Греция

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Грек Республикаһы
Ελληνική Δημοκρατία
Flag of Greece.svg Грецияның гербы
Флаг Герб
Девиз: «Ἐλευθερία ἢ Θάνατος (Свобода или смерть)»
Гимн: «Азатлыҡҡа гимн (Ύμνος εις την Ελευθερία)»
EU-Greece.svg
Расположение Грецияның (ҡара-йәшел):
— в Европала (яҡты-йәшел һәм ҡара-аҡбуҙ)
— в Европа берлектә (яҡты-йәшел)
Үҙаллылыҡ датаһы 25 март 1821Ғосман империяһынан)
Рәсми тел грек
Баш ҡала Афины
Эре ҡала Афины, Салоники, Пирей
Идара итеү төрө Парламент республикаһы
Президент
Премьер-министр
Каролос Папульяс
Алексис Ципрас
Территория
• Бөтәһе
• % һыу өҫтө
96
131 957 км²
0,86
Халыҡ
• Һаны (2011)
• Халыҡ тығыҙлығы

10 787 690[1] чел.
85,3 чел./км² (88)
ЭТП (ППС)
  • Бөтәһе
  • На душу населения

294, 339 млрд.[2] долл.
24,543[2] долл.
ЭТП (номинал)
  • Бөтәһе
  • Бер кешегә

292,065[2] долл.
24,073 долл.
ИЧР (2011) 0,861 (очень высокий) (29 урын)
Этнохороним грек,
гректар
Валюта Евро[3] (EUR, код 978)
Интернет-домены .gr, .eu
Код ISO GR
МОК коды GRE
Телефон коды +30
Сәғәт бүлкәте +2 (йәйҙә +3)

Гре́ция (үҙатамаһы — Эллада, грек. Ελλάδα [eˈlaða] тип атайҙар), рәсми исеме — Гре́к Респу́бликаһы (грек. Ελληνική Δημοκρατία [eliniˈci ðimokraˈtia]); тарихи исеме — бор. грек. Ἑλλάς [helːˈas]) — Европаның көньяғындағы дәүләт. Халыҡ — 10,8 миллион кеше (2017 йылдың 1 ғинуарына, Евростат баһаһы буйынса), территорияның майҙаны — 131 957 км. Халыҡ иҫәбе буйынса донъяла 84-се һәм биләмә майҙаны буйынса 95-се урынды биләй. Универсаль, парламент республикаһы. 13 периферийға бүленә.

Баш ҡала — Афина ҡалаһы. Дәүләт теле — грек.

Греция Балҡан ярымутрауында һәм күп һанлы утрауҙарҙа урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта Албания, Төньяҡ Македония һәм Болгария менән төньяҡ-көнсығышта, Төркиә менән ҡоро юл сигенә эйә. Эгей диңгеҙе (Эгейск һәм Фракийск диңгеҙе) — көнсығыш, Ион диңгеҙе — көнбайышта, Урта диңгеҙ һәм Крит диңгеҙе диңгеҙендә.

Хәҙерге Греция — Боронғо Греция мәҙәниәтенең мираҫы, Көнбайыш донъяһының бишеге, демократияның һәм[4] һәм көнсығыш философияһының[5] , Физика-Математика фәндәренең нигеҙ принциптары, театр[6] һәм хәҙерге Олимпия уйындарының[7] тыуған ере. Грек теле иң оҙон тарихлы, (34 быуат яҙыу осоро менән)[8]. Грек алфавиты нигеҙендә кириллица һәм латиница булдырылған. Грецияның бай мәҙәниәт мираҫы һәм уның яҡшы географик урынлашыуы илде ҡунаҡтарға иң бай ил тип таныта[9].

Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1821 йылдың 25 мартында иғлан ителгән. Быға тиклем ул Ғосманимперияһы составында будған.

Ныҡ үҫешкән илдәр исемлегенә ингән. Европа союзы, НАТО, БМО, Европа Советы, ОБСЕ ағзаһы. Грецияла демократия һәм дөйөм һайлау хоҡуғы бар.

Греция — индустриаль-аграр ил. 2011 йылда эске тулайым продукт күләме 294,339 миллиард АҠШ доллары тәшкил иткән (йән башына 24 543 АҠШ доллары самаһы). Аҡсалата берәмеге — евро. 2001 йылдан алып башлап евро зонаһының бер өлөшө.

Халыҡтың 97 % самаһы православие динен тота.

2020 йылдың мартында президент вазифаһын Катерина Сакелларопулу башҡара. Хөкүмәт башлығы — премьер-министр Кириакос Мицодовс.

Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Греция» һүҙе Латин теленән ингән һәм грек телендә ҡулланылмай. Гректар үҙ илен — Эллада (Эллас, грек. Ελλάδα)[10] тип атай. Иң тәүҙә Гомерҙың «Илиада»һында Эллада тип Фессалия — Фтиотиданың көньяҡ өлкәһен атағандар, әкренләп кенә был исем бөтә илгә таралған[11].Барлыҡ гректар өсөн эллин терминын ҡабул иткәс, Грецияның барлыҡ архипелагтары, утрауҙыры һәм өлкәләре өсөн Эллада һүҙе ҡулланыла.

Әлеге ваҡытта Грецияла Эллада һүҙе илдең рәсми булып иҫәпләнә, ә грек (лат. Graecus) йәки Греция (лат. Graecia) халыҡты танылмай һәм сит ил кешеләре менән аралашыуҙа ғына ҡулланыла. Башҡа илдәрҙә Эллада дәүләте Боронғо Греция дәүләте синонимы булараҡ ҡулланыла.

Дәүләт символдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дәүләт флагы — тәре төшөрөлгән 9 аҡлы-зәңгәрле һыҙат — «Ихтыяр йәки үлем» милли девиз ижектәренә тура килә. Беренсе милли флаг 1821 йылда генерал Александр Ипсиланти тарафынан ҡабул ителгән. 1833 йылдан ҡыҙыл төҫ урынына зәңгәр төҫтә алмаштырып ҡуйылған.

Дәүләт гербы — Грецияла төп диндең символы — православие символы булараҡ ике зәйтүн ботағы менән уратып алынған зәңгәр ҡалҡан.

1860 йылдан алып Грецияның гимны — 1823 йылда яңы грек шиғриәтенә нигеҙ һалыусы Дионисиосом Соломос яҙған һәм музыкаға тәүге билдәле грек композиторы Николай Мандзаросом яҙған «Азатлыҡ гимны».

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо Греция территориялары

Греция Көнбайыш цивилизацияһының бишеге тип иҫәпләнә. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3 мең йыл элек Крит утрауында юғары үҫеш алған миной цивилизацияһы барлыҡҡа килә, уның мәҙәниәте һуңғараҡ бөтә материкка йәйелә. Уның артынан крит-микена йәки эгей цивилизацияһы барлыҡҡа килә. Шунан грек полистары, шулай уҡ Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы, Бөйөк Греция һәм Кесе Азия колониялары булдырыла. Мәҙәни үҫеш кимәле бөтә Урта диңгеҙ төбәгенә тарала, бы, үҙ сиратында, архитектура, театр, фән һәм философия өлкәләрендә сағылыш таба.

Афина һәм Спарта полистары Персияны яулауҙа хәл иткес роль уйнай. Әммә һуңғараҡ уларҙы башта — Фивалар, шунан Македонский батшалығы еңә. Филипп II Македонский һәм уның улы Бөйөк Александр етәкселегендә әлеге батшалыҡ ифрат ҙур көс йыя, был ҡеүәт Эллинизм дәүеренең башы булып тора. Әммә б.э.т. 146 йылда Македония римляндар тарафынан ҡыйратыла, һәм Эллада Рим Республикаһы буйһоноуына эләгә. Артабанғы эллин һәм рим мәҙәниәттәренең үҙ-ара йоғонтоһо Византия империяһы мәҙәниәте сиктәрендә формалаша. Ул меңәр йыл дауамында, 1453 йылда Ғосман империяһы ҡыҫымы аҫтында ҡолатылғанға тиклем, төп мәҙәни үҙәк булып ҡала. Ғосман имерияһы хакимлығы ососронда ғосман милләттәре системаһы була, ул православие динен тотҡан гректарға үҙ традицияларын 4 быуат дауамында һаҡлап ҡалырға ярҙам итә һәм заманса грек үҙ-аңы формалашыуҙа мөһим роль уйнаған дин нигеҙендә уларҙың берҙәмлегенә булышлыҡ итә.

