Венгрия

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Венгрия, Мажарстан
Magyarország
Flag of Hungary.svg Венгрияның гербы
Флаг Герб
Гимн: «Himnusz»
EU-Hungary.svg
Венгрияның (йәп-йәшел):
Европала (асыҡ-йәшел һәм ҡара-көлһыу)
Европа Берләшмәһендә (асыҡ-йәшел)
Үҙаллылыҡ датаһы 17 октябрь 1918 ( Австрия-Мажарстан)
Рәсми тел Венгр (мажар)
Баш ҡала Будапешт
Эре ҡалалар Будапешт, Дебрецен, Мишкольц, Сегед, Печ, Дьёр, Ниредьхаза, Кечкемет, Секешфехервар
Идара итеү төрө Парламент республикаһы
Президент
Премьер-министр
Янош Адер
Виктор Орбан
Территория
• Бөтәһе
• % һыу өҫтө
109
93 030 км²
0,74%
Халыҡ
• Һаны (2009)
• Перепись (2011)
• Халыҡ тығыҙлығы

9 982 000[1] чел. (83)
10 014 324[2] чел.
107,7 чел./км² (94)
ВВП (ППС)
  • Бөтәһе (2011)
  • На душу населения

196,196 млрд.[3] долл. (54)
19 647[3] долл.
ВВП (номинал)
  • Бөтәһе (2011)
  • Бер кешегә

147,874 млрд.[3] долл. (53)
14 808[3] долл.
ИЧР (2008) 0,805[4] (очень высокий[4]) (36 урын)
Этнохороним Венгр (мажар)
Валюта Венгр форинты (HUF, 348)
Интернет-домен .hu, .eu
Код ISO HU
МОК коды HUN
Телефон коды +36
Сәғәт бүлкәте +1 (CET)

Ве́нгрия (Мажарстан, венг. Magyarország) — Үҙәк Европала урынлашҡан дәүләт. 2004 йылдан алып Европа Берләшмәһе ағзаһы. Словения, Австрия, Украина, Румыния, Сербия һәм Хорватия илдәре менән сиктәш.

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡорт телендә венгр атамаһы урыҫ теленән күскән. Башҡорт ғалимдарының күбеһе мадъяр атамаһын ҡуллана. Урта быуатта ғәрәп ғалимдары (Ибн Саид аль-Магриби, Абу-ль-Фид, Закарийа ибн Мухаммед ал-Казвини һ.б.) мадъярҙарҙы «башҡорт» тип атай. Европа телдәрендә ошондай формалар осрай: франц. hongrois, нем. Ungar(n), ингл. Hungarian(s), швед. ungrare

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дәүләт биләмәһе башлыса тигеҙлектәрҙән тора. Дунай йылғаһының уң яҡ яры 150—200 м бейеклектәге Дунантул тигеҙлеге һәм Урта Венгр тауҙарының массивтарынан тора. Дәүләттең төньяҡ-көнбайышында Кесе Дунай түбәнлегенең көньяҡ өлөшө (Кишалфүлд), төньяҡ-көнсығышта Карпат тауҙарының итәктәре. Иң бейек нөктәһе булып Матра массивындағы Кекеш тауы иҫәпләнә, бейеклеге 1015 метр. Көнбайышта 500—800 метр бейеклектәге Альп тауҙары итәктәре һуҙылған.


Ҡаҙылма байлыҡтары: боксит, күмер, нефть, табиғи газ, уран, марганец, тимер мәғдәне.

Климаты— уртаса континенталь. Уртаса температура −2…-4°С (ғинуар), +20…+22,5°С (июль).Йыллыҡ яуым-төшөм 450—900 мм тәшкил итә. Көнбайышта ҡоролоҡтар була. Яуым-төшөм башлыса йәй баштарында һәм көҙ көндәре була.

Тауҙарҙа һәм бейек ерҙәрҙә һоро урман һәм кәҫле-карбонатлы тупраҡ булһа, Тиса, Дунай киңлектәрендә аллювиаль тупраҡ.Әлфүлдә уңдырышһыҙ татырлы тупраҡтар осрай. Венгрия биләмәләренең яҡынса 20%-ын урмандар ҡаплаған. Урмандар башлыса тауҙарҙа һаҡланып ҡалған.

Хайуандар донъяһы: ҡуян, ялман, йомран, төлкө, терпе. Ҡоштарҙан — турғай, миләш турғайы, тумыртҡа, ябалаҡ таралған.Ҡамыштар үҫкән ерҙәрҙә һыу ҡоштары ла бар.


Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Венгрияның төп халҡын венгерҙар тәшкил итә (92,3 %).

Илдең 95 % халҡы венгер телен туған тел тип иҫәпләй. Венгер теле Урал телдәре ғаиләһенең фин-уғыр тармағына ҡарай. Уларҙың ҡәрҙәш телдәре булып ханттар һәм мансиҙар тора.

Әҙ һандағы милләттәргә немецтар (1,2 %), сиғандар (1,1 % — 8 %), йәһүдтәр (1 %), румындар (0,8 %), словактар (0,4 %), хорваттар (0,2 %) и сербтар (0,2 %) инә.

Дингә табыныусыларҙың иң ҙур өлөшө булып католиктар тора(51,9 %). Шулай уҡ кальвинсылар (15.9 %), лютерандар (3 %) грек-католиктары (2,6 %), башҡа христиандар (1 %). Дине мәғлүм булмағандар — 25,6 %.

