Каспий диңгеҙе

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Каспий диңгеҙе
фарс. دریای خزر, авар. Хазар ралъад, әзерб. Xəzər dənizi, чеч. Каспий-хIорд, дарг. Каспила урхьу, ҡаҙ. Каспий теңізі, лезг. Каспи гьуьл, лаҡ Каспи хьхьири, рут. Kaspy der'ya, төркм. Hazar deňzi
42° с. ш. 51° в. д. / 42° с. ш. 51° в. д. / 42; 51 (G) (O) (Я)Координаталар: 42° с. ш. 51° в. д. / 42° с. ш. 51° в. д. / 42; 51 (G) (O) (Я)
космостан күренеш
космостан күренеш
Илдәр Ҡаҙағстан Ҡаҙағстан
Рәсәй Рәсәй
Төрөкмәнстан Төрөкмәнстан
Иран Иран
Әзербайжан Әзербайжан
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге -28 м
Оҙонлоғо 1200 км
Киңлеге 435 км
Майҙаны 371 000 км²
Күләме 78 200 км³
Яр һыҙығы оҙонлоғо 7000 км
Иң ҙур тәрәнлек 1025 м
Уртаса тәрәнлек 208 м
Минерализация тибы аҙ миҡдарҙа тоҙлолоҡ
Тоҙлолоғо до 13 ‰
Һыу йыйыу майҙаны 3 626 000 км²
Ҡойоусы йылғалар Самур, Волга, Урал, Терек, Кура
Каспий диңгеҙе (Яҡын һәм Урта Көнсығыш)
Blue pog.svg
Каспий диңгеҙе
Caspian Sea relief location map.jpg
Commons-logo.svg Каспий диңгеҙе Викиһаҡлағыста

Каспи́й диңгеҙе (фарс. دریای خزر, авар. Хазар ралъад, әзерб. Xəzər dənizi, чеч. Каспий-хIорд, дарг. Каспила урхьу, ҡум. Хазар денгиз, лезг. Каспи гьуьл, лаҡ Каспи хьхьири, рут. Kaspy der'ya, төркм. Hazar deňzi) — Ерҙәге иң ҙур йомоҡ һыу ятҡылығы[1]. Уны иң ҙур тымыҡ күл, йәки ҙурлығына һәм төбөнөң океан тибындағы ер ҡабығы менән көпләнеүенә ҡарап, «диңгеҙ» тип атарға ла тулы нигеҙ бар Европа менән Азия тоташҡан ерҙә урынлашҡан. Һыуы тоҙло — Волга тамағы янында − 0,05 ‰ алып көньяҡ-көнсығышында 11—13 ‰ тиклем. Һыу кимәле тирбәлеп тора. 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, диңгеҙ кимәленән 27,16 метрға түбән[2]. Хәҙерге көндәге майҙаны — сама менән 371 000 км², иң ҙур тәрәнлеге — 1025 м.

Йөкмәткеһе

Этимология[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Риүәйәттәрҙең береһендә диңгеҙҙең исеме б. э. т. 1 мең йыллыҡта Каспийҙың көньяҡ-көнбайыш ярында йәшәгән боронғо йылҡысы ҡәбиләләр-каспийҙар атамаһынан алынған тиелә. Төпкөл тарихтан килгән, төрлө халыҡтарҙа йөрөгән атамалары 70-тән артыҡ:

  • Гиркан диңгеҙе — ҡала (хәҙерге Горган) һәм Гиркания провинцияһы исеменән.
  • Джурджан диңгеҙе — Джурджан ҡалаһы исеменән (хәҙерге Горган).
  • Хвалынск йәки Хвалисск —боронғо урыҫ исеме, Каспийҙа һатыу иткән Хорезм халҡы исеме менән (хвалиста) аталған.
  • Хазар диңгеҙе — ғәрәпсә (Бахр-аль-хазар) исеме, фарсы телендә (Дарья-е хезар), төрөк,әзербайжан, ҡырым татарҙары телендә (Хазар денъизи), төркмәнсә (Хазар дензи);
  • Абескунск диңгеҙе — Кура йылғаһы тамағындағы утрау һәм ундағы ҡаланың исеменән алынған (XIV быуатта диңгеҙ аҫтында күмелеп ҡалған)
  • Сарай диңгеҙе;
  • Дербент диңгеҙе — Дағстандағы Дербент ҡалаһы исеменән;
  • Сихай Һәм башҡа исемдәре бар[3].

