Тарихи Башҡортостан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Ҡалып:Историческая область

Исторический башкортостан.jpg

Тарихи Башҡортостан (башҡ. Тарихи Башҡортостан) — тарихи тәңгәл, башҡорт халҡының тарихи биләгән ере.

«Тарихи Башҡортостан» термины хәҙерге ваҡытта башҡорт этносының, мәҙәниәтенең, теленең таралыу өлкәһен билдәләү өсөн, лингвистик, этнографик, мәҙәниәти, тарихи эҙләнеүҙәр өсөн кәрәк. Башҡортостан республикаһынан ситтә йәшәгән башҡорт халҡының мәҙәни ептәрен нығытыу өсөн регион-ара сәйәсәтендә, шулай уҡ күрше региондар халҡы менән тарихи берлекте күрһәтеү өсөн ҡуллана.

Терминдың синонимдары - был ерҙең иртәрәк барлыҡҡа килгән исемдәре: «Башгурд», «Башгирд», «Башгирд», «Баскардия», «Башгирдия», «Фийафи Башкырт/Башкырт далалары», «Башҡорттар иле», «Бастарктар иле», «Башкырд», «Башджарды», «Башҡортостан», «Pascatir», «Bashirdi». Төбәкте «Башгурд» тип исемләгән иң тәүге хәбәр (VIII б.) Фазлаллах Рәшид-ад-диндың «Огуз-нәмә»[1] эшендә осрай.

«Тарихи Башҡортостан» төшөнсәһе «Бөйөк Венгрия» (Major Hungaria, Magna Hungaria - венгрҙарҙың ата-бабалар торған ере тип фаразлана) төшөнсәһе менән уртаҡ. XIII б. франциск монахы Джованни да Плано Карпини сәйәхәтенән һуң яҙған эшендә телгә алына.

Географик урыны[үҙгәртергә]

Географик урыны Көньяҡ Урал һәм уның тирәһенә тап килә. Рәсми яҡтан сиктәре билдәләнмәгән. Һәр бер тарихи осорҙа сиктәре яҡынса ғына күрһәтелгән.

Иң боронғо мәғлүмәттәрҙе «Диуан әл-лөғәт әт-төрк» (1072—1074) авторы Мәхмүд Ҡашғари күрһәтә.Китаптағы һыҙмаға ярашлы был урындар «Фийафи Башҡырт» йәки «Башҡырт далалары»[7] тип атала. Һыҙма дөрөҫ географик урынды тасуирламай, ләкин көнбайыштан Каспий диңгеҙе һәм Волганың Этиль үҙәненең, көнбайыштан һәм төньяҡтан - Урал тауҙарының, көнсығыштан - Иртыш үҙәненең булыуы «Башҡырт далалары»ның урынын билдәләргә ярҙам итә. Унан алда X б. Ибн Фаҙлан исемле сәйәхәтсе Әл-Башгирд дәүләте тураһында яҙа һәм сәйәхәт иткән саҡта үткән йылғаларҙы һанап китә[8].

Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик һүҙлегенә ярашлы:

« «Башкиры или башкирцы — народ тюркского племени, живут преимущественно на западных склонах и предгорьях Урала и в окрестных равнинах. Но во второй половине XVI стол. им, за небольшими исключениями, принадлежала вся земля между Камой и Волгой до Самары, Оренбурга и Орска (тогда ещё не существовавших), и на восток по Миясу, Исети, Пышме, Тоболу и Иртышу до Оби».[2] »

Ошо уҡ ваҡыттағы икенсе сығанаҡҡа ҡарағанда, территорияға «…Кама, Ағиҙел, Яйыҡтың ике яғынан бөтә урман һәм дала ерҙәр …» [10] инәләр.