Күрше дәүләттәрҙә лә байтаҡ венгер милләтле халыҡ йәшәй. Бигерәк тә Украинала (Карпат аръяғында), Словакияла, Румынияла (Трансильванияла), Сербияла (Воеводинала), Хорватияла.

Эре ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала Венгерса атамаһы Медье Халыҡ һаны (2011)
Будапешт Budapest Будапешт 1 729 040
Дебрецен Debrecen Һайду-Биһар 211 320
Мишкольц Miskolc Боршод-Абауй-Земплен 167 754
Сегед Szeged Чонград 168 048
Печ Pécs Баранья 156 049
Дьёр Győr Дьёр-Мошон-Шопрон 129 527
Ньиредьхаза Nyíregyháza Сабольч-Сатмар-Берег 119 746
Кечкемет Kecskemét Бач-Кишкун 111 411
Секешфеһервар Székesfehérvár Фейер 100 570
Сомбатһей Szombathely Ваш 78 884
Сольнок Szolnok Яс-Надькун-Сольнок 72 953
Татабанья Tatabánya Комаром-Эстергом 67 753
Капошвар Kaposvár Шомодь 66 245
Бекешчаба Békéscsaba Бекеш 62 050
Эрд Érd Пешт 63 631
Веспрем Veszprém Веспрем 61 721
Залаэгерсег Zalaegerszeg Зала 59 499
Шопрон Sopron Дьёр-Мошон-Шопрон 60 548
Эгер Eger Һевеш 56 569
Надьканижа Nagykanizsa Зала 49 026

Сәйәси система[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡанундар сығарыусы власть булып бер мандатлы Венгрия парламенты тора(Милли йыйын)(386 урын).

2004 йылдың 25 авгусында хөкүмәт кризисы рөхсәт ителә. Һөҙөмтәлә элекке премьер министр Петер Медьеши отставкаға китә. Уның урынына Венгерия социалистик партияһы тарафынан йәштәр эштәре һәм спорт буйынса министр, мультимиллионер Ференц Дюрчань һайлана.

Етәкселек иткән социалистар һәм ирекле демократтар партиялары коалицияһы кризисының төп сәбәптәре булып, финанс-иҡтисади проблемалар тора.

Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Венгрияның административ бүленеше

Венгрия 19 медье (өлкәгә) һәм республикаға буйһонған, медьеға тиңләштерелгән Будапешт ҡалаһына бүленгән. Медье һәм хакимиәт үҙәктәре исемдәре тура килмәй, төрлөсә атап йөрөтөлә.


Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Венгрия уртаса күләмле ҙур табышлы иҡтисадҡа эйә.[5] Европа берләшмәһе иҡтисадының бер өлөшөн тәшкил итә. 1990-сы йылдарҙа, социалистик иҡтисадтан һуң баҙар иҡтисадына күсеү ҡыҫаларында ил иҡтисадты либиралләштереүҙе кисергән. Венгрия 1995 йылдан алып Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы ағзаһы булып тора. [6]Шулай уҡ 1996 йылдан Бөтөн донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы[7], 2004 йылдан Европа Берлеге ағзаһы.

Тулайым эске продуктта ауыл хужалығы 7,1 %, сәнәғәт 29,7 %, хеҙмәт күрһәтеү тармағы 63,3 % тәшкил итә. 2013 йылғы мәҡлүмәттәргә ҡарағанда, Венгрия экспорты 93.01 миллиард доллар тәшкил итә[8]; төп партнерҙары: Германия (25.6 %), Румыния (6.2 %), Словакия (6.1 %), Австрия (6.0 %), Италия (4.8 %), Франция (4.8 %), Бөйөк Британия (4.2 %), һәм башҡалар.[9] Төп экспорт тауарҙары — машиналар һәм йыһаздар (53.5 %), башҡа эшләнмәләр (31.2 %), аҙыҡ-түлек 8,7 %, яғыулыҡ һәм электр энергияһы (3.9 %), сеймал (3.4 %).

Венгрия экспорты 89.51 миллиард доллар тәшкил итә[8]; төп партнерҙары: Германия (25.1 %), Рәсәй (8.8 %), Ҡытай (7.4 %), Австрия (7.1 %), Словакия (5.6 %), Польа (4.8 %), Италия (4.5 %), Нидерландтар (4.2 %) .[10] Төп импорт тауарҙары — машиналар һәм йыһаздар (45.4 %), башҡа эшләнмәләр (34.3 %), яғыулык һәм электр энергияһы (12.6 %), аҙыҡ-түлек (5.3 %), сеймал (2.5 %) (2012).

Төп иҡтисад тармаҡтары — тау байыҡтырыу, мәғдәнселек, төҙөлөш материалдары, аҙыҡ-түлек, текстиль, химикаттар (күбеһенсә фармацевтика), автотранспорт. Төп ауыл хужалығы культуралары — бойҙай, кукуруза, көнбағыш, картуф, шәкәр сөгөлдөрө.


Байрамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Фаршанг — венгр масленицаһы.
  • Пасха
  • Раштыуа
  • Изге Иштван көнө — 20 август билдәләнгән Венгрияның төп байрамы.
  • 1848 йылғы Венгрия революцияһы көнө — 15 март билдәләнә.
  • Хеҙмәт байрамы — 1 май.
  • Венгрия Республикаһы көнө.

Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Вышеград һәм Дунай панаромаһы

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Һанлы исемлектең бер юлы