Будапешт

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Будапешт
Budapest
BudapestMontage.jpg
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил

Венгрия

Координаталар

47°31′00″ с. ш. 19°05′00″ в. д.HGЯO

Мэр

Иштван Тарлош

Элекке исеме

Буда, Пешт һәм Обуда

Ҡала с

1873

Майҙаны

525,14 км²

Бейеклеге

102 м

Рәсми теле

венгр теле

Халҡы

1 744 665 кеше (2014)

Тығыҙлығы

3305,23 кеше/км²

Милли состав

венгрҙар — 91,2 %
немецтар — 1 %
сиғандар — 0,8 %
словактар — 0,3 %
башҡалар һәм билдәһеҙҙәр — 6,7 %

Конфессиональ составы

рим католиктары — 45,5 %
грек католиктары — 1,6 %
протестанттар — 15,2 %
иудаизм — 0,5 %
атеистар — 19,5 %
башҡалар — 17,7 %

Этнохороним

будапештар; урыҫса будапе́штец, будапе́штка, будапе́штцы[1]

Сәғәт бүлкәте

UTC+1, йәйге UTC+2

Телефон коды

+36 1

Почта индексы

1011-1239

Рәсми сайт

budapest.hu

Яуым-төшөм йылына уртаса

450—900 мм

Будапешт (Венгрия)
Будапешт
Будапешт
Буда һәм Пешт, XVI быуат.

Будапе́шт (венг. Budapest  [ˈbudɒpɛʃt]) — Венгрияның баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы. 2014 йылдың ғинуарына 1,745 млн халҡы менән[2] Европа берләшмәһендә һигеҙенсе урында булған. 1873 йылда бер нисә венгр ҡалаһының: Дунай йылғаһының көнсығыш ярындағы Пешт һәм Дунайҙың көнбайыш ярындағы Буда менән Обуданың бергә ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беҙҙең эраға тиклем I быуатта хәҙерге Будапешт урынында Көнбайыш Европала йәшәгән боронғо кельт ҡәбиләләренең «Ак-Инк» атамалы сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге, йәшәгән урыны (урыҫса поселение) булған. Беҙҙең эраның 89 йылында был ерҙәргә боронғо римляндар килгәс, биләмәләр был дәүләттең Паннония провинцияһы составына инә. 106 йылда Ак-Инк Аквинкум итеп үҙгәртелә һәм административ үҙәккә әйләнә. Ҡалала римдәрҙең гарнизоны урынлаша, халыҡ һаны 20 мең тирәһе була. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған археология паркында йәмәғәт биналарының, шәхси йорттарҙың, һыу үткәргестәрҙең емереклектәрен күрергә була. IV быуатҡа тиклем Аквинкум Түбәнге Паннония провинцияһының баш ҡалаһы була. Ҡалала римдәрҙең II Ярҙамсыл легион тора.

450 йылға остготтар һәм һундар римляндәрҙы ҡаланан ҡыҫырыҡлап сығара, һәм Паннония Һундар империяһының үҙәгенә әйләнә.

Бөгөнгө Пешт назывался ул заманда Contra Aquincum (Против Аквинкума, Аквинкум ҡаршыһы) тип аталған бәләкәй генә ауыл була. пунктом.

Һундарҙан һуң ҡала аварҙар, артабан Бөйөк Моравия хакимлеге аҫтында ҡала.

Венгрия парламенты бинаһы — Баш ҡаланың визит карточкаһы

Яҡынса 895 йылда Дунайға венгр ҡәбиләләре килә, Аквинкум Буда (аҙаҡтан Обуда — Иҫке Буда) итеп үҙгәртелә һәм Венгрияның беренсе сәйәси үҙәге була. Йөҙ йылдан һуң Венгр дәүләте ойоша.

Демографик тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Будапешт халҡы

Халыҡ һаны:

  • 1780: 48 000 (Буда: 27 000, Пешт: 21 000)
  • 1804: 59 610 (Буда: 30 784, Пешт: 28 826)
  • 1830: 98 493 (Буда: 37 973, Пешт: 60 520)
  • 1847: 133 096 (Буда: 41 974, Пешт: 91 122)
  • 1869: 270 476
  • 1890: 486 671
  • 1900: 733 358 (Индустрияләштереү)
  • 1910: 880 371 (756 070 венгрҙар, 78 882 немецтар, 20 359 словактар…) (1910 — Халыҡ иҫәбен алыу)
  • 1930: 1 006 184
  • 1941: 1 164 963
  • 1945: 907 774 (Будапешт операцияһы, холокост)
  • 1949: 1 057 912
  • 1950: 1 590 360 (Оло Будапешт)
  • 1980: 2 059 226 (Урбанизация)
  • 1990: 2 016 681
  • 2001: 1 777 921 (1 631 043 венгрҙар, 18 097 немецтар, 14 019 сиғандар, 4929 словактар…) (2001 — Халыҡ иҫәбен алыу)
  • 2005: 1 695 814
  • 2008: 1 702 297 (Буда: 480 756, Пешт: 1 221 541)
  • 2014: 1 744 665

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Географик торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Будапешт Альп, Карпат тауҙары һәм көньяҡ славян тау һырттары менән сикләнгән Карпат бассейны уйһыулығында урынлашҡан. Дунай ҡаланы ҡалҡыулыҡлы (түбәле) һәм йәшел өлөштәргә бүлә. Буда (йылғаның уң яҡ, көнбайыш яры) һәм тигеҙ яҡлы Пешт. Будай тауҙарындағы 527 метрлы Янош түбәһе — ҡаланың иң бейек нөктәһе. Геотектоник йәһәттән Будапешт сатнаған (ярылған) ерҙәрҙә ултыра, шуға ла унда ҡаланы курортҡа әйләндергән термаль сығанаҡтар бик күп.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]