Төрлө тарихи сығанаҡтар һәм рәсми документтарҙы, шул иҫәптән, Ҙур һыҙым китабын [3], ҡулланып, заман тарихсылары тарихи территорияны XVII—XIX бб. ошолай тасуирлайҙар:

« «..Южная граница Исторического Башкортостна проходила примерно от нижнего течения реки Илек, далее — вверх до среднего течения Яик, затем по реке Уй до верховьев Тобола. На западе башкирские земли доходили до Волги в районе Саратова и Самары, на северо-западе — до устья реки Кинель, далее шли по среднему течению реки Сок, верховьев Кондурча, затем по реке Шешме и до реки Кама. Местами башкирские земли заходили за Каму. Известно, например, на правом берегу Камы в районе устьев реки Вятка, Иж, и Очёр располагались частично территория башкир Булярской, Байлярской, Енейской, Уранской, Гирейской, и Гайнинской волостей, и во второй половине XVIII в. на этих землях существовали башкирские аулы. На севере башкирские земли примерно доходили до устья реки Сылва и среднего течения Чусовой, далее на севере-востоке они сужались к югу и шли по северному берегу реки Исеть, от верховьев до ее впадения в Тобол…»[4]. »

Дәүләт һәм ерле-административ буйһоноуы[үҙгәртергә]

Көньяҡ Урал башҡорттарында тәүге осорҙа дәүләтселектең булыуы тураһында хаҡ дәлилдәр юҡ. Шул уҡ ваҡытта, Ибн Фаҙлан, Джиованни дель Плано Карпини[13], Гийом де Рубрук[14], башҡорт шәжәрәләре һәм эпостары бында XIII б. тиклем уҙ аллы идара итеү формаһы булыуы тураһында һөйләй. С. И. Руденко[5], Әбү Заид әл-Балхи [6]ға һылтанып, Башҡортостандың көнбайыш райондары Булғар дәүләтенә инеүе тураһында яҙа. З. И. Йәнекәев Р.Ғ. Кузеев[7]ҡа һылтанып, «…бүләр (биләр), йәнәй, меңле, әйле ырыуҙары башҡорттары шәжәрәләрендә үҙ хакимдары итеп булғар хандарын Айҙар, Сәйет,Әмир, Сәлим, Илһам, Ғабдуллаларҙы яҙғандар…» [8]. З. И. Йәнекәев үҙ эшендә татар-монголдарҙың баҫып инеүенә тиклем төрки телле дәүләттәр конфедерацияһы Дешт Ҡыпсаҡ составында көслө башҡорт дәүләте — Табын ханлығы булыуы тураһында яҙа. Автор Р. Ғ. Кузеевтың[9] ғилми эшенә нигеҙләнә. Венгр монахы Юлиан [20] 1235—1236 йй. башҡорттарҙың үҙ хакимы — ханы — тураһында яҙа.

XIII быуатта Тарихи Башҡортостан Монгол дәүләтенең йоғонтоһона әләгә. Джиованни дель Плано Карпино һәм И. С. Руденко кеүек авторҙарға ярашлы, Башҡортостан Волга Булғары дәүләтенең тарҡалыуынан һуң монголдар менән яулап алына. И. С. Руденко фекеренсә, Булғар ханлығын яулау 1229 йылда булһа, 1236 йылда «…бар Башҡортостан яуланған…». Л. Н. Гумилев тасуирламаһында «… монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл барған… Башҡорттар яуҙарҙа еңгәндәр һәм ахырҙа дуҫлыҡ һәм берләшмә тураһында килешеү төҙөп, артабанғы яулауҙарҙа бергә ҡатнашҡандар…» [10]. Уныңса был хәл 1220—1223 йй. булған

З. И. Йәнекәев ҡарашынса, был ике фекер бер-береһенә ҡаршы килмәй. Волга Булғары йоғонтоһо аҫтында булған башҡорт ырыуҙары, Биләрҙең ҡолауынан һуң, бойондороҡто танырға мәжбүр була. Мөйтән-бей башлығында башҡорт ырыуҙарының күпселеге Монгол дәүләтенә үҙ ирке менән ҡушыла. «Башҡортостан тарихы» авторҙары «…башҡорттарҙың монгол дәүләтенә ҡушылыу…» 1207—1208 йй. булған, тип һанайҙар. Шул уҡ ваҡытта «…башҡорттарҙың ҡушылыуында мәжбүр итеү һәм таныу акты ла бар…» . Шуға күрә, Алтын Урҙа тарихын өйрәнеүсе Г. А. Федоров-Давыдовтың фекере иғтибарға лайыҡ. Монголдар яуланған ерҙәрҙә урындағы хакимдарҙы бер ҡасан да ҡалдырмағандар. Башҡорттарға ғына үҙ ханын ҡалдырыу мөмкинселеге бирелгән, сөнки үҙ иректәре менән монголдарҙың башлығын танығандар…"[11]. Тарихи Башҡортостандың урындағы халҡының һәм буйһондороусылар араһындағы мөнәсәбәттең үҙенсәлекле булыуы тураһында башҡорттарҙың үҙ аллы халыҡ булып ҡалыуы һөйләй.

