Татабанья

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Татабанья
ФлагГерб
Flag of Tatabánya.svgHUN Tatabánya Címer.svg
Рәсем
Избирательный округ Individual Constituency Komárom-Esztergom County No. 1[d]
Дәүләт Flag of Hungary.svg Венгрия
Административ үҙәге Татабаньяский яраш[d]
Административ-территориаль берәмек Татабаньяский яраш[d]
Геоданные Data:Hungary/Tatabánya.map
Хөкүмәт башлығы Csaba Schmidt[d][1]
Халыҡ һаны 65 663 кеше (1 ғинуар 2018)[2]
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 167±1 метр
Сәғәт бүлкәте Үҙәк Европа ваҡыты[d], UTC+1[d] һәм UTC+02:00[d]
Туғандаш ҡала Ален (Баден-Вюртемберг), Бендзин, Крайстчерч (Дорсет), Фэрфилд[d], Ижевск, Одорхею-Секуеск һәм Пазарджик
Сиктәш Szárliget[d], Óbarok[d], Бичке[d], Tarján[d], Vértestolna[d], Vértesszőlős[d], Környe[d] һәм Vértessomló[d]
Майҙан 91,42 км²
Почта индексы 2800
Рәсми сайт tatabanya.hu
Урындағы телефон коды 34
Commons-logo.svg Татабанья Викимилектә

Татабанья[3] (венгр. Tatabánya, нем. Totiserkolonie) Венгрияның төньяҡ — көнбайышындағы ҡала, медье Комар-Эстергомдың административ үҙәге. Халҡы 67 043[4]кеше тәшкил итә (2014 йылға).

Ҡала Герече һәм Вертеш тау һырттары араһындағы үҙәндә урынлашҡан, Будапештан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 55 км алыҫлыҡта ята. Ҡала аша тимер юлы һәм (M1, E-60, E-75) Будапешт — Вена автомобиль магистрале үтә. Поезда Будапештан алып юлдағы ваҡыт — бер сәғәт тирәһе.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Турул монументы

Хәҙерге Татабанья биләмәһендә өс тарихи ауыл — Альшогалла, Банхида һәм Фельшегалла урынлашҡан. Улар араһында иң боронғоһо — Банхида — беренсе мәртәбә 1288 йылда телгә алына.

XVI быуатта өлкә төрөктәр тарафынан баҫып алынған була, төрөктәрҙән азат ителгәндән һуң XVII быуатта халыҡ һаны немец һәм словак колонистарын йәлеп итеү иҫәбенә компенсациялана. 1787 йылда Альшогаллала 580 кеше йәшәй. Фельшёгаллала— 842.

Xалыҡтың ҡырҡа артыуы ҡаланың тирә яҡтарында күмер ятҡылыҡтары асыу менән бәйле XIX быуаттың беренсе яртыһында башлана. Шахталар менән йәнәш яңы ауыл төҙөлә, ул Татабанья исемен ала.

Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң илдең коммунистик хөкүмәт тарафынан индустриялаштырыу программаһы ҡабул ителә, уның сиктәрендә бер нисә бәләкәй венгр ҡалаларын ҙур индустриаль үҙәккә әйләндереү планлаштырыла. 1947 йылда өс тарихи ауыл һәм Татабанья ҡасабаһы Татабанья ҡалаһы итеп үҙгәртелә, унда күләмле төҙөлөш башлана. Альшогалла, Банхида, Фельшегалла ҡала райондары булып ҡала. Өс йылдан һуң ҡала медье Комар-Эстергомдың баш ҡалаһы була.

Һалҡын һуғыш ваҡытында төҙөлөш райондары
Селим мәмерйәһе
Альшогалла сиркәүе

Ҡала иҡтисадының нигеҙе булып металлургия, күмер сығарыу, машиналар эшләү була. XX быуаттың 80-се йылдарында ҡала халҡының һаны 80 000 кешегә арта.

90-сы йылдарҙа коммунистар хөкүмәте ҡолатылғандан ауыр һәм тау сәнәғәтенең иҡтисади роле ҡырҡа кәмей, халыҡтың күр өлөшө ситкә китә. Ҡаланың иҡтисади структураһы ныҡ үҙгәрә, хәҙер ҡала халҡы электр запас частәре, төргәкләү материалдары етештереү, алюминий эшкәртеү менән, шулай уҡ сауҙа һәм һатыу менән шөғөлләнә. 90-сы йылдар иҡтисади көрсөгөн еңеп сығып, хәҙерге ваҡытта Татабанья йылдам үҫеүсе ҡалаға әүерелгән.

Мәғарифы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалала 2 колледж, 10 урта һәм 16 башланғыс мәктәп бар. 1992 йылдан хәҙерге иҡтисад университеты эшләй.

Спорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Татабаньяла спорт популяр, ҡалала күп һанлы спорт ҡоролмалары төҙөлгән — футбол стадионы, ябыҡ һәм асыҡ бассейн, бер нисә спорт һарайы һәм спорт залдары бар.

Татабаньяла 1910 йылда футбол командаһы барлыҡҡа килә, ул Венгрия беренселегенең юғары лигаһында уйнай. 2006/2007 йыл миҙгелендә чемпионатта команда 12-се урынды биләгән. Шулай уҡ Татабанья популяр «Татабанья-Карбонэкс» ир-ат гандбол командаһына эйә.

Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Турул монументы. Татабанья гербында төшөрөлгән легендар Турул ҡошон һүрәтләгән һәйкәл ҡаланың өҫ яғында тау түбәһенә ҡуйылған.
  • Селим мәмерйәһе. Герече тауында урынлашҡан.
  • Герече һәм Вертеш тау һырттары. Урмандар менән ҡапланған матур ҡалҡыулыҡтар тәбиғәт яратыусыларҙы йәлеп итә.

Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. https://www.kemma.hu/komarom-esztergom/kozelet-komarom-esztergom/tatabanyan-leszavaztak-a-szegedi-fidesz-modellt-333524/
  2. https://www.ksh.hu/docs/hun/hnk/hnk_2018.pdf
  3. Географический энциклопедический словарь: географические названия / Под ред. А. Ф. Трёшникова — 2-е изд., доп.. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 592 б. — 210000 экз. — ISBN 5-85270-057-6.
  4. Ежегодное издание «Административная Венгрия», Центральное Статистическое Бюро, 2014.