Яңы Греция осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иоанн Каподистрия, Грецияның беренсе президенты

Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡто Греция 1830 йылда, 1821—1829 йылдарҙағы милли-азатлыҡ һуғыштан һуң, ала. Бойондороҡһоҙ Грецияның беренсе президенты Иоанн Каподистрия була, әммә тиҙҙән Грецияла монархия урынлаштырыла һәм тәхеткә Виттельсбах династияһынан бәлиғ булмаған Оттон Баварский саҡырыла. 1843 йылдың 3 сентябрендәге ихтилалда король Оттондан Конституцияны ҡабул итеүҙе һәм Милли йыйылышты булдырыуҙы талап итәләр. 1863 йылда Оттон ҡолатыла, ә грек тәхетенә Дания принцы Вильгельм саҡырыла. 1877 йылда ул осорҙағы грек сәйәсәтенең иң сағыу фигураларҙың береһе Харилаос Трикупис башланғысы буйынса король, ышанмауҙы белдергән вотум аша, Милли йыйылышҡа йоғонто яһау мөмкинлегенән мәхрүм ителә.

Премьер-министр Элефтериос Венизелос

1912—1913 йылдарҙағы Балкан һуғыштарынан һуң Греция үҙ территорияһын байтаҡҡа ҙурайта. Артабанғы йылдарҙа король Константин I һәм премьер-министр Элефтериос Венизелос араһындағы сәйәси көрәшарҡаһында Беренсе донъя һуғышы алдынан грек йәмғиәтен тарҡата. Һуғыш тамамланғас, Греция Төркиә менән һуғышҡа инә, ул ваҡытта Төркиәне Мостафа Кемал Ататөрк етәкләй. Әлеге һуғыш Греция территорияһының бер өлөшөн юғалтыуға алып килә, шулай уҡ 1923 йылдың 24 июлендәге Лозанна килешеүе сиктәрендә ҡаралған ике ил араһында халыҡтар менән алмашыныу үткәрелә.

1940 йылдың 28 октябрендә фашистик Италия Грецияға үҙенең хәрби көстәрен урынлаштырыу өсөн плацдарм биреүҙе талап итә. Премьер-министр Иоаннис Метаксас ҡәтғи рәүештә баш тарта. 1944 йылдa ил территорияһынан немец ғәскәрҙәре сығарылыуға ҡарамаҫтан, совет армияһының Югославия йүнәлешендәге һөжүме барышында 1942 йылдың 28 октябрендә Италия һәм Германия күсәре илдәре ултиматумына яуап итеп Греция «Юҡ» байрамы ойоштора (Όχι грек теленән  — «юҡ»).

1946 йылғы Граждандар һуғышы ваҡытында Греция Коммунистик партияһы тулыһынса еңелә. 1949 йылда Грецияла монархия тергеҙелә, 1967 йылдың 21 апрелендә «ҡара полковниктар» хәрби түңкәрелеше барышында бөтөрөлә, түңкәрелешкә Америка Ҡушма Штаттары теләктәшлек күрһәтә. 1975 йылда хәрби хунта һөҙөмтәһендә яңы Конституция ҡабул ителә. Илгә Париждан элекке премьер-министр Константинос Караманлис әйләнеп ҡайта, ә бөтә халыҡ референдумы һөҙөмтәһендә монархия бөтөрөлә һәм Греция парламент республикаһы тип иғлан ителә. Караманлистың Яңы демократияһына ҡаршы ҡуйыу өсөн Андреас Папандреу бөтә грек социалистик хәрәкәтен (ПАСОК) ойоштора; был партиялар хәҙерге көндә лә ил сиктәрендә иң абруйлыларҙан һанала.

1980 йылда Греция ҡабаттан НАТО хәрби союзына ҡушыла (1974 йылда ул төньяҡ Кипр оккупацияһына ҡаршы протест йөҙөнән унан сыға. 1981 йылдың 1 ғинуарында Греция Евросоюз ағзаһы булып китә. 2008 йылдың декабрендә Афинала массауи тәртипһеҙлектәр тоҡана, улар тиҙ арала бөтә Европаға тарала. Тәртипһеҙлектәргә ошо уҡ йылда башланған Бөтә донъя иҡтисад көрсөгө менән ҡатмарлашҡан иҡтисади хәл менән ҡәнәғәтһеҙлек алып килә. Күмәк протест акциялары йәйелеүенә Афина полицияһы патрульныйы тарафынан 15-йәшлек үҫмерҙең үлтерелеүе сәбәп була, акциялар йыш ҡына погромдарға һәм тәртипһеҙлектәргә әүерелә[12]. 2010 йылдың яҙынан туҡтауһыҙ тиерлек дөйөм милли забастовкалар, тәртипһеҙлектәр һәм терактар хөкүмәт өсөн ҙур һынау булып тора. 2015 йылдың 25 ғинуарында сиратттан тыш парламент һайлауҙары үткәрелә. Радикаль һулдар коалицияһы (СИРИЗА) еңеү яулай, уның өсөн һайлаусыларҙың 36,34 % тауыш бирә[13]. Парламенттағы 300 урындан Радикаль һулдар коалицияһы (СИРИЗА) 149 урынды ала.

2020 йылда Греция президенты итеп Катерина Сакелларопулу һайлана. Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге президент була.

Сәйәсәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Греция 52 административ берәмектән — өлкәләрҙән (ном) торған унитар дәүләт. 1983 йылда, халыҡтың туранан-тура һайлау юлы менән һайланған советтар урындағы әһәмиәткәле мәсьәләләр менән идара итә, тип билдәләнә. Ғәмәлдәге Конституция 1975 йылдың 11 июнендә көсөнә ингән. Грецияла дәүләт менән идараһы формаһы буйынса — парламент республикаһы. Сәйәси режим — демократия.

Греция парламенты Афина үҙәгендә.

Закондар сығарыу власы 4 йылға дөйөм туранан-тура һайлауҙар юлы менән һайланған парламентҡа, бер палаталы вәкиллекле органға ҡарай. Уның составына 200-ҙән кәм булмаған һәм 300-ҙән күберәк булмаған кеше инергә тейеш. Палата йылына бер тапҡыр 5 айҙан да кәм булмаған сираттағы сессияға йыйына. Һәр сессия башында ул закон проекттарын һәм закондар сығарыу тәҡдимдәрен әҙерләү һәм өйрәнеү маҡсатында парламент комиссиялары ағзаларын йыя. Закондар сығарыу эшмәкәрлеге, ҡағиҙә булараҡ, пленар ултырыштар барышында тормошҡа ашырыла. Әммә закон проекттарының бер өлөшө ҡарала һәм 2-нән артыҡ булмаған секцияларҙа ҡабул ителә. Конституция закон проекттарының ниндәй мәсьәләләр буйынса пленар ултырышта ҡабул ителеүе мөмкин булыуын, ә секцияларға ниндәй үҙгәрештәр индерелеүен билдәләй. Парламенттың ҡабул ителгән закон проекттары президент тарафынан хупланырға тейеш, ә президент ветоһы депутаттарҙың абсолют дөйөм һанынан күпселек тауыш менән кире ҡағыла ала, йәғни яраҡһыҙ тип табыла.