Билдәле булыуынса, XIII б. Батый-хан ҡорған үҙ аллы Алтын Урҙа дәүләте барлыҡҡа килгән, тарихи Башҡортостан уның эсенә ингән. В. Л. Егоров[12] «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.» эшендә, Әл-Омари һәм Рубрукка һылтанып, Алтын Урҙаның территорияһын (Башҡортостан өлкә итеп әйтелгән ерен) шулай итеп тасуирлай — «…дәүләттең территорияһын тотош тасуирлағанда, иң билдәле ҡалаларҙың исемен килтерә. Улар араһында Хорезм, Сыгнак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар, Азак, Акчакерман, Кафу, Судак, Саксин, Укек, Булғар, Дербент, шулай уҡ Себер һәм Ибирь өлкәләре, Башкырд, Чулыман» (С.29) һәм империяның төньяҡ сиге— «… төньяҡ сик булып Булғар һәм Башкырд (Башҡортостан) өлкәһе күрһәтелгән…» (с.30).

Ғәрәп тарихсыһы әл-Омариға һылтанып, шулай уҡ Греков һәм Якубовский «Алтын Урҙа һәм уның ҡолауы» эшендә: «…Джейхун яғынан был дәүләттең сиктәре — Хорезм, Саганак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар ҡалаһы, Азак, Акча-кермен, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Себер өлкәһе, Ибирь, Башкырд һәм Чулыман… Баку ҡалаһы… — Ширван крайы ҡалаларының береһе, уның эргәһендә „Тимер ҡапҡалар“, уларҙы төрөктәр Димиркапу» тип атайҙар[24] .

Сәйәси-административ төҙөлөш тураһында: «…сығанаҡтарҙа Алтын Урҙаның уң һәм һул яҡ сигенең барлыҡҡа килеү сәбәптәре аныҡ билдәләнмәгән, тей автор . Г. А. Федоров-Давыдов ике яҡты Волга бүлгән тигән фекер менән ризалашмай. Моғайын, был сик Яйыҡ (Урал)й. тирәһенән үткәндер…» (160 б.). Яика (Урал) …» (С.160). «… Алтын Урҙаның ерле-административ бүленеше нигеҙендә улус системаһы булған. Уның асылында феодалдарҙың хандан биләмә (улус) алыу хоҡуғы тора, шуның өсөн биләүсе үҙенә хәрби һәм иҡтисади бурыстары алған…» (С.162). Улустарҙың урынлашыу тасуирламаһын алғанда (163б.), тарихи Башҡортостан туғыҙынсы һәм унынсы улустарға ( Яйыҡтың (Урал) уң һәм һул ярҙары буйында) буленгән, тип фаразларға була. Бәлки ҡайһы бер ерҙәр Волганың һул яры буйлап урынлашҡан һигеҙенсе улусҡа (Батый-хандың шәхси ере) ингәндер. «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.» китабындағы карталарға ярашлы, тарихи Башҡортостан ерҙәре Сарай һәм Шибан улустары ҡарамағында булған.

XIII—XIV бб. ерҙәр төрлө улустарға, йәғни урындағы хакимдарға, буйһонған. Улустарҙың аныҡ сиктәре булмаһа, Урал һырты йәки Ағиҙел йылғаһы буйлап үткәндер, тип фаразларға мөмкин.

Алтын Урҙа тарҡалғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Нуғай урҙаһы, Ҡаҙан, Себер ханлыҡтарына ингән.

XVI б. икенсе яртыһында башҡорттар Рәсәйгә ҡушылалар .