Әзербайжанда һәм Иранда Каспий диңгеҙен хәҙер ҙә Хазар йәки Мазендеран (Ирандың яры буйында йәшәгән халыҡ һәм провинцияның уртаҡ исеме) тип йөрөтәләр.

Географик урыны[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспий диңгеҙе Европа менән Азия сигендә урынлашҡан. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай сама менән — 1200 километр (36°34'—47°13' төньяҡ киңлек), көнбайыштан көнсығышҡа — 195-тән 435 километрға тиклем, уртаса 310—320 километр (46°—56° көнсығыш оҙонлоҡ) һуҙылған.

Каспий диңгеҙен физико-географик шарттарына ҡарап шарлы рәүештә 3 өлөшкә: Төньяҡ Каспий, Урта Каспий и Көньяҡ Каспий тип бүлеп йөрөтәләр. Төньяҡ һәм Урта Каспий араһындағы шартлы сик Чечень утрауы — Тюб-Караган мороно һыҙаты аша үтә. Ә Урта һәм Көньяҡ Каспий араһындағыһы — Чилов утрауы — Ган-Гулу мороны буйынса. Төньяҡ, Урта, Көньяҡ Каспий майҙандарының нисбәте − 25, 36, 39 процент.

Каспийҙың яр буйҙары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Яр һыҙатының оҙонлоғо яҡынса 6500—6700 километр,ә утрауҙары менән бергә — до 7000 километр. Каспий диңгеҙенең яры күп өлөшендә тәпәш һәм тигеҙ. Төнъяҡ яры ҡушылдыҡтар һәм Волга һәм Уралдың дельтаһындағы утрауҙар менән телгеләнгән һәм һаҙыматлы; һыу өҫтөн күп ерҙәрендә үҫентеләр сырмап бөткән. Көнсығышында-ярымсүлдәргә һәм ярымсүлдәргә барып терәлеүсе эзбизташлы ярҙар.

Ә инде иң бормалы-бормалы ярҙар — Апшерон ярымутрауының көнбайыш һыҙаты менән Ҡаҙаҡ ҡултығының, Ҡара-Боғаҙ-Голдың.көнсығыш һыҙаты. Каспий диңгеҙенә терәлеп торған биләмә Каспий яны тип атала.

Каспий диңгеҙе ярымутрауҙары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспийҙың эре ярымутрауҙары :

  • Аграхан ярымутрауы
  • Апшерон ярымутрауы. Каспийҙың көнбайыш ярында, Азербайджан биләмәһендә, Ҙур Кавказдың төнъяҡ-көнсығыш осонда урынлашҡан. Баку менән Сумгаит ҡалалары ошо ярымутрауҙа.
  • Бузачи
  • Мангышлак, Каспийҙың көнсығыш ярында, Казахстан биләмәһенә инә. Актау ҡалаһы ошо ярымутрауҙа.
  • Мианкале
  • Тюб-Караган

Каспий диңгеҙе утрауҙары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспий диңгеҙендә 50 эре һәм уртаса ҙурлыҡтағы утрау бар. Дөйөм майҙандары — 350 квадрат километр тирәһе.

Иң ҙур утрауҙары:

  • Ашур-Ада
  • Гарасу
  • Гум
  • Даш
  • Бёюк-Зиря
  • Зянбил
  • Кюр Даши
  • Хара-Зира
  • Огурчинский
  • Сенги-Мугань
  • Тюлений
  • Тюлень утрауы
  • Чечень
  • Чыгыл

Кара-Боғаз-Гол[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

1995 йылдың сентәбрендә Кара-Боғаҙ-Гол ҡултығы

Көнсыығш ярында тоҙло күл Кара-Богаз-Гол ята. Ул 1980 йылға тиклем тар ғына боғаҙ аша тоташып торған Каспийҙың бер ҡултығы булған. Унан Кара-Богаз-Голды Каспий диңгеҙенән айырып торған дамба төҙөлгән. 1984 йылда һыу үткәргес ҡоролма эшләгәндәр. Шуның һөҙөмтәһенәдә Кара-Богаз-Голдың кимәле бер нисә метрға түбән төшкән.