Дәүләт башлығы — парламент тарафынан 5 йылға һайланып ҡуйылған Президент. Конституция президентҡа киң вәкәләттәр бирә, уға башҡарма власты тормошҡа ашырыу йөкмәтелә. Президент премьер-министрҙы тәғәйенләй һәм уның тәҡдиме буйынса хөкүмәттең башҡа ағзаларын тәғәйенләй һәм саҡыра.

Прокопис Павлопулос, Республика Президенты (20152020)

Конституцияла ҡаралған осраҡтар буйынса Президент янында консультатив орган — Республика Советы булдырыла, уның һығымтаһы буйынса президент парламент ышанысын юғалтҡан хөкүмәтте урынынан төшөрә ала. Айырым осраҡтарҙа ул Министрҙар Советында рәйеслек итә ала. Президент парламентты йылына 4 тапҡыр — сираттағы сессияларға һәм, кәрәк тип тапһа, ғәҙәттән тыш сессияларға саҡыра. Ул парламент сессияһын 30 көнгә тиклем кисектереп тора ала. Президент вәкәләттәренә шулай уҡ парламент ҡабул иткән закондарҙы раҫлау һәм промульгация һәм закон проектын ҡабаттан ҡарау өсөн парламентҡа ҡайтарыу мөмкинлеге инә. Президент референдумды тәғәйенләй һәм милләткә мөрәжәғәт итә ала. Ниһайәт, ул ҡораллы көстәрҙең башлығы булып тора. Бынан тыш, президенттың министр контрсигнацияһы менән бер нисә хоҡуҡ башҡара. Улар араһында илде тышҡы сәйәсәттә ил исеменән сығыш яһау, һуғыш иғлан итеү һәм тыныслыҡ килешеүен төҙөү, шулай уҡ, әгәр өс тапҡыр тауыш биреүҙән һуң Президентты һайлай алмаһа йәки йәмәғәт фекере менән ҡапма-ҡаршылыҡҡа килһә, йәки хөкүмәттең тотороҡлоғон тәьмин итә алмаһа, парламентты тарҡатыу хоҡуғына эйә.

В марте 1986 йылдың мартында Президентты бер нисә мөһим вәкәләттәренән, шул иҫәптән премьер-министрҙы вазифаһынан бушатыу хоҡуғынан, мәхрүм итеү буйынса төҙәтмәләр индерелә. Хөкүмәттең бер-бер артлы ике отставкаһы сәйәси тотороҡлоҡҡа килтермәгән осраҡта ғына президент парламентты тарҡата ала. Референдум иғлан итеүҙә уның хоҡуғы сикәлән, ә ғәҙәттән тыш хәлде иғлан итеү хоҡуғы парламентҡа тапшырыла.

Башҡарма власть Греция хөкүмәте тарафынан башҡарыла, ул премьер-министрҙан һәм министрҙарҙан тора (улар араһынан бер йәки бер нисә министр вице-премьер тарафынан тәғәйенләнә ала). Хөкүмәтте парламентта күпселек тауыш алған партия булдыра. Әлеге партияның лидеры премьер-министр итеп тәғәйенләнә. Ант килтергәндән һуң 15 көн үтеүгә хөкүмәт парламент алдында ышаныс тураһында мәсьәлә күтәрергә тейеш.

Депутаттар палатаһы хөкүмәткә йәки уның берәй ағзаһына ҡарата «ышанысын кире алырға» хоҡуҡлы. Шелтә биреү (порицание) резолюцияһы Палата тарафынан алдағы резолюцияны кире ҡаҡҡандан һуң 6 ай үткәс кенә индерелә. Шелтә биреү резолюцияһына депутаттарҙың кәмендә 1/6 өлөшө ҡул ҡуйырға тейеш.

Хөкүмәт Конституция һәм закондар менән ярашлы рәүештә дәүләттең дөйөм сәйәсәтен билдәләй һәм үткәрә. Минстрҙар Советы ағзалары һәм яуаплы секретарҙар үҙ функцияларын үтәгән саҡта ебәрелгән иғтибарһыҙлыҡтары өсөн минстрҙар яуаплылығы тураһындағы закондар положениеларына ярашлы яуалыылҡҡа тарттырыла.

Өлкәләрҙә урындағы үҙидараны халыҡ тарафынан һайланған губернаторҙар (грек. Περιφερειάρχης), вице-губернаторҙар (грек. αντιπεριφερειάρχες) һәм өлкә советтары (грек. περιφερειακό συμβούλιο) башҡара. Номдарҙа урындағы үҙидараны префекттар (грек. Νομάρχης) һәм номдар советтары (грек. Νομαρχιακό συμβούλιο) тормошҡа ашыра. Һәр бер муниципалитетта урындағы үҙидараны мэр (грек. Δήμαρχος), 15-20 муниципаль советниктан (грек. Δημοτικοί Σύμβουλοιι) торған муниципаль совет (грек. Δημοτικό Συμβούλιο) башҡара.

Ареопаг (Άρειος Πάγος) — юғары суд инстанцияһы, эфетийҙар (Εφετείο) — аппелляция инстанцияһы судтары, беренсе судтар (Πρωτοδικείο) — беренсе судтар инстанциялары, мировой судтар (Ειρηνοδικείο) — суд системаһының иң түбәнге быуыны, Дәүләт советы — (Συμβούλιο της Επικρατείας) — административ юстицияның аппеляция суд инстацияһы, административ эфетийҙар (Διοικητικό Εφετείο) — административ юстицияның юғары суд инстацияһы, — административ тәүге судтар (Διοικητικό Πρωτοδικείο) — административ юстицияның тәүге судтар инстацияһы.

Сәйәси партиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Профсоюздар

Иң эре профсоюз үҙәге — Греция дөйөм хеҙмәт конфедерацияһы (Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδας). Әммә иҡтисади көрсөк осоронда Греция коммунистар партияһы менән бәйле профсоздар берләшмәһе — Грецияның Бөтә эшселәр хәрби фронты (ПАМЕ; Πανεργατικό Αγωνιστικό Μέτωπο) һаны буйынса бер миллионға яҡынланы. Иң эре дәүләт хеҙмәткәрҙәре профсоюздары конфдерацияһы — АДЕДИ (Ανώτατη Διοίκηση Ενώσεων Δημόσιων Υπαλλήλων).

Шулай уҡ йыйыштырыусылар һәм урам һепереүселәр союзы (секретары — Константина Кунева) һәм анархо-синдикал профсоюздары бар.

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалып:Греция картаһы

Греция Балкан ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә һәм уның яҡын-тирәһендәге һәм Кесе Азия яр буйындағы утаруҙарҙа урынлашҡан һәм 132 тыс. км² майҙанды биләй, шул иҫәптән, утрауҙар майҙаны — 25,1 тыс. км². Албания, Төньяҡ Македония, Болгария һәм Төркиә менән сиктәш. Урта диңгеҙ һыуҙары менән ҡойона, шул иҫәптән: Ион, Эгей диңгеҙҙәре, ә көньяҡ Крит яр буйы — Ливия диңгеҙе менән. Греция составына яҡынса 2 мең утрау инә, улар илдең 20 % тирәһе тәшкил итәләр.

Ҡоро ер сиктәренең оҙонлоғо — 1110 км[14].

Греция территорияһы өс өлөшкә бүленә:

Материк Греция, уның составына Македония (Салоники, Флорина, Пелла, Кавала, Кастория, Халкидики һәм башҡалар), Фракия (Родопи, Ксанти һәм Эврос), Эпир (Теспротия, Превеза, Янина һәм башҡалар), Фессалия (Лариса, Магнисия һәм башҡалар) һәм Үҙәк Греция (Фтиотида, Фокида, Аттика һәм башҡалар). Шулай уҡ географик йәһәттән ошо төбәккә Ион утраҙарын да индерергә була;

Пелопоннес — Грецияның иң эре ярымутрауы һәм Европаның боронғо цивилизацияһы үҙәге, үҙ эсенә Аркадия, Лакония, Мессиния һәм башҡа номдарҙы индерә. Бында бөтә донъяға билдәле Коринф каналы инә, уны XIX быуатта бер француз фирмаһы Греция дәүләте өсөн ҡаҙый; Эгей диңгеҙе утрауҙары, улар араһында иң эреләре: — Крит — территорияһы буйынса европала 8 урын биләй (8259 км²);

— Эвбея (3654 км²) Эврип боғаҙы аша һалынған күпер аша континент менән тоташа;

— Лесбос (1630 км²) Төркиә яр буйҙарында урынлашҡан.

