власы

• Өлкә Парламенты — Пермь крайының Закондар сығарыу йыйылышы.

Административ-территориаль бүленеше

Райондар

Александров районы Барҙы районы Берёзовка районы Оло Сосновка районы Верещагин районы Ғәйнә районы Тау заводы районы (Горнозаводский район) Гремячинск районы Губаха районы Добрянка районы Елово районы

Ильинский районы Ҡарағай районы Кизел районы Усть-Кишерть районы Коса районы Кочёво районы Красновишерск районы Краснокама районы Ҡуҙымҡар районы Көйәҙе районы Көңгөр районы

Лысьва районы Нытва районы Октябрь районы Урҙа районы (Ординский район) Уҫы районы Оханск районы Очёр районы Пермь районы Сива районы Соликама районы

Соҡсон районы Уинск районы Усолье районы Чайковский районы Частые районы Чердынь районы Чернушка районы Чусыу районы Юрла районы Юсьва районы

Билдәле шәхестәре

• Байдин Николай Анатольевич (5.05.1919—7.07.1993), хеҙмәт алдынғыһы. 1946—1959 йылдарҙа Өфөләге «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958). Уҫы районының Гамица ауылынан.

Сығанаҡтар

• Азатлык радиосы: Барҙаларға барҙым әле