1992 йылда боғаҙҙы кире тергеҙгәндәр. Уның аша Каспийҙан Кара-Богаз-Голға һыу килеп тора. Йылына был һыу 8—10 куб километр тәшкил итә (икенсе мәғлүмәттәр буйынса — 25 куб километр) һәм уның менән бергә 15 млн тонн тирәһе тоҙ килә.

Каспийҙың ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Волга дельтаһы. Космостан күренеш.

Каспийға 130 йылға ҡушыла, уларҙың 9-ың дельтаһы бар. Каспийҙың иң эре ҡушылдыҡтары: Волга, Терек, Сулак, Самур (Рәсәй), Урал, Эмба (Ҡаҙаҡстан), Кура (Әзербайжан), Атрек (Төркмәнстан), Сефидруд (Иран) һ. б. Волга иң эреләренән булып, йылына уртаса һыу килеме 215—224 кубич километр. Волга, Урал, Терек, Сулак һәм Эмба йылғалары аша Каспий йыллыҡ һыу килеменең 88—90%-ын ала.

Яр буйы илдәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Яр буйы илдәре

Каспий яны дәүләттәренең Хөкүмәт — ара ихтисад конференцияһына ярашлы Каспий диңгеҙе биш илдең ярҙарын йыуа:[4]:

  • Иран — көнъғынан, яр һыҙатының оҙонлоғо — 724 километр тирәһе;
  • Ҡаҙаҡстан — төнъяғынан, төнъяҡ -көнсығыштан һәм көнсығыштан, яр һыҙаты 2320 километр тирәһе;
  • Төрөкмәнстан — көнъяҡ-көнсығышта, яр һыҙаты, 1200 километр тирәһе;
  • Рәсәй — көнбайышта, төнъяҡ-көнбайышта яр һыҙаты 695 километр;
  • Әзербайжан — төнъяҡ көнбайыштан, яр буйы һыҙаты 955 километр[4].

Каспий ярындағы ҡалалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Баку — Каспий ярында иң эре ҡалалар

Баку — Каспий янындағы бик ҙур ҡала-порт, Әзербайжандың башҡалаһы. Апшерон ярымутрауының көнъяғында урынлашҡан. 2,5 млн кеше йәшәй(2010).

Тағы ла ҙур ҡалаларҙан — Сумгаит (Апшерон ярымутрауының төнъяғында) һәм Ленкорань (Әзербайжандың көнъяҡ сигенән алыҫ түгел урынлашҡан). Апшерон ярымутрауынан көнъяҡ-көнсығышҡа ҡарай нефтселәр ҡасабаһы — Нефтяные Камни урынлашҡан. Уның ҡоролмалары яһалма утрауҙарҙа, таш ҡоролмаларҙа, технологик майҙандарҙа ултыра.

Красноводск ҡултығының төнъяҡ ярында төркмән ҡалаһы Туркменбаши (элекке Красноводск); шулай уҡ,яр буйында, Төркмәнстан биләмәһендә иң ҙур курорт Аваза; көнъяҡ ярындағы (Иран) иң ҙур ҡалаларҙан береһе — Энзели.

Каспийҙың көнсығыш ярында Ҡаҙаҡстандың ҡала-порты Актау, ә төнъяҡтан Уралдың дельтаһында, диңгеҙҙән 20 км алыҫлыҡта Атырау ҡалаһы ята.

Рәсәй яғынан ярҙағы ҡалалар — Лагань, Махачкала, Каспийск, Избербаш, Дагестан Уттары һәм Дербент. Волганың дельтаһында, Каспийҙың төнъяҡ ярынан 60 километр алыҫлыҡтағы Астрахань ҡалаһы почта хеҙмәтен үтәй.

Физиография[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспий диңгеҙенең ташлы ҡаяһы. Набрань

Һыуының майҙаны, тәрәнлеге, күләме[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспий диңгеҙенең майҙаны менән күләме һыу тирбәлештәренә ҡарап үҙгәреп тора. Һыу кимәле 26,75 м булғанда Каспий сама менән 371 000 квадрат километр майҙан ерҙе биләй, күләме 78 648 куб километр[5] тәшкил итә.

Был донъялағы күл һыуҙары тупланмаһының 44 % тирәһе була. Иң тәрән урыны Көнъяҡ-Каспий уйпатында — 1025 метр. Был күрһәткес буйынса (иң ҙур тәрәнлек) Каспий Байкалдан ғына (1620 м) (1435 м) ғына ҡалыша. Уртаса тәрәнлеге батиграфик үлсәүҙәр буйынса 208 метр[6]. Каспийҙың төнъяҡ өлөше һай, иң тәрән урыны 25 метр, ә уртаса тәрәнлеге — 4 метр.