Шулай уҡ бында бик күп ваҡ утрауҙар — Төньяҡ Спорад, Киклад, Додеканес урынлашҡан.

Рельефы

Олимп тауы
Метеора монастырҙары. Үҙәк Греция

Грек ppландшафт[[ы — ғәҙәттә урманһыҙ ҡаялы тауҙар, халыҡ тығыҙ ултырған үҙәндәр, күп һанлы утрауҙар, боғаҙҙар һәм диңгеҙ ҡултыҡтары сиратлап алмашынf. Йәмле ҡаялар, пляждар, экзотик гроттар диңгеҙҙә ял итеү һәм тау туризмы өсөн ҙур мөмкинлектәр аса. Эзбизташтың күплеге, бигерәк тә илдең көнбайыш өлөшөндә, спелеологияла үҙҙәрен һынап ҡарарға йөрьәт итеүселәр өсөн карст соҡорҙарҙың, мәмерйәләрҙең барлыҡҡҡа килеүенә алып килә. Тау массивтары ил территорияһының бер сиреген тиерлек биләй. Башлыса был тауҙар уртаса бейеклектә (1200—1800 метрға тиклем). Грецияның иң юғары нөктәһе — Олимп тауы (2917 м). Шулай уҡ Пинд, Парнас, Үҙәк Грецияның тау сылбыры һәм Тайгет 2 мең метрҙан бейегерәк. Тигеҙлектәр бик аҙ, улар башлыса илдең көнсығыш өлөшөндә ята, тик Пелоплинестың көнбайыш ярында тигеҙлектәр өҫтөнлөк ала.

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Греция климатын өс төргә бүлеп була: урта диңгеҙ, альп һәм уртаса, уларҙың һәр береһе билдәле бер территорияға йоғонто яһай. Пинд тау һырты илдең материк өлөшөнә бик ныҡ тәьҫир итә: Пинд (Эпир) битләүҙәренән көнбайыштараҡ урынлашҡан төбәктәрҙә һырттың көнсығыш яғында урынлашҡан төбәктәргә (Фессалия) ҡарағанда күберәк яуым-төшөм була.

Утрауҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Закинф утрауы, Навайо пляжы

Греция составына 2000-дән ашыу утрау инә: эреләрҙән (Крит, Эвбея) бик бәләкәйҙәргә тиклем (Патмос, Хриси, Мейисти). Уларҙың өлөшөнә бөтә грек территорияһының 20 % тура килә.

Утрауҙар бер нисә төркөмгә бүленәләр:

— Ион утрауҙары — Грецияның көнбайыш ярҙарында. Иң эре утрау — Кефалиния. — Төньяҡ Эгей утрауҙары — расположены на севере Эгей диңгеҙеңе төньяғында, төркиә ярҙарында урынлашҡан. Иң эре утрау — Лесбос. — Төньяҡ Спорад һәм Эвбея утрауы — Грецияның көнсығыш ярҙарында урынлашҡан. — Киклад — Эгей диңгеҙнең үҙәгендә ята. Боронғо Киклад мәҙәниәте үҙәге. Бында башлыса ҙур булмаған утрауҙар урынлашҡан: Андрос, Наксос, Миконос, Санторини. — Додеканес — Эгей диңгеҙең көньяғында, төркиә ярҙарында, ятҡан утрауҙар төркөмө. Ҡайһы берҙә уларҙы Көньяҡ Спорад тип атайҙар. Грециялағы мөһим туризм үҙәге. Иң эре утрау — Родос. — Крит — Грецияның иң эре утрауы. Боронғо Крит цивилизацияһының үҙәге. Утаруға яҡын ғына бик күп ваҡ юлдаш-утрауҙар урынлашҡан (Хриси һәм башҡалар). Көньяҡтан Ливия диңгеҙе менән ҡойона.

Файҙалы ҡаҙылмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Флора һәм фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Греция территорияһында ҡыр хайуандары бик күп һаҡланмаған, уларҙың популяциялары ҙур түгел. Был илдең күп меңлек тарихы менән бәйле — 8000 йылдан ашыу кешеләр Греция территорияһһында хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе күпләп ҡырған. Ғәҙәттә бында кәүҙәһе ҙур булмаған хайуандар көн күрә: ҡуяндар, бурһыҡтар, дикобраздар һәм сысҡандарҙың күп төрө.

Эре һөтимәрҙәр араһынан айыуҙар, шакалдар, төлкөләр, һеләүһендәр һәм ҡыр ҡабандары айырыуса йыш осрайҙар. Хайуандарҙың күпселеге Ҡыҙыл китапҡа индерелгән, шул иҫәптән диңгеҙ гөбөргәйеле (каретта) һәм тюлень-монах.

Грецияла бик күп йыландар һәм кеҫәрткеләр.

Ҡоштар араһында йышыраҡ ҡыр өйрәктәрен, боҙ тишкестәрҙе һәм ағуналарҙы осратып була, ә шулай уҡ йыртҡыс йәнлектәрҙе — өкөләр, бөркөттәр һәм төйлөгәндәр.

Һыуға яҡын территорияларҙа бик күп аҡсарлаҡтарҙы, ә Греция һыуҙарында, аҙаҡҡы ваҡытта байтаҡ кәмегән булһа ла, моллюскаларҙың һәм балыҡтарҙың бик күп төрҙәрен күреп була.

Греция территорияһында 5000-дән ашыу үҫемлектәр төрҙәре таралған. Грецияла киң таралған ҙур булмаған ҡыуаҡлыҡтар һәм үҫемлектәр: маквис һәм фригана. Халкидики ярымутрауында ҡарағай урмандары йыш осрай, шулай уҡ кипаристар һәм платандар. Уларҙың ҡайһы берҙәренең йәше бер нисә меңгә еткән. Бик ныҡ олива ағасы таралған — Грецияның һәм бөтә Урта диңгеҙ яғының иң ҡиммәтле ағастарының береһе.

Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә: Грецияның административ бүленеше Элегерәк Греция 13 административ округка бүленә ине, улар 54 номға (йәки префектураға) бүленә. шулай Греция составында бер автономиялы төбәк була — Афон тауы тирәһендә Афон (Изге тау) монах дәүләте, уның менән 20 Афон монастырҙары вәкилдәренә торған совет идаралыҡ итә. Ысынбарлыҡтағы үҙидара номдар һәм ваҡ берекмәләр — муниципалитеттар кимәлендә була. Муниципалитет менән — мэр, ном менән губернатор етәкселек итә.

Әммә 2011 йылдың 1 ғинуарынан алып, Калликратис (Закон 3852/2010) Программаһына ярашлы[20], Грецияның административ системһы ҡәтғи рәүештә үҙгәртелә. 13 төбәктән , 54 префектуранан һәм 1033 муниципалитеттан һәм общиналарҙан торған элекке система 7 үҙәкләштерелмәгән администрациялар менән алмашына. Төбәктәр һәм муниципалитеттар, 2010 йылдың 7 — 14 ноябренә тәғәйенләнгән тәүге һайлауҙарҙан алып, тулыһынса үҙаллылыҡ алалар. Үҙәкләштерелмәгән администрациялар генераль секретарь тарафынан идара ителә, уны Греция Хөкүмәте тәғәйенләй. Изге Тау автономиялы монах дәүләте был реформаларҙан азат ителә.

