Украина

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Украина
укр. Україна
Flag of Ukraine.svg Украина гербы
Флаг Герб
Гимн: «Ще не вмерла України ні слава, ні воля»
Europe-Ukraine (disputed territory).svg
Үҙаллылыҡ датаһы 9 (22) ғинуар 1918 йыл — Украина Халыҡ Республикаһы[1] (Рәсәй республикаһынан)

24 август 1991 йыл (СССР-ҙан)

Рәсми телдәр украин[3][4][5]
Баш ҡала Киев
Эре ҡалалар Киев, Харьков, Одесса, Днепропетровск, Донецк, Запорожье, Львов, Кривой Рог
Идара итеү төрө Президент-Парламент республикаһы
Украина Президенты

Премьер-министр
Верховная рада рәйесе

Петро Порошенко

Володимир Гройсман
Андрий Парубий

Территория
• Бөтәһе
• % һыу өҫтө
44
603 700[6] км²
7
Халыҡ
• Һаны (2013)
• Халыҡ тығыҙлығы

45 539 100[7] чел. (30)
75,47 чел./км²
ВВП (ППС)
  • Бөтәһе (2011)
  • На душу населения

327,937 млрд.Report for Selected Countries and Subjects  долл. (39)
7 198 долл.
ВВП (номинал)
  • Бөтәһе (2011)
  • Бер кешегә

162,850 млрд. долл. (52)
3 574 долл.
ИЧР (2011) 0,729[8] (юғары) (76 урын)
Этнохороним украиндар
Валюта
Интернет-домен .ua[d] и .укр[d]
Код ISO UA
МОК коды UKR
Телефон коды +380[9]
Сәғәт бүлкәте UTC+2

UTC+3 (Йәйге ваҡыт)

Украи́на (укр. Україна [ukrɑˈjinɑ]) — Көнсығыш Европалағы дәүләт. 2001 йылдағы Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, илдәге даими йәшәүселәр һаны 48 240 902 кеше[10] һәм булған халыҡ 48 457 102 кеше тәшкил иткән[10]. Украинаның дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, 2017 йылдың 1 февралендә илдә — 42 388 691 даими йәшәүсе һәм 42 558 328 иҫәпкә алынған кеше булған[11]. Украина Конституцияһына ярашлы[12] дәүләттең территорияһы — 603 549 км²[13], шул уҡ ваҡытта ил биләмәләренең бер өлөшө ғәмәлдә Украина властары контроленда түгел. Халыҡ һаны буйынса донъяла 32-се, майҙаны яғынан — 44-се (47-се) урында тора. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан дәүләттәр араһында Украина иң ҙуры.

Баш ҡалаһы — Киев. Дәүләт теле — украин; урыҫ теле киң таралған[5].

Украина — унитар дәүләт һәм парламент-президент республикаһы. 2014 йылдың 7 июненән Президент — Пётр Алексеевич Порошенко, Премьер-министр — Владимир Гройсман (2016 йылдың 14 апрель|14 апреленән). Ил 27[14] административ-территориаль берәмеккә бүленгән, уларҙың 24-е — өлкә, 1 — автономиялы республика[14] һәм 2-һе — дәүләт ҡарамағындағы ҡала (Киев, Севастополь[14]).

Төньяҡта Белоруссия, көнбайышта — Польша, Словакия һәм Венгрия, көньяҡ-көнбайышта — Румыния һәм Молдавия, көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта — Рәсәй Федерацияһы менән сиктәш. Көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан ил биләмәләрен Ҡара һәм Азов диңгеҙҙәре менән йыуыла. Румыния менән дәүләт сиге Ҡара диңгеҙ, Рәсәй менән Азов диңгеҙенән үтә.

Диндарҙарҙың күпселек өлөшө православие динен тота.

Һатып алыу мөмкинлегенә тиңләп иҫәпләгәндә 2012 йылда эске тулайым продукты күләме АҠШ доллары менән 338,33 миллиард (кеше иҫәбенә 7 421 доллар) тәшкил иткән[15]. Шул уҡ йылда номиналь эске тулайым продукт 176,31 миллиард АҠШ доллары (кеше иҫәбенә 3 867 долларо)[15]. Илдең аҡса берәмеге — Украина гривнаһы (UAH), 2015 йылда уртаса валюта курсы — 1 АҠШ долларына 22 гривна.

