Швеция

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

style="vertical-align:top; white-space:nowrap;"

Швеция короллеге
швед. Konungariket Sverige
Flag of Sweden.svg Great coat of arms of Sweden.svg
Флаг Герб
Девиз: «För Sverige i tiden»
«Швеция өсөн — һәр ваҡытта!»
Гимн: «Du gamla, Du fria»
EU-Sweden.svg
Швецияның урынлашыуы (йәп-йәшел):
Европала (асыҡ-йәшел һәм ҡара-көлһыу)
Европа Берләшмәһендә (асыҡ-йәшел)
Нигеҙләнгән 900 йылдар самаһы
Рәсми тел швед
Баш ҡала Стокгольм
Эре ҡалалар Стокгольм, Гётеборг, Мальмё, Уппсала
Король
Премьер-министр
Карл XVI Густав
Йон Фредрик Райнфельдт
Территория
• Бөтәһе
• % һыу өҫтө
54
449 964 км²
8,67
Халыҡ
• Һаны (2010)
• Халыҡ тығыҙлығы

9 532 634[1] чел. (88)
21,9 чел./км²
ВВП
  • Бөтәһе (2011)
  • Бер кешегә

379,937 млрд. долл. (33)
40418 долл.
ИЧР (2011) 0,904 (Бик юғары) (10 урын)
Этнохороним Швед, шведтар
Валюта Швед (Швеция) кронаһы (SEK)
Интернет-домены .se
Код ISO SE
МОК коды SWE
Телефон коды +46
Сәғәт бүлкәте UTC+1 (йәйге ваҡыт — UTC+2)

Швеция Короллеге (швед. Konungariket Sverige), Швеция (швед. Sverige) — Төньяҡ Европала Скандинав ярымутрауында урынлашҡан дәүләт. Илдең атамаһы иҫкескандинав теленән барлыҡҡа килә: Svea һәм Rige — «Свеялар дәүләте». Башҡала — Стокгольм.

Физик һәм географик характеристикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Майҙаны (449 964 км²) буйынса Швеция Көнбайыш Европа илдәре араһында өсөнсө урынды биләй, ә бөтә Европа буйынса — бишенсе. Балтик диңгеҙе һәм Төньяҡ диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла.

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Айҙар буйынса уртаса температура (°C)[2]
Ҡала Ғинуар Февраль Март Апрель Май Июнь Июль Август Сентябрь Октябрь Ноябрь Декабрь
Кируна −10/-16 −8/-15 −4/-13 2/-7 8/0 14/6 17/8 14/6 9/2 1/-4 −5/-10 −8/-15
Эстерсунд −5/-10 −3/-9 0/-6 5/-2 12/3 16/8 18/10 17/10 12/6 6/2 0/-3 −3/-8
Стокгольм 1/-2 1/-3 4/-2 11/3 16/8 20/12 23/15 22/14 17/10 10/6 5/2 1/-1
Гётеборг 2/-1 4/-1 6/0 11/3 16/8 19/12 22/14 22/14 18/10 12/6 7/3 3/-1
Висбю 1/-2 1/-3 3/-2 9/1 14/6 18/10 21/13 20/13 16/9 10/6 5/2 2/0
Мальме 3/-1 3/-1 6/0 12/3 17/8 19/11 22/13 22/14 18/10 12/6 8/4 4/1
Уртаса көн оҙонлоғо
Декабрь Июнь
Мальмё 7 сәғәт 17 сәғәт
Стокгольм 6 сәғәт 18 сәғәт
Кируна 0 сәғәт 24 сәғәт

Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Норвегия Короллеге Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Норвегия Короллеге - Конституцион монархия.

Башҡарма власть[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дәүләт башлығы — король. Әммә Швеция конституциялы монархия булып тора, шуға ла корольдең хакимлеге сикләнгән. Дәүләт менән премьер-министр башлығында хөкүмәт идара итә. Ул парламент — риксдаг менән һайлана.

Суд власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Норвегия Короллеге юғары суды.

Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Швеция парламенты — риксдагтың бинаһы

Риксдаг(норв. Stortinget, «Оло йыйылыш»)  — Норвегия Короллегенең юғары закондар сығарыу органы. Риксдаг дүрт йылға бер дөйөм тауыш биреүҙәр аша ҡабаттан һайланыла.

Административ бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Швеция 21 округтарға — лендарға (län) бүленә, ә һәр бер лен коммуналарҙан (kommun) тора (дөйөм һаны — 290).

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Милли состав[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шведтарҙан башҡа илдә 17 меңдән ашыу саам халҡы, 500 меңдән ашыу финдар йәшәй.

Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Диндарҙарҙың күпселеге (79 %), йәки халыҡтың 70 % населения, Швеция Сиркәүенә инә. Ул лютеран сиркәүе булып тора һәм 2000 йылда дәүләттән айырыла.

Швецияла 250 меңдән алып 450 меңгә тиклем ислам динен тотоусылар йәшәй. Православиелыларҙың һаны 94 мең кешегә барып етә.

Ғилем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Швецияның билдәле ғалимдары:

  • Карл Линней (1707—1778) — врач, биолог.
  • Андерс Йонас Ангстрем (1814—1874) — ғалим-астрофизик.
  • Карл Манне Георг Сигбан (1886—1978) — физик, Нобель премияһы лауреаты.
  • Петер Артеди (1705—1735) — ғалим-ихтиолог.
  • Эрик Ивар Фредгольм (1866—1927) — математик.
  • Магнус Гёста Миттаг-Леффлер (1846—1927) — математик.
  • Альфред Нобель (1833—1896) — химик, инженер, динамитты уйлап табыусы. Нобель премияһына нигеҙ һалыусы.

Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Киң билдәле швед яҙыусылары:

  • А. Стриндберг (1849—1912) — «Густав Ваза», «Эрик XIV» тарихи драмалары, «Ҡыҙыл бүлмә» романы авторы;
  • С. Лагерлёф (1858—1940) — «Нильс Хольгерссондың Швеция буйлап мөғжизәле сәйәхәте» китабы менән билдәле;
  • А. Линдгрен (1907—2002) — «Малыш һәм Карлсон» исемле повестар йыйынтығы менән донъяға билдәле.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


  1. Һанлы исемлектең бер юлы