Үҙәкләштерелмәгән администрация Адм. үҙәк Ингән перифериялар Майҙаны,
км²
Халҡы,
чел. (2011)[15]
Тығыҙлығы,
чел./км²
Картаһы
1 Аттика Афины Аттика 3808 3 827 624 1005,15 GreeceDioikiseis.png
2 Македония и Фракия Салоник Үҙәк Македония, Көнсығыш Македония һәм Фракия 32 968 2 490 051 75,53
3 Эпир һәм Көнбайыш Македония Янина Эпир, Көнбайыш Македония 18 654 620 545 33,27
4 Фессалия һәм Үҙәк Греция Лариса Фессалия, Үҙәк Греция 29 586 1 280 152 43,27
5 Пелопоннес, көнбайыш Греция һәм Ион утрауҙары Патр Пелопоннес, Көнбайыш Греция, Ион утрауҙары 29 147 1 465 554 50,28
6 Эгей утрауҙары Пирей Төньяҡ Эгей утрауҙары, Көньяҡ Эгей утрауҙары 9122 508 206 55,71
7 Крит Ираклион Крит 8336 623 065 74,74
Изге Тау Автономиялы монах дәүләте Карьес махсус статус һәм үҙаллы виза режимы 336 2416 7,20
барыһы 131 957 10 815 197 81,96

Греция баш ҡалаһы — Афина ҡалаһы (грек. Αθήνα (Афина), боронғолоҡта исеме күпселек һанда ҡулланған — грек. Ἀθῆναι (Афины)), боронғо донъя ҡалаларының береһе һәм Европалағы иң йәш баш ҡалаларының береһе — 1834 йылдан алып, XIX быуаттағы Грек революцияһынан һуң (быға тиклем Грецияның баш ҡалаһы 18281833 йылдарҙа Нафплион була) әлеге статусҡа эйә. Хәҙерге ваҡытта баш ҡалала ил халҡының 35 % тирәһе йәшәй, Пирей менән бергә яҡынса 4 млн кеше тәшкил итә.

Салоник (грек. Θεσσαλονίκη) — Македония грек өлкәһе баш ҡалаһы, әһәмиәте һәм ҙурлығы буйынса Грецияның икенсе ҡалаһы, Термаикос ҡултығы буйында урынлашҡан. Күп кенә быуаттар дауамында Салоник Грецияның мөһим мәҙәни һәм төп дини үҙәге булып тора. бөгөнгө көндә ҡала шулай уҡ илдең иҡтисади һәм мәғариф үҙәге булып һанала. Йыл һайын Салонкта Донъялағы иң ҙур халыҡ-ара күргәҙмә үткәрелә, ә урындағы Аристотель Университеты Грецияның иң эре юғары уҡыу йорто булып тора.

Афон монах республикаһы автономиялы төбәк статусына эйә. Был төбәк 20 православие монастырының үҙаллы идара иткән общинаһы, 1313 йылдан туранан-тура Патриарх Константинопольский сиркәү юрисдикцияһы аҫтында тора. Греция суверенитеты 1923 йылғы Лозанна тыныслыҡ килешеүе менән нығытылған. Константинополь Патриархатының башҡа епархияларынан айырмалы рәүештә Афонда юлиан календары ҡулланыла, шул иҫәптән административ документтарҙа. Бөтә донъяла православие динен тотҡандар өсөн Афон — төп изге урындарҙың береһе, ә шулай уҡ ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы.

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Греция иҡтисады

Салоник ҡалаһы порты — Европала иң эре порт
Греция төбәктәренең ВВП буйынса йән башына картаһы. Евростат мәғлүмәттәре, 2008 йыл.
1961-2010 йылдар осоронда Грецияның иҡтисад үҫеше динамикаһы, 1996 йылдан Еврозона илдәре буйынса сағыштырмаса. Греция иҡтисады көрсөгө 2009 йылда башлана.

Икенсе донъя һуғышынан һуң Греция Грек иҡтисади мөғжизә осорон кисерә. 1950 һәм 1973 йылдар араһында ВВП темптары 7 % тәшкил итә. Шул осорҙан, Европа берлегенән ҙур финанс ярҙамын алып, Греция бер нисә структура һәм финанс реформаларын башлай. 2001 йылда Греция Еврозонаға ҡушыла. ВВП-ның йыл ғы кимәле Европа берлегендәге уның партнерҙары менән сағыштарғанда күпкә өҫтөнлөклө була. Хәҙерге көндә Греция иҡтисадында хеҙмәтләндереү услугалары иң ҙур өлөштө биләй һәм иҡтисадтың иң тиҙ үҫешкән һәм мөһим секторы булып тора, уларҙан һуң — сәнәғәт һәм ауыл хужалығы. Туризм — валюта килеменең төп сығанаҡтарының береһе, ул дәүләткә ВВП-ға 15%-тан ашыу килем[16] эш менән тәьмин ителгән дөйөм һандан 16,5 % эш урындары алып килә.

Греция дәүләт секторына ВВп-ның яҡынса 40 % тура килә[16], әммә хөкүмәт уның артабанғы өлөшөн төшөрөү буйынса бөтә сараларҙы ҡуллана. Сәнәғәт секторында юғары етештереү технологиялары өҫтөнлөк ала. Башҡа мөһим тармаҡтар араһында — туҡыма, химик, төҙөлөш маткериалдары, машина эшләү, транспорт королмалары һәм электр приборҙары сәнәғәте 10 % ВВП Грецияға төҙөлөш алып килә, сөнки яңыраҡ әлеге сектор 2004 йылғы Афин Олимпиадаһына бәйлекүтәрелеш кисерә. Ауыл хужалығы хәҙерге ваҡытта ВВП-ның 7 % ғына тәшкил итә.

2000-се йылдар башында бөтә балкан күршеләре иҡтисадтарына төп инвестор булып тора. Грецияның Милли банкы 2006 йылда төрөк финанс банкының — 46 % һәм серб Vojvođanska Bank-тың 99,44 % акцияһын һатып ала 1995—2005 йылдар осоронда Греция башҡа Европа илдәре араһында иң күп ваҡытты эштә үткәргән ил булып һанала: гректар уртаса йылына 1900 сәғәт эшләй, икенсе урынды испандар биләй — йылына 1800 сәғәт[17]. 2007 йылда Грецияла уртаса эш хаҡы — сәғәтенә яҡынса 20 доллар. Иммигранттар эш көсөнөң 1/5 өлөшөн тәшкил итәләр, улар башлыса ауыл хужалығында һәм төҙөлөштә эшләйҙәр.

2009 йылға Грецияның хеҙмәт ресурстары 4,577 миллион кеше, йәки дөйөм халыҡ һанынан 46 % тәшкил итә, был ОЭСР илдәре араһынан, Көньяҡ Кореянан һуң (48 %), икенсе күрһәткес[18]. Йён башына уртаса килем 2008 йылда 30 661 АҠШ долларынан 2009 йылда 31 704,028 долларға тиклем арта. Халыҡтың һатып алыу һәләтлеге буйынса Греция 2009 йылда донъяла 25-се урынды биләй. Бер үк ваҡытта эшһеҙҙәрҙең һаны 2009 йылдың октябрендә , 2010 йылдың 12,6 % һәм 2010 йылдың октябрендә 13,5 % тәшкил итә[19]. Кеше потенциалы үҫеше индексы мәғлүмәттәренә ярашлы 2007 йылға ҡарата Греция донъяла 25-се урынды биләй (2009 йылдың 5 октябрендә иғлан ителә[20]. 2001йылда Греция үҫешеән ил тип таныла. 2013 йылда Греция донъяла үҫешкәг ил статусын юғалтҡан тәүге ил булып теркәлә[21][22].

