Венгрия тарихы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Венгрия тарихы — илдең венгр халҡының ата-бабалары мадьярҙарҙың IXX быуаттарҙа бөгөнгө Венгрия биләмәләренә күсеп ултырған осорҙан алып бөгөнгө көнгәсә тарихы.

Венгрҙарҙың Дунайға күсенеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

X быуатта венгрҙарҙың Европа илдәренә һөжүмдәре. Ҡыҙыл төҫ менән венгрҙар күсеп ултырған биләмәләр күрһәтелгән.

Бөгөнгө тарих фәне венгрҙарҙың ата-бабалары мадьярҙарҙы — уғыр халҡы тип ҡарай. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер ғалимдар (Немет, Зәкиев) уларҙы Волганан көнсығыштағы Көньяҡ Урал далаларын һәм Тарихи Башҡортостан биләмәләрен төбәк иткән төрки һәм уғыр ҡәбиләләренең союзы (ҡушылмаһы) тип иҫәпләй. Хазар ҡағанлығынан тар-мар ителеү мадьярҙарҙы Днепр буйы далаларына күсенергә мәжбүр итә. Артабан улар боронғо венгр ҡәбиләләре берләшмәһе (конфедерацияһы) составында Урта Дунайға баҫып инә, һәм был юлда Бөйөк Моравияны ҡыйратыуҙары ла ихтимал. Венгрия тарихының был осоро «Дунайҙа тыуған ерҙәр яулап алыу дәүере» тип аталып йөрөтөлә.

Венгр Халыҡ Республикаһы (19491989)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Власҡа коммунистарҙың килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1947 йылдың 31 авгусындағы парламент һайлауында Венгрия Коммунистар партияһы (КПВ) күпселек тауыш йыя. 1948 йылда Венгрия Социаль-демократик партияһында етәкслек алмашына, партияның рәсми идеологияһы итеп ленинизм иғлан ителә, коммунистик булмаған ағымдар вәкилдәренең СДПВ-ла етәксе вазифалар биләүселәре уның сафынан сығарыла. 13 июндә СДПВ менән Коммунистар партияһы Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһына (ВПТ-ға) берләшә (Magyar Dolgozók Pártja, MDP, ВПТ). Дәүләт йыйылышындағы урындарҙың яртыһынан күберәге яңы партияныҡы булып сыға, ВПТ-ның генераль секретары итеп КПВ лидеры Матьяш Ракоши һайлана.

Советлашыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1949 йылда конституция ҡабул ителә һәм Венгр Халыҡ Республикаһы иғлан ителә. Дәүләт йыйылышы формаль рәүештә закон сығарыу органы булып ҡала, ул күп мандатлы, ә 1966 йылдан — бер мандатлы округтар буйынса һайлана. Хөкүмәт Министрҙар советы итеп үҙгәртелә, президент вазифаһы бөтөрөлә, уның функциялары Дәүләт йыйылышы тарафынан һайланған Президент советына (Elnöki Tanács) күсә. Тиҙҙән Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһынан башҡалары тыйыла. Демократия ВПТ диктатураһы менән алмаштырыла.

Венгр ихтилалы һәм советлашыуҙан ҡотолоуға ынтылыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1956 йылдың 21 июлендә Матьяш Ракоши оставкаға ебәрелә, уның урынын Эрнё Герё ала. 23 октябрҙә Будапешта күмәк кеше ҡатнашлығындағы коммунистарға ҡаршы демонстрация башлана. Йыйылыусылар баш ҡаланың үҙәк майҙанындағы Сталин һәйкәлен һүтә һәм уны киҫәктәргә вата, яҡындағы биналарҙы баҫып алырға ынтыла. Был халыҡ сыуалышы шул уҡ көндә ихилалға үҫешә. 24 октябрҙә Имре Надь Венгрия Министрҙар советы рәйесе вазифаһына тәғәйенләнә. Хөкүмәттең яңы составы утты туҡтатыу, Венгр Халыҡ Армияһын һәм Дәүләт именлеге идаралығын таратыу, гонвед ойоштороу, ВПТ эшмәкәрлеген бөтөрөү, шулай уҡ совет ғәскәрҙәрен Венгриянан сығарыу тураһында Советтар Союзы менән һөйләшеүҙәр башланыуы хаҡында иғлан итә. 30 октябрҙә күп партиялы система тергеҙелә, 31 октябрҙә коммунистарға ҡаршы кәйефтә булған демонстранттарҙың хәрби өлөшөнән Милли гвардия (Nemzetőrség) ойошторола. 3 ноябрҙә ВПТ, ПНСХ, НКП и СДПВ вәкилдәренән яңы хөкүмәт төҙөлә. ВПТ-ның йәмәғәт биналарын, министрлыҡтарҙы һәм район комитеттарын һаҡлаған әүҙем ағзаларына үҙҙәрендәге ҡоралды һис киҫекмәҫтән тапшырыу хаҡында венгр хөкүмәтенең фарманы бирелә. 4 ноябрҙә Будапештҡа Совет Армияһы индерелә һәм 7 ноябргә милли гвардияның ҡаршылығы баҫтырыла, венгр хөкүмәте ҡулға алына.[1] Премьер-министр Имре Надь үлем язаһына хөкүм ителә. 7 ноябрҙә совет ҡарашлы Революцион эшсе-крәҫтиән хөкүмәте (Forradalmi Munkás-Paraszt Kormány) төҙөлә, элекке хөкүмәттең бөтө ҡараҙары ла юҡҡа сығарыла. Был ихтилал һөҙөмтәһендә Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһы (ВПТ) бөтөрөлә, һәм уның ағзаларынан икенсе берҙән-бер законға нигеҙләнгән ойошма — Венгрия социалистик эшселәр партияһы (урыҫса Венгерская социалистическая рабочая партия, Magyar Szocialista Munkáspárt, MSZMP, ВСРП) ойошторола. Уның генераль секретары итеп Янош Кадар һайлана. Ул был вазифала 1988 йылға, үны Карой Гросс алмаштырғансы була.