Һыу кимәленең тирбәлеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспийҙа һыу кимәле ныҡ тирбәлеп тора. Фәнни мәғлүмәттәр буйынса, һуңғы 3 мең йыллыҡта һыу кимәлендәге тирбәлештәр 15 метрға етә. Археология мәғлүмәттәре һәмяҙма сығанаҡтар буйынса Каспийҙың иң тәрән сағы XIV быуаттың башына тура килә.

Каспийҙың кимәлен махсус инструментар менән үлсәү, даими күҙәтеүҙәр 1837 йылдан алып барыла. Был арауыҡта иң ҙур тәрәнлек 1882 йылда (−25,2 м), иң һайыҡҡан сағы 1977 йылда (−29,0 м) теркәлгән. 1978 йылдан һыу кимәле арта килеп, 1995 йылда 26,7 метрға еткән. Ә инде 1996 йылдан тағы һайығыуға табан киткән[7]. 2001 йылдан яңынан арта барып 26,3 метр кимәленә еткән. Тирбәлештәрҙең сәбәбен ғалимдар климатҡа, геологик һәм антропоген факторҙарға бәйләй.

Һыуының составы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспий тымыҡ (йомоҡ) диңгеҙ булараҡ, тоҙлолоғо океандыҡынан айырыла. Йылғаларҙан килгән һыу диңгеҙ һыуында хлоридтар нисбәтен кәметеп, карбонат, сульфат, кальцийҙың микдарын арттыра.

Иң даими (консерватив) иондар калий, натрий, хлор һәм магний. Кальций менән гидрокарбонат-ионда был сифат кәмерәк. Каспийҙа кальция менән магния катиондары Азовтыҡына ҡарағанда -ике тапҡыр, сульфат-анион өс тапҡыр күберәк,

Һыуҙың тоҙлолоғо бигерәк тә төнъяғында ныҡ үҙгәрә: Волга һәм Урал тамағы яғында 0,1 берәмек-тән (PSU)Урта Каспийҙа 10—11 берәмеккә(PSU)тиклем. Һай һыулы ҡултыҡтарҙа минералләшеү 60—100 г/кг-ға барып етергә мөмкин.

Төнъяҡ Каспийҙа апрелдән ноябргә тиклемге боҙһыҙ ваҡытында тоҙло һыу фронтының үҙгәрә барыу күренеше күҙәтелә(фронт квазиширотного расположения). Йылға һыуҙары тәьҫиренән Каспийҙың бөтөн һуҙымында һыуҙың иң ныҡ сөсөләнеүе июнь айына тура килә.

Төнъяҡ Каспийҙа тоҙло һыу яланы яһалыуға ел йүнәлеше яланы ныҡ тәьҫир итә. Урта һәм көнъяҡ өлөштәрендә тоҙлолоҡ күрһәткесе улай ныҡ тирбәлеш яһамай. Нигеҙҙә ул, көнъяҡ ҙәм көнсығыш йүнәлештәрҙә арта барып, 11,2—12,8 берәмек. PSU тәшкил итә. Ә түбәнгә ҡарай (төбөнә) тоҙлолоҡ бик әҙгә генә арта (0,1—0,2 берәмеккә PSU).

Каспийҙың тәрән ҡатламдарының вертикаль киҫемендә тоҙлолоҡ ҡиммәттәрен күрһәткән бөгөм (прогибы изогалин) һәм көнсығыштан материкҡа ҡараған битләүендә айырым нөктәләге (локальные экстремумы: минимум и максимум значения) иң түбән һәм иң юғары ҡиммәттәре — Көнъяҡ Каспийҙың көнсығыш һарҡыуынан диңгеҙ төбөнә тоҙлораҡ һыуҙың шыуып төшөүе тураһында һөйләй.

Һыуҙың тоҙлолоғо, шулай уҡ, диңгеҙ кимәленә һәм материктан килгән һыу күләменә ныҡ бәйле.