Донъя финанс көрсөгө арҡаһында Греция иҡтисады 2009 йылдың аҙағында бик ҡыйын хәлгә тарый: бюджет дефициты ВВП-ның 12,7 % тәшкил итә (Нврозонала ВВП-ның 3 % рөхсәт ителә[23]. Хөкүмәт приватиациялау программаһын башлай, йылына ике тапҡыр глобаль облигациялар сығара, әммә 2010 йылдың яҙында иҡтисад дефолт сигенә барып етә[24], был, үҙ сиратыда, евровалютаны йыл минимумына тиклем кәметә[25], Европа берлегенең 16 иле һәм МВФ Грецияға, ҡаты иҡтисад программаһы шарты менән[26] финанс ярҙамын (110 млрд евро (80 млрд — ЕС-тан һәм 30 млрд — МВФ-тан) бүлеү тураһында һүҙ ҡуйышалар[27] — бында эштән ҡыҫҡартыу, эш хаҡын күтәрмәү, пенсия йәшен күтәреү, һалымдарҙы күтәреү, әммә былар бөтәһе лә бергә илдә забастовкалар, күмәк протнстакциялары һәм тәртипһеҙлектәргә алып килә. «Һалым кәрзинен» тултырыу өсөн хөкүмәт һалым амнистияһын иғлан итә[28], шулайуҡ дәләт вазифалы кешеләре араһында коррупция менән көрәш башлана. Афондағы Ватопед монастыры эше һәм «Siemens» компанияһы менән халыҡ-ара скандал ҙур билдәлелек ала.

Илдә табыш кимәле бик юғары. Греция — Евросоюз илдәре араһында эш хаҡының минималь күләме 2008 йылдан 2009 йылға тиклем кәмегән берҙән-бер ил. 2017 йылдан иҡтисад үҫеш юлына баҫа, 2017 һәм 2018 йылдарҙа ВВП йылына 2 % тирәһе үҫә. 2019 йылдың 1 февралендәГрецияла эш хаҡының минималь күләме айына 650 евроға тиклем күтәрелә. Илдәге көрсөк башынан 7 йыл үтеүгә эш хаҡының тәүге тапҡыр күтәрелеүе. 2012 йылға тиклем эш хаҡының минималь күләме (МРОТ) йылына 751 евро булһа, һуңынан 25 йәштән олораҡ граждандар өсөн 586,08 евроға һәм йәштәр өсөн 510 евроға тиклем кәметелә. Шулай итеп, күпселек халыҡ өсөн эш хаҡының минималь күләме — яҡынса 11 %, ә йәштәр өсөн ул 27 % тиклем арта[29][30][31][32][33][34]. Кейтц индексы Грецияла 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата (уртаса — €1060,45 һәм минималь — €683,76[35][36]) яҡынса 64 % тәшкил итә.

Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Греция табышының байтаҡ өлөшө туризм өлкәһенән тулыландырыла; 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, тап туризмға ВВВ-ның 15 % тура килә[16]. Шул уҡ ваҡытта Иҡтисад һәм конкурнтлыыҡ һәләтлек министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, йәшерен табыштарҙы иҫәпкә алғанда (2007 йылға ҡарата 36 %), туризмдың өоөшө ВВП-ның 18—20 % тәшкил итә[37]. Бынан тыш, туризм өлкәһендә 900 мең тирәһе кеше эшләй, шул иҫәптән, HoReCa өлкәһендә — дөйөм халыҡ иҫәбенән 6,9 %, был Евросоюзда, Мальта һәм Испаниянан һуң, 3-сө урын[38]. 2008 йылда Греция 17,5 млн турист ҡабул итә[39] 2014 йылда был һан 22 млн кешегә тиклем арта. Грецияла ял итергә бигерәк тә Германиянан һәм Бөйөк Британиянан яраталар— 2014 йылда был илдәрҙән 2,46 млн һәм 2,09 млн кеше килгән[40].

Ҡытайҙа 2005 йылда үткәрелгән һораулама буйынса, ҡытайҙар Грецияны туристик ил булараҡ беренсе урынға ҡуялар. 2007 йылда Грецияға 19 миллион турист килә, һәм ул донъя туристик йүнәлештәрҙең беренсе ун ил исемлегенә индерелә. Европа туристары Родос утрауын иң яҡшы курорт тип таный. 2008—2009 йылдарҙа туристарҙың һаны бер аҙ кәмей[41]. Грек отельдәре хужалары «All-inclusive» урынлаштырыу системаһын индереү һәм урыҫ телле персоналды яллау аша БДБ илдәре туристары иҫәбенә артырырға өмөт итәләр[42].

Грецияның иң билдәле һәм популяр туристик үҙәктәре: тарихи-мәҙәни — Афина, Дельфа, Корфу утрауы, Крит; пляж ялы үҙәктәре — Халкидики утрауы, Миконос, Санторини, Парос һәм Крит курорт- утрауҙары; христиандарҙың хаж үҙәктәре — Афон Изге Тауы, Метеор монастырҙары, Салоник (Изге Димитрий базиликаһы, Изге София базиликаһы һәм башҡалар) византия һәйкәлдәре ЮНЕСКО донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2020 йылға ҡарата Греция халҡының йәш-енес пирамидаһы

Евростат баһалауы буйынса 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Греция халҡының һаны 11 309 885 кеше тәшил итә[49], ир-егет — 49,49 %, ҡатын-ҡыҙ — 50,51 %. Ураса йәш, 2010 йылғы иҫәпләүҙәр буйынса — 41,2 йәш, ир-егеттәр өсөн — 41,1 йәш (2008 — 40 йәш), ҡатны-ҡыҙҙар өсөн — 43,2 йәш (2008 — 42,3)[22]. Енес һәм йәштең нисбәте: тыуған саҡта — 1,064 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; 15 йәшкә тиклем — 1,06 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; 15 йәштән 64 йәшкә тиклем: 1,0 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; 65 йәш һәи өлкәнерәк: 0,78 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; бөтә халыҡ: 0,96 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; (2010). 2010 йылда тыуым 1000 кешегә 9,34 бала тәшкилә итә (2007 — 9,62 бала), йыл һайын халыҡ тыуым артыуы 0,106 % тәшкил итә (2007 — 0,163 %). Үлем күләме 1000кешегә 10,6 кеше тәшкил итә (2007 — 10,33), балалар үлеме күләме — 1000 кешегә 5 кеше [22] (2007 — 5,34). Өлкәндәр араһында ВИЧ/СПИД-тың таралыуы 2001 йылдан үҙгәрешһеҙ ҡала һәм 0,2 % тәшкил итә. ВИЧ/СПИД-тың ыңғай статусы менән кешеләрҙең һаны Грецияла — яҡынса 11 мең кеше, ВИЧ/СПИД-тан үлем осраҡтары — йылына 100 кешенән кәмерәк. Гректар — бик тиҙ ҡартайған халыҡ: по данным Евростат мәғлүмәттәренә ярашлы 2050 йылға 75 йәштән олораҡ йәштәге кешеләрҙең һаны 19%-тан 31 %-ҡа имклем артасаҡ[50]. Бөгөнгө көндә илдә эшләп йөрөүсе кешеләрҙең һаны 1 пенсионерға 4 кеше тәшкил итә, уларҙың һаны 2 кешегә тиклем кәмейәсәк, тип фаразлана. 2010 йылғы иҫәпләүҙәр буйынса уртаса йәшәү дауамлылығы 79,8 йыл тәшкил итә[22], ир-егеттәр араһында — 77,24 лет (2007 — 74,6), ҡатын-ҡыҙҙар араһында — 82,52 лет (2007 — 79,4).

Греция мигранттары менән тәүге 50 ил картаһы

Ҡалаларҙа бөтә халыҡтың 61 % (2007 — 58,8 %) йәшәй, йыл һайын фаразланған тыуым артыу 0,6 % етәсәк. Халыҡ тығыҙлығы —бер км2 -ға 85,3 кеше (2007 — 82,9). Иң күп халыҡлы Греция ҡалалары: Афина, Салоник, Пирей, Патр, Ираклион, Лариса һәм Волос.