Рәсәй Империяһы составында ерле-административ төҙөлөшөнөң үҫеше[үҙгәртергә]

Башҡорттар Рәсәй дәүләтенә ҡушылғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Ҡазан өйәҙенә инә. 1586 йылдан төп ерҙәр – Өфө өйәҙенә, төньяҡ-көнсығыш өлөш -Верхотур өйәҙенә, Урал аръяғы ерҙәре – Тобол өйәҙенә бүленә. Был өйәҙҙәр менән идара итеү Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан Ҡазан һәм Себер приказдары тарафынан алып барылған. Бындай идара итеү системаһы XVIII б. тиклем һаҡланған.

Петр батша реформаһы (1708 й.) нигеҙендә Рәсәй 8 ҙур губернияға бүленә. Башҡортостан ерҙәре бүленеп, Ҡаҙан, Себер губернияларына буйһона. Киләһе Петр реформаһы (1744 й.) ваҡытында Ырымбур губернаһы барлыҡҡа килә, ул тәүҙә Өфө, Иҫәт, Ырымбур провинцияларынан, ә 1781 й. – Ырымбур, Өфө, Стәрлетамаҡ, Бөрө, Минзәлә, Верхнеуральск, Троицк, Силәбе, Бөгөлмә өйәҙҙәренән тора.

1781й. Ырымбур губернияһы үҙгәртелеп, Өфө наместниклығына әйләнә, ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән тора. Өфө өлкәһе Өфө, Бөрө, Стәрлетамаҡ, Минзәлә, Бәләбәй, Силәбе, Бөгөлмә, Боғорослан өйәҙҙәренән торған. Ырымбур өлкәһе – Ырымбур, Верхнеуральск, Быҙаулыҡ, Сергиев өйәҙҙәренән торған. 1784 й. Өфө наместниклығында Троицк өйәҙе барлыҡҡа килә.

1796 йг. Өфө наместниклығынан 10 өйәҙҙән торған Ырымбур губернаһын төҙөгәндәр. Бәләбәй, Боғорослан һәм Сергиев өйәҙҙәре бөтөрөлә. 1804 й. Бәләбәй һәм Боғорослан өйәҙҙәре яңынан төҙөлә. Тарихи Башҡортостандың сит ерҙәре Пермь өлкәһенең Осинск, Пермь, Красноуфимск, Екатеринбург, Шадрин өйәҙҙәренә, Вятск губернияһының Йылабуға, Сарапул өйәҙҙәренә, Һарытау губернияһының Вольск, Хвалын, Хотинск өйәҙҙәре ерҙәренә инә . 1851й. Бөгөлмә, Быҙаулыҡ, Боғорослан өйәҙҙәре Һамар губернияһына күсә. 1865 й. Ырымбур губернаһы Өфө һәм Ырымбур губернияларына бүленә. Өфө губернияһы составына Өфө, Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Златоуст, Минзәлә өйәҙҙәре инә. [13] Февраль революцияһына тиклем башҡорттарҙың Рәсәй империяһы составында хоҡуҡи статусын "Положение о башкирах" (1863й. 14 майында ҡабул ителгән). Революциянан һуң республиканың дәүләт структураһын төҙөү процесстары башлана.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. Фазлаллах Рашид-ад-дин. Огуз-наме. Баку, 1987. С. 68, 69.
  2. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Т.3, Санкт-Петербург, 1891. с. 225-240.
  3. Книга Большого Чертежа. / Подготовка к печати и редакция К. Н. Сербиной. М.:Л.,1950. С.139
  4. История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т.1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа:Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 111.
  5. Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа:Китап, 2006. — 376с.:ил.
  6. Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа:Китап, 2006. — 376с.:ил.
  7. Башкирские шежере/ Сост. Р. Г. Кузеев. Уфа, 1960. С. 50-63, 166—173, 175—223
  8. Башкирские шежере/ Сост. Р. Г. Кузеев. Уфа, 1960. С. 50-63, 166—173, 175—223
  9. Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. С. 261—265.
  10. Гумилев Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. С. 459.
  11. История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т.1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа:Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С.66.
  12. Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. —М.:Наука, 1985. — 244 с.:ил.
  13. Гатауллин Р.Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана // Организация территории: статика, динамика, управление: Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции (Уфа, февраль 2007). – Уфа, 2007. – 288 с. – стр. 98-103.