Климаты[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспийҙың климаты — төнъяҡ өлөшендә континенталь, урта өлөшендә — уртаса климат, көнъяғында — субтропик. Ҡышҡыһын һауаның уртаса айлыҡ температураһы төнъяҡ өлөшендә − 8…−10-дан көньяғында +8…+10, йәйгеһен — төнъяҡ яғында +24…+25-тән көнъяҡ яғында +26…+27 араларында үҙгәрә. Иң юғары температура +44 градус — көнсығыш ярында күҙәтелгән.

Яуым-төшөмдең уртаса йыллыҡ миҡдары − 200 миллиметр. Ҡорораҡ көнсығышында 90—100 миллиметрҙан, көнъяҡ-көнбайыш ярына ҡарай(субтропик) 1700 миллиметрға етә. Каспийҙ өҫкө йөҙөнән һыуының парға әйләнеүе — йылына 1000 миллиметр тирәһе. Иң көслө парға осоу Апшерон ярымутрауында һәм Көнъяҡ Каспийҙың көнсығыш өлөшендә — йылына 1400 миллиметр тирәһе.

Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге-секундына 3—7 метр, башлыса төнъяҡ елдәре өҫтөнлөк итә(роза ветров). Көҙгө һәм ҡышҡы айҙарҙа ел көсәйә. Тиҙлеге секундына 35—40 метрға еткән саҡтары һәүетемсә генә була. Апшерон ярымутрауы, Махачкала һәм Дербент — ел ныҡ булған урындарҙан һанала. Иң бейек тулҡындар ҙа-11 метр, шул өлкәләрҙә күҙәтелә.

Ағымдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспийҙа һыуҙың ағымы (циркуляцияһы)һыу килеменә һәм елдәргә бәйле. Иң ҙур һыу килемеТөнъяҡ Каспийға тура килгәнлектән, төнъяҡ ағымдар өҫтөнлөк итә. Көслө төнъяҡ ағымы Төнъяҡ Каспийҙан һыуҙы көнбайыш яр буйлап Апшерон ярымутрауына алып килә. Унда ағым ике тармаҡҡа бүленеп, береһе көнбайыш яр буйлап артабан китә, икенсеһе Көнсығыш Каспийға йүнәлә.

Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Хайуандар донъяһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Хайуандар донъяһы 1809 төрҙө үҙ эсенә ала. Шуларҙың 415 умыртҡалылар[5]. Каспийҙа101 төр балыҡ асыҡланған. Унда -мәрсендәрҙең бөтә донъя тупланмаһының(запас) төп өлөше. Шулай уҡ, сөсө һыу балыҡтарынан диңгеҙ сабағы (вобла), һаҙан, һыла тереклек итә.

Каспий — карп, кефаль, килька, кутум, ҡорман, Һөмбаш (лосось), алабуға, суртан балыҡтарының, имеҙеүселәрҙән Каспий тюлененең йәшәң мөхите.

Үҫемлектәр донъяһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспийҙың һәм ярҙарының үҫемлектәр донъяһы үҙ эсенә 728 төрҙө ала. Диңгеҙҙә ылымыҡтар өҫтөнлөк итә: диатом, ҡыҙыл, көрән, хара Һ. б. Сәскәлеләрҙән — зостера һәм руппия. Сығышы буйынса флораһы неоген дәүеренә ҡарай. Ҡайһы бер төрҙәр кеше тарафынан аңлы рәүештә күсерелеп ултыртылған йәки караптар төбөнә йәбешеп килгән.

Каспий диңгеҙенең тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспий диңгеҙенең килеп сығышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспийҙың төбөн океан тибындағы ер ҡабығы көпләп тора.13 млн йыл элек Альп тауҙары барлыҡҡа килеп, Урта диңгеҙҙән Сармат диңгеҙен айырып ала. Сармат диңгеҙе бүленә барып, 1 млн йыл элек Каспий һәм Ҡара диңгеҙҙәренә тамам айырылып ҡуя[8].

Каспийҙың антропологик һәм мәҙәни тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспий диңгеҙенең көнъяҡ ярындағы Хуто мәмерйәһендәге табылдыҡтар был төбәктә кешеләрҙең 75 йыл элек үк йәшәгәнен[9] күрһәтә.

Каспий тураһында тәүге мәғлүмәттәр, уның ярында йәшәүсе ҡәбиләләрҙә (массагеттар), Геродот яҙмаларында табыла. Б. э. тиклем V—II быуаттарҙа Каспий ярында сак ҡәбиләләре йәшәгән. Һуңғараҡ төрки ҡәбиләләре килгән. IV—V быуаттарҙа бында талыштар йәшәй.