Грек туйы, Наксос

Грецияның күпселек халҡы — гректар (93 %[22]), аҙсылыҡтар, айырыуса тел буйынса, мәғлүмәттәр төрлөсә иҫәпләнеүгә күрә йыш бәхәстәр тыуҙыра. Грек статистикаһы халыҡтың милләте буйынса иҫәп-хисап алып бармай, тигән фекер бар, әммә был ялған һығымта.

Хәҙерге Грецияның рәсми рәүештә танылған төп дини аҙсылығы — Фракия һәм Додеканес утрауҙары мосолмандары, улар иҫәбенә төрөктәр (Греция халҡының 1 %), помак (болгар телле мосолмандары, 0,3 %) һәм мосолман — сиғандар (0,1 %) тәшкил итә. Әммә был юҫыҡта Греция 1924 йылғы Лозанна килешеүен таный һәм шуны уҡ Төркиәнән дә талап итә, сөнки халыҡтың был өлөшө Греция сиктәрендә Константинополь һәм Имврос һәм Тенедос утрауҙарының грек мосолмандарын яҡлау шарттары менән ҡалдырыла. Истанбулда хәҙергә ваҡытта грек аҙсылығы ысынында юҡ тиерлек.

Башлыса ғалим-этнографтар тарафынан тел нигеҙендә айырымланған аҙсылыҡтар бар, әммә бында үҙ спецификаһы бар: албандар (4 %; шул иҫәптән арнауттар) — төрөктәр һәм мосолман арнауттар менән һуғыштарҙа илгә тиҫтәләгән милли геройҙар биргән грек үҙаңлы халыҡ; «славянтелле гректар» йәки Македония славяндары (1,2 %), улар XX башында үҙҙәрен болгарҙар тип исемләйҙәр һәм шулай тип танылылар; аромундар (1,1 %, шул иҫәптән меглениттар) — илгә тиҫтәләгән милли геройҙар һәм бик күп меценаттар биргән грек үҙаңлы халыҡ, православие динен тотҡан сиғандар (тағы 0,8 %).

Ррсми рәүештә әрмәндәр, сербтар (0,3 %), ғәрәптәр (0,3 %), йәһүдтәр (0,05 %) һәм башҡалар таныла. БМО баһалауҙары буйынса 2019 йыл башына ҡарата Грецияла 1,2 миллион иммигрант һәм уларҙың вариҫтары йәшәй, йәки ил халҡының 11,6 %[43].

Сит илдәрҙә 4 миллиндан ашыу грек йәшәй, уларҙың 2 меңдән ашыуы АҠШ-та, Канадала һәм австралияла[44].

Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1975 йылдың 11 июлендә ҡабул ителгән Греция Конституцияһы грек. Εις το όνομα της Αγίας και Ομοουσίου και Αδιαιρέτου Τριάδος (рус.  Во имя Святой, Единосущной и Нераздельной Троицы) һүҙҙәренән башлана һәм Конституцияның 3-сө статьяһында (II киҫәк «Сиркәү һәм Дәүләт мөнәсәбәттәре») шулай тип әйтелә[45][46]:

1. Грецияла хакимлыҡ иткән дин үҙенең Башлығы итеп беҙҙең Иисус Христосты таныған, Көнсығыш Православие Христос Сиркәүе дине булып тора, ул Константинополь Бөйөк Сиркәүенең һәм башҡа диндәш Христос Сиркәүҙәре һымаҡ изге апостол һәм собор канондарын һәм изге традицияларын кисекмәҫтән тота. Ул автокефаль булып тора һәм сиркәү хеҙмәтендә торған архиерейҙарҙың Изге Синоды һәм улар уҡ һайлаған, 1928 йылдың 4 сентябрендәге Патриарх томосы положениеларына ярашлы, Сиркәү уставы билдәләгән тәртиптә булдырылған Даими Изге Синод тарафынан идара ителә.

2. Дәүләттең ҡайһы бер райондаында сиркәү режимы алдағы пункт положениеларына ҡаршы килмәй.

3. Изге Китаптың тексы үҙгәрешһеҙ ҡала. Уның ниндәй булһа ла башҡа тел формаһына тәржемәһе Грецияның Автокефаль Сиркәүенең һәм Константинополдәге Бөйөк Христос Сиркәүенең рөхсәтенән тыш тыйыла.

— Греция Конституцияһы

Мегала Метеор монастыры

Греция Конституцияһы илдә төп дин итеп православие динен таный, бер үк ваҡытта бөтә граждандар өсөн дин тотоу иреклеген гарантиялай. Греция хөкүмәте үҙенең граждандарының дингә ҡарағанлығын тураһында рәсми статистика алып бармай. 2010 йылға ҡарата Евростаттың социлогик тикшеренеү мәғлүмәттәре буйынса, гректарҙың 79 % Аллаһы тәғәләгә ышанабыҙ, тип яуап бирҙеләр, Европа берлеге азалары араһында был, Мальта һәм Кипрҙан һуң, өсөнсө күрһәткес. 2006 йылғы АҠШ хөкүмәте мәғлүмәттәренә ярашлы, Греция граждандарының 97 % үҙҙәрен «православие динен тотҡан гректар» тип таный[47].

Родос ҡалаһындағы Богородица сиркәүе емерклектәре. Төнгө күренеш. Родос утрауы, Греция. XIV быуат

Грек правослакие сиркәүе өҫтөнлөк ала, уның башлығы — архиепископ Иероним II, уның резиденцияһы Афинала урынлашҡан. Шуның менән бергә илдең төньяғы тулыһынса һәм Додеканес утрауҙары Шулай уҡ, Константинополь сиркәүенә Афон Изге тауындағы дәүләт буйһона, Крит православие сиркәүе яртылаш автономиялы биләмә.

Эгей диңгеҙендәге бер нисә, үҙ ваҡытында Венеция республикаһы ҡарамағында булған, утрау халҡы католиктар динен тота. Фракияла һәм Родос утрауында, гректарҙан тыш, төрөк мосолмандары йәшәй (1,3 %). Иудаизм Грецияла 2000 йылдан ашыу йәшәп килә. Сефардар ҡасандыр Салоник ҡалаһында күп һанлы общинаһын тәшкил итәләр, әммә Холокостан һуң уларҙың һаны 5500 -ҙән артыҡ ҡалмай. Протестанттар общинаһы илдә яҡынса 3000 кеше тәшкил итә — Аллаһ ассамблеялары, евангелистар һәм баптистар. Иегова шаһиттарының (Свидетели Иеговы) һаны яҡынса 30 000 кеше. 2017 йылда эллинизм юридик яҡтан Грецияла әүҙем үҫешкән дин тип таныла. Был динде тотоусылар һаны — 2 мең кеше. Эллинизм төшөнсәһе аҫтында боронғо грек йолаларын дауам иткән һәм тергеҙгән төрлө дини хәрәкәттәр күҙаллана.

Фән һәм технологиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Аристотель университетының Ғилми үҙәге һәм Технологиялар музейы. Салоник.

Бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем Грецияла медицина өлкәһендә, мәҫәлән, айырым ғилми хеҙмәттәр баҫтырылыуға ҡармаҫтан («О диете» (греч. Διαιτητική) Константиноса Михаила (греч.)русск., 1794[48], «История врачебного искусства» (греч. Ιστορίας Ιατρικής) Сергио Иоанну[49], 1818; «Справочник по гигиене» (греч. Υγιεινατάριον) Спиридона Вландиса, 1820[58]))), бойодороҡһоҙлоҡ алғандан һуң тәбиғи һәм техник фәндәр үҫеш ала[50].