Совет Социалистик Республикалар Союзы төҙөлөү тураһындағы килешеүгә ярашлы 1922 йылдың декабренән бирле союздаш республика булған Украина ССР-ы 1991 йылдың 24 авгусында бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Бөгөн Украина — УССР-ҙы дауам итеүсе дәүләт, башҡа союздаш республикалар менән берлектә халыҡ-ара килешеүҙәр буйынса СССР-ҙың хоҡуҡ вариҫтарының[16], шулай уҡ БМО, БДБ, ГУАМ, ОЧЭС һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙы ойоштороусы илдәрҙең береһе. 1991 йылдан һуң һәм 1994—1996 йылдарға тиклем Украина АҠШ менән Рәсәйҙән ҡала күләме буйынса донъяла өсөнсө урындағы стратегик ядро ҡоралына эйә була[17].

Физик-географик характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Украинаның физик картаһы Украины (бәхәсле Ҡырым биләмәләре менән бергә[14])

Украина Европаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Көнсығыш Европа тигеҙлеге эсендә урынлашҡан[18]. Дәүләттең бөгөнгө конституцион ҡоролошона ярашлы, уның территорияһы 603 628 км², был Европа биләмәләренең 5,7 процентын һәм Ер шары майҙанының 0,44 процентын тәшкил итә. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан илдәр араһында ҙурлығы яғынан беренсе урында тора[К 1]).

Ҡырым ярымутрауы һәм Донецк менән Луганск өлкәләренең айырым райондары өҫтөнән фактик контролде Украина 2014 йылдан юғалта. Ҡырымдың бөтә территорияһын тиерлек ғәмәлдә Рәсәй, ә Донецк һәм Луганск өлкәләренең айырым райондарын үҙаллылыҡ иғлан иткән Донецк һәм Луганск халыҡ республикалары контролдә тота.

Комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. При этом европейская территория России больше территории Украины, общая территория частично находящихся в Европе Турции, Казахстана, Франции (с учётом зависимых территорий) и Дании (с учётом Гренландии) также превышает территорию Украины.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1992: останній президент УНР передає Кравчуку клейноди (укр.)
  2. См. ст. 22 Закона «Об основах государственной языковой политики»
  3. Русский, румынский (молдавский), венгерский, крымско-татарский, болгарский и гагаузский имеют статус региональных языков на территории некоторых административных единиц; также некоторые функции закреплены за английским языком[2]
  4. Конституция Украины — статья 10.
  5. 5,0 5,1 До 10 августа 2012 года согласно Закону Украины «О языках в Украинской ССР» языком межнационального общения на всей территории страны являлся русский язык (ст.4), знание которого требовалось от должностных лиц наряду со знанием украинского (ст.6)
  6. Украина тарриторияһы
  7. Державний комітет статистики України: Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року
  8. [1]. 2011 Human development Report.
  9. Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine
  10. 10,0 10,1 Всеукраинская перепись населения-2001
  11. Чисельність населення (за оцінкою) на 1 лютого 2017 року та середня чисельність у січні 2017 року1 (укр.)
  12. Включая Автономную Республику Крым и Севастополь, де-факто находящиеся под контролем России (см. присоединение Крыма к Российской Федерации); без них — 576 604 км². Присоединение Крыма к Российской Федерации не признаётся международным сообществом.
  13. Статистичний збірник «Регіони України» 2012. Частина І (укр.) с. 21.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Данный объект расположен на территории Крымского полуострова, бо́льшая часть которого является объектом территориальных разногласий между Россией, контролирующей спорную территорию, и Украиной. Согласно федеративному устройству России, на спорной территории Крыма располагаются субъекты Российской Федерации — Республика Крым и город федерального значения Севастополь. Согласно административному делению Украины, на спорной территории Крыма располагаются регионы Украины — Автономная Республика Крым и город со специальным статусом Севастополь.
  15. 15,0 15,1 Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP  (инг.). Всемирный банк (The World Bank) (2015-07-01). — ВВП по ППС. 4 июль 2015 тикшерелгән.
  16. Закон України Про правонаступництво України, ст. 7 — «Україна є правонаступником прав і обов’язків за міжнародними договорами Союзу РСР, які не суперечать Конституції України та інтересам республіки»
  17. «Состоятельные украинцы приедут в Лондон с деньгами, которые они прятали на дне пруда». Британия ждет нашествия богатых украинцев
  18. Національний атлас України. Географічний нарис.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Украина // Большая советская энциклопедия. — М., 1972. — Т. 10. — С. 539—556.
  • Грушевский Михаил Иллюстрированная история Украины — К., 1995.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

География
Экономика
Экология
Политика
Медицина
История
Достопримечательности
Культура
Туризм
Связь