Боронғо иран ҡулъяҙмалары буйынса урыҫтар Каспийҙа IX—X быуаттан күренә башлаған.

Каспий диңгеҙендә тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

1614 йылғы картала Каспий диңгеҙе. Авторы голланд картографы Гессель Герритс

Б. э. тиклем 285 и 282 йй. Селевк I ҡушыуы буйынса грек навархы һәм географы Патрокл Македонянин Каспий диңгеҙен өйрәнеү эштәрен башлап ҡарай[10].

Унан һуң Петр I фарманы буйынса 1714—1715 йй. А. Бекович-Черкасский етәкселегендә гидрографик экспедициялар ойошторола. 1720 йылдарҙа Карл фон Верден һәм Ф. И. Соймонов, һуңғараҡ — И. В. Токмачёв, М. И. Войнович етәкселегендә экспедициялар, һ. б. тикшеренеүселәр артабан өйрәнеүҙе дауам итәләр. XIX быуат башында И. Ф. Колодкин яр буйҙарына инструменталь төшөрөү эшләй.

19 быуатта Н. А. Ивашинцев тарафынан инструменталь географик төшөрөү башҡарыла. 1866 йылдан алып 50 йылдан артыҡ дауамда гидрология и гидробиология буйынса Н. М. Книпович етәкселегендә экспедициялар тикшеренеү үткәрә.

1897 йылда Астрахань фәнни-тикшеренеү станцияһы эшләй башлай. Совет власының тәүге йылдарында Каспийҙа И. М. Губкин һәм башҡа геологтар тарафынан нефть эҙләү, һыу балансын, кимәлен өйрәнеү буйынса геологик эҙләнеүҙәр башҡарыла.

Каспийҙы хужалыҡ яғынан үҙләштереү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Нефть һәм газ табыу[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспий төбөнән тәүге нефть сығарған урында быраулыу вышкаларыы

Каспий диңгеҙендә нефть һәм газ ятҡылыҡтары бик күп. Асыҡланған миҡдары 10 миллиард тонна тәшкил итә. Ә дөйөм нефть и газоконденсат ресурсы 18—20 миллиард тонна тип баһалана.

Каспийҙа нефть табыу 1820 йылда башлана. Бакуға яҡын ғына, Апшерон шельфында иң беренсе нефть скважинаһы төҙөлә.

XIX быуаттың икенсе яртыһынан, тәүҙә Апшерон ярымутрауында, аҙаҡ башҡа биләмәләрҙә лә нефть сәнәғәте киң йәйелдерелә.

1949 йылда Нефтяные Камниҙа башлап һыу аҫтынан нефть табыу башланғыс ала. 1949 йылдың 24 авгусында Михаил Каверочкиндың бригадаһы быраулау эштәренә тотона һәм 7 ноябрҙә күптән көтөп алынған нефть[11] сыға башлай.

Нефть менән газ табыуҙан тыш, Каспий ярында, һайлыҡтарында (шельф) тоҙ, эзбизташ, таш, ҡом, балсыҡ сығарыла.

Диңгеҙ транспорты[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Аҡтау йорто башындағы саяҡ. Каспий диңгеҙенән күренеш

Каспий диңгеҙендә Баку — Төркмәнбаш, Баку — Аҡтау, Махачкала — Аҡтау һ. б паром булдырылған.

Каспий диңгеҙе менән Азов араһында Волга йылғаһы, Дон һәм Волга-Дон каналы аша диңгеҙ юлы бәйләнештәре урынлаштырылған.

Балыҡсылыҡ һәм и диңгеҙ продукттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Балыҡсылыҡ (мәрсен һымаҡтар, ҡорман, һаҙан, судак, килька), ыуылдырыҡ алыу, тюлень аулау. Каспийға донъялала ауланған мәрсен һымаҡтарҙың 90 проценты тура килә. Рөхсәт ителгән аулауҙарҙан тыш, мәрсен һымаҡтарҙы йәшертен тотоу киң ҡолас алған.

Рекреация ресурсы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспий ҡомло пляждары, минераль һыуҙары һәм шифалы ҡойоһы, тәбиғәте ял һәм дауаланыу өсөн бик уңайлы шарттар тыуҙыра. Шулай ҙа, курорттары, сәйәхәт индустрияһы (туризм) үҫеше буйынса Ҡара диңгеҙҙән ҡалыша.