Өсөнсө Венгр Республикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1989 йылда ВСРП-ла етәкселек алмашына, партия идеологияһы итеп социал-демократия иғлан ителә, уның атамаһы Венгр социалистик партияһы итеп үҙгәртелә (Венгерская социалистическая партия, Magyar Szocialista Párt, MSZP, ВСП). Бер партиялы система бөтөрөлә: либераль партия - Ирекле депутаттар альянсы (Альянс свободных демократов, АСД), консерватив партиялар - Венгр демократик форумы (Венгерский демократический форум, ВДФ), Бойондороҡһоҙ ваҡ милекселәр партияһы (Партия независимых мелких хозяев, ПНМХ), Христиан-демократик халыҡ партияһы (Христианско-демократическая народная партия, ХДНП), Венгр граждандар союзы (Венгерский гражданский союз, ВГС, венгр телендәге аббревиатураһы «Фидес» менән нығыраҡ билдәле). Венгрия яңынан «Венгр Республикаһы» итеп иғлан ителә - был ил тарихындағы өсөнсө демократик дәүләт. Тышҡы сәйәсәт үҙгәртелә — Европаға ҡайтыуға йүнәлеш алына, ил биләмәләренән Совет Армияһы частарын сығарыу башлана, ул 1991 йылда тамамлана. 1999 йылдан Венгрия — НАТО, ә 2004 йылдың 1 майынан  — Европа берләшмәһе (Европейский союз, ЕС) ағзаһы.

1990 йылдың мартында 1947 йылдан һуң тәүге тапҡыр күп партиялылыҡ шарттарында Дәүләт йыйылышына һайлау үткәрелә. Уның һөҙөмтәһе буйынса беренсе урынды консерватив партия - Венгр демократик форумы ала, һәм хөкүмәтте уның вәкиле Йожеф Антал етәкләй. Был кабинеттың һәм уның яҡлылар эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре итеп баҙар иҡтисады һәм хосуси милекселек иғлан ителә, хосусилаштырыу (приватизация — дәүләт һәм муниципаль милекте һатып йәки бушлай хосуси милеккә биреү) үткәрелә.

Әммә үҙгәртеп ҡороуҙар иҡтисади ауырлыҡтарға алып килә: эшһеҙлек арта, халыҡтың йәшәү кимәле түбәнәйә, илдең төп аҡса берәмеге форинт девальвацияға дусар була, Халыҡ-ара валюта фонды менән проблемалар тыуа. 1994 йылғы парламент һайлауында Венгр социалистик партияһы (ВСП) беренсе урынды ала, һәм ул Ирекле депутаттар альянсы менән берлектә Дьюла Хорн етәкселегендә хөкүмәт төҙөй. 1995-1996 йылдарҙа Венгрияла иҡтисад программаһы тормошҡа ашырыла. Авторы — финанстар министры Лайош (Ласло) Бокрош исеме менән ул «Бокрош планы» булараҡ билдәлелек ала һәм форинттың девальвацияһын, социаль түләүҙәрҙе ҡыҫҡартыуҙы, сит илдәрҙән тауар индереүгә (импортҡа) һалым кертеүҙе күҙ уңында тота.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Джоанна Гранвилл (Johanna Granville), Первый Домино The First Domino: International Decision Making During the Hungarian Crisis of 1956, Texas A & M University Press, 2004. ISBN 1585442984.

Һылтанмалар һәм әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]