Һуңғы йылдарҙа Әзербайжанда, Иранда, Төрөкмәнстанда һәм Дағстанда был өлкәлә күп эштәр йәйелдерелә. Баку эргәһендәәүҙем рәүештә курорт төҙөлә. Әле Амбуранда донъя кимәленә еткереп курорт төҙөлгән дә инде.

Нардаран ҡасабаһы эргәһендә заманса туристик комплекс булдырылған.

Бильге һәм Загульба ҡасабаларындағы санаторийҙар киң танылыу алған.

Әзербайжандың төнъяғында Набрань янында курорт зонаһы үҫешеп килә.

Тик рекламаның булмауы, түбән кимәлдәге хеҙмәт күрһәтеүҙәр, хаҡтарҙың юғары булыуы арҡаһында сит илдәрҙән килеүселәр юҡ тиерлек.

Экологик торошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспийҙың экологик торошо диңгеҙ эсендә, ярға яҡын һайлыҡтарҙа(континентальном шельфта) нефть табыу, ташыу менән бәйле һыуҙың бысраныуына бәйле.

Бынан тыш уның ҡушылдыҡтары: Волга һәм башҡа йылғалар менән бысраҡ ағып килә.

Яр буйы ҡалаларының эшмәкәрлеге, Каспийҙың һыуы күтәрелеү сәбәпле һыу баҫыуҙар, браконьерлыҡ, мәрсен һымаҡ балыҡтарҙы ҡырағайҙарса аулау — былар ҙа экологик хәлдең тос өлөше булып тора.

Каспийҙың хоҡуки статусы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Аҡтау йорто стенаһындағы рәсем, Ҡаҙағстан

СССР емерелгәндән һуң Каспийҙың нефть, газ һәм биологик ресурстарын бүлешеү хәҙергәсә көйләнеп бөтмәгән һәм ниғаз сәбәбе булып тора.

Каспий диңгеҙенең статусы тураһында һөйләшеүҙәрҙә Әзербайжан, Каҙаҡстан һәм Төркмәнстан Каспийҙы урта һыҙат буйынса бүлеү яғында булһалар, Иран Каспийҙың яны илдәр һәр береһе 1/5 өлөшен алырға тейеш ныҡыша.

Каспий — йомоҡ һыу ятҡылығы булып тора. Ул Донъя океаны менән бәйләнеше юҡ.

Каспий диңгеҙенә халыҡ-ара диңгеҙ хоҡуғы нормалары, шулай уҡ, диңгеҙ хоҡуғы буйынса БМО-ның 1982 йылғы Конвенцияһы (Конвенции ООН по морскому праву 1982 г.) ҡағыла алмай. Каспийға ҡарата «территориаль диңгеҙ», «үҙенә бер айырым ихдисади зона», «континенталь шельф» төшөнсәләрен ҡулланып булмай һ. б.

Каспийға ҡарата әлеге хоҡуҡи режим 1921 һәм 1940 йылдарҙағы совет-иран килешеүҙәре менән урынлаштырылған булған. Ә ул килешеүҙәр буйынса Каспий буйлап караптар йөрөүе, балыҡ тотоу Каспий илдәре өсөн ирекле (Каспий илдәре флагы булмаған илдәргә тыйылған). Каспийҙың хоҡуки статусы буйынса килешеүгә һаман да өлгәшеп бөтмәгәндәр.

Каспийҙың төбөн ҡулланыу маҡсатында сикләүҙәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Рәсәй Федерацияһы менән Каҙаҡстан араһында Каспийҙың төнъяғындағы төбөн ҡулланыуҙа хоҡуҡтар (1998 йылдың 6 июленән, уға ҡарата 2002 йылдың 13 майынан Протокол) һәм сикләүҙәр буйынса килешеү төҙөлә (2002 йылдың 23 сентябренән). Шулай уҡ, рәсәй-әзербайжан-каҙаҡстан өс яҡлы килешеүе нигеҙендә йәнәшәләрендәге диңгеҙ төбөн сикләүсе һыҙаттар асыҡлана (2003 йылдың 14 майынан). Һәр илдең минерал ресурстарҙы эҙләү һәм табыу өсөн хоҡуҡ биргән сиктәрҙең географик координаталары билдәләнелә.

Каспийҙың диңгеҙ мөхитен һаҡлау буйынса (Рамочная)конвенция[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

2003 йылдың 4 ноябрендә Таһаранда (Иран) биш Каспий яны илдәре: Әзербайжан Республикаһы, Иран Ислам Республикаһы, Каҙаҡстан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы һәм Төркмәнстан вәкилдәре тарафынан Каспийҙың диңгеҙ мөхитен һаҡлау буйына (Рамочная) конвенцияға ҡул ҡуйыла.

Конвенцияның маҡсаты «Каспийҙың диңгеҙ мөхитен бысраныуҙан һаҡлау, шулай уҡ биологик ресурстарын һаҡлау тергеҙеү, тотороҡло һәм маҡсатҡа ярашлы тотоноуҙы тәъмин итеү». Конвенция 2006 йылдың 12 авгусынан үҙ көсөнә инә.

Хәүефһеҙлеге[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Каспий — донъя энергетикаһында бик мөһим регион. Шуға ла,Каспий яны илдәренең бындағы көстәр балансы тышҡы көстәр тәьҫиренә, шулай уҡ АҠШ, Ҡытай, ЕС баҫымына дусар. Каспийҙың тәбиғи ресурстарына киң дәирәлә геополитик ҡыҙыҡһыныу тыуыуы Рәсәйҙең милли мәнфәғәтенә ҡаршы сыға.

Энергетика һәм халыҡ-ара хәүефһелек өлкәһендә эксперт (НИУ ВШЭ) Александр Симонов Каспий хеҙмәттәшлек институнына биргән интервьюһында Каспийҙың ресурс потенциалы глобаль хәүефһеҙлектең[12][13] мөһим факторы тип атаны

Каспий регионы ихтисади һәм геополитик мәнфәғәттәрҙең сеймәлгән йомғағы булып тора. Каспийҙың статусын һәм тәбиғи ресурстарының яҙмышын көйләүҙәге билдәһеҙлек, Каспий яны илдәренең милли мәнфәғәте -регионды халыҡ-ара мәсьәлә кимәленә күтәрә.

Региондың потенциалы материктың энергетик хәүефһеҙлегенә йоғонтоһо әҙ түгел. Европа илдәренең һәм Китайҙың был регион биргән нефть менән газға ҡыҙыҡһыныуы, элекке, Европа өсөн ғәҙәти булған углеводородтар менән тәьмин итеү маршрутына ышаныстың кәмеүе региондан тәьмин итеүселәренә һәм ташыусыларына көсөргәнешле конкуренцияға[13] тыуҙыра.

Шулай итеп, Каспий яны илдәре үҙ-ара килешеп эшләгәндә генә тулыһынса файҙа алырға өлгәшәсәктәр. Ә инде һәр береһе үҙ мәнфәғәтен генә ҡайғыртһа, бының эҙемтәләрен әйтеүе ҡыйын. Һәр хәлдә файҙаһы ситкә китеүе мөмкин

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Каспийское море // Большая советская энциклопедия — М, 1969—1978.
  2. Resolution of conference «Climate and Water Balance Changes in the Caspian Region» (October 2010)
  3. Имена Каспия
  4. 4,0 4,1 Межправительственная экономическая конференция Прикаспийских государств — Астрахань 2008 год.
  5. 5,0 5,1 Azerbaijan — Каспийское Море
  6. Петепюр Цхдпнкнцхвеяйхе Юяоейрш Опнакелш Спнбмъ Йюяохъ
  7. Пачкалов А. В. Трансгрессия Каспийского моря и история золотоордынских городов в Северном Прикаспии // Восток — Запад: Диалог культур и цивилизаций Евразии. Вып. 8. Казань, 2007. С. 171—180
  8. История Чёрного моря
  9. The Search Engine that Does at InfoWeb.net
  10. seleucus1
  11. Росгидромет
  12. Александр Собянин: «Мир на Каспии не может быть нарушен в угоду реваншистским планам»
  13. 13,0 13,1 Александр Симонов Каспийский регион представляет собой сосредоточение весьма запутанного клубка как экономических, так и геополитических интересов. Институт каспийского сотрудничества (08.09.2014).

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • Шлямин Б. А. Каспийское море. — М.: Географгиз, 1954. — 128 с.: ил.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]