1837 йылда нигеҙ һалынған Афина университеты бик тиҙ арала илдең фәнни үҙәгенә әүерелә. 1887 йылда уны тәбиға фәндәр кафедраларын башта — бүлек, ә һуңынан тәбиғи фәндәр факультетына берләштерәләр. Фәндәрҙең үҫешенә шулай уҡ индустриялләштереү булышлыҡ итә, әлеге юлға Греция 19 быуаттың икенсе яртыһында баҫа. Быуат аҙағында махсуслаштырылған лабораторияһына нигеҙ һалыусы, химик Анастасиос Христоманос бер нисә файҙалы ҡаҙылмаларын грек мәғдәненә тикшереп ҡарай. Лаврион рудниктарының генераль инстпекторы, киләсәктә Афина академияһының беренсе президенты, Фокион Негрис Грецияның геологик төҙөлөшө тураһында ифрат күп мәғлүмәттәр баҫтыра, ә физик һәм математик Константинос Мицопулос илдең сейсмик торошон тикшерә.

Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән биологтар Теодорос Орфанидис, Теодор Генрих Герман фон Гелдрейх, Спиридон Милиаракис, Иоаннис Х. Политис шөғөлләнәләр. Грецияла медицинаға нигеҙҙе «Кеше анатомияһы» авторы (1906) Георгиос Склавунос һала. XX быуат башында иҡтисади үҫеш темптары техник фәндәрҙең үҫешенә булышлыҡ итә, Афина политехник институты уларҙың үҙәге булып китә.

1837 йылда археология фәнен терелтеү, боронғолоҡтарҙы тейешле һаҡлау өсөн шарттар тыуыҙырыу маҡсатында Грек археология йәмғиәте ойошторола. Ярты быуат дауамында был ҙур эшкә шулай уҡ Афиналағы сит ил археология мәкәтәптәре үҙ ролекн уйнай, улар бөгөнгө көнгә тиклем Грецияла археологик эштәр башҡаралар: Француз (1846), Немец (1874), Америка (1881), Британ (1886), Австрия (1898). Грек археологтары араһында Константинос Куруньотис, Николаос Платон, Кириакос Питтакис, Валериос Стаис, Арис Пулианос һәм Афина некрополенең реставрация эштәре етәксеһе Манолис Коррес билдәлелек ала.

Хөҙерге ваҡытта физика фәндәре өлкәһендә алдынғы ғилми учреждение — «Демокрит» йәҙрә тикшеренеүҙәр үҙәге[59], ул 1961 йылда Ая-Параскевиҙа булдырыла. Унда атом реакторы, субкритик реактор һәм Ван де Грааф генераторы бар. Астрономия, физик атмосфера, сейсмология һәм метеорлогия буйынса тикшеренеүҙәрҙе Афина милли обсерваторияһы үткәрә.Ғәмәли математика буйынса ғилми тикшеренеүҙәр менән Афина фәндәр академияһының профилле бюроһы һәм иҫәпләү эштәре үҙәге алып бара. Электроника, яһалма интеллект, электрохимия, аэродинамика өлкәләрендә мөһим эштәр Аристотель университетында һәм Афина техник университетында алып барыла.

OTE телекоммуникация компанияһының штаб-фатиры

Иоаннис Аргирис — грек математигы һәм инженеры, һуңғы элементтар методы һәм тура ҡатылыҡ ысулы авторҙарының береһе. Математик Константин Каратеодори XX быуат башында ғәмәли анализ өлкәһендә эшләй, уның тәғлимәте Альберт Эйнштейнға теорияһының математика өлөшөндә асыш эшләргә ярҙам итә. Биолог Фотис Кафатос — молекуляр клонлау һәм геномика өлкәһендә тәүге белгес. Димитрис Нанопулос — билдәле физик-теоретик, элементар өлөшсәдәр физикаһы һәм физик космология тармаҡтарында ифрат ҙур өлөш индерә. Георгиос Папаниколау — цитология һәм рак ауырыуын иртә диагностикалау буйынса беренселәрҙән, пап-тестты уйлап табыусы. Автомобилдәр буйынса дизайнер Алек Иссигонис «Mini» автомобиленең конструкцияһын төҙөй, ошо уҡ ваҡытта Михалис Дертузос Интернет донъяһында беренселәрҙән һанала. Донъяла киң билдәлелек грек информатиктар Христос Пападимитриу, Диомидис Спинеллис, Иосиф Сифакис, Михалис Яннакакис яулайҙар. Николас Негропонте Массачусет технология институтының медиа-лабораторияһын һәм One Laptop Per Child программаһын булдыра.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. http://www.tovima.gr/files/1/2011/07/22/apografh22.pdf
  2. 2,0 2,1 2,2 Report for Selected Countries and Subjects
  3. 2001 йылға тиклем— грек драхмаһы.
  4. Лейст О. История политических и правовых учений. Гл. 13.
  5. Реале Дж., Антисери Д. Западная философия от истоков до наших дней.
  6. Ancient Greek Theater Discovered — Discovery Channel
  7. Олимпийские игры — великий праздник античности
  8. Я. А. Ленцман. Расшифровка крито-микенских надписей
  9. Международное консалтинговое агентство
  10. Поспелов, 2002, с. 125
  11. Эллада // Словарь античности : Пер. с нем. = Lexikon der Antike / Редкол.: В. И. Кузищин (отв. ред.) и др — М.: Прогресс, 1989. — 704 б. — ISBN 5-01-001588-9.
  12. Народный протест в Греции привёл к гибели людей
  13. Данные МВД Греции: СИРИЗА набирает 36,5 %, «Новая демократия» — 27,7 %. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 август 2018. 29 ноябрь 2019 тикшерелгән.
  14. Europe :: Greece — The World Factbook — Central Intelligence Agency
  15. Announcement of the demographic and social characteristics of the Resident Population of Greece according to the 2011 Population - Housing Census.  (инг.) (PDF). Piraeus: Hellenic Statistical Authority (2013-08-23). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2013. 24 август 2013 тикшерелгән.
  16. 16,0 16,1 16,2 CIA Fact Book. Greece overview
  17. Oι αργίες των Eλλήνων — Праздники греков. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 декабрь 2008. 12 апрель 2012 тикшерелгән.
  18. Οι Ελληνες 2οι πιο σκληρά εργαζόμενοι στον κόσμο! — Греки — 2-е лучшие в мире работники!. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 ноябрь 2010.
  19. Unemployment Rate Reached 13,5 % In Oct 2010, capital.gr, 13 January 2011
  20. Human Development Report 2009 (данные на 2007 год включительно)
  21. Греция потеряла статус развитого государства
  22. Греция первой в мире потеряла статус развитого государства
  23. ATHENS NEWS AGENCY. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 март 2012.
  24. Греция: дефолт неминуем
  25. В Греции объявили налоговую амнистию.
  26. Греция хочет 162 миллиардов евро за оккупацию нацистской Германией. Финам 17.I.2013. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 февраль 2013.
  27. В Греции будут жить бедно, но в долг
  28. В Греции объявили налоговую амнистию.
  29. В Греции впервые после начала кризиса повышают МРОТ | Euronews
  30. В Греции повысят МРОТ впервые с начала долгового кризиса почти десятилетие назад
  31. Греция с 1 февраля повысит МРОТ почти на 11 % От IFX
  32. В Греции впервые за 10 лет повысят МРОТ — Парламентская газета
  33. [1]
  34. NEWSru.com :: Премьер-министр Греции объявил о первом за 10 лет повышении минимальной зарплаты в стране
  35. https://www.eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_publication/field_ef_document/ef18005en.pdf
  36. [2]
  37. Tourism, investingreece.gov.gr. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 апрель 2012. 12 апрель 2012 тикшерелгән.
  38. The tourist accommodation sector employs 2.3 million in the European Union. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 ғинуар 2012., Евростат
  39. Кризис — не помеха туризму в Греции. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 март 2012.
  40. Греция: число туристов выросло на 23 %.
  41. Всё меньше туристов посещают Грецию. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 сентябрь 2011. 12 апрель 2012 тикшерелгән.
  42. Крит в режиме ожидания
  43. https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx
  44. Описание Греции
  45. Официальный текст Конституции Греции на 27 мая 2008 года, Парламент ГрецииҠалып:El icon
  46. The Constitution of Greece. Hellenic Resources Network.
  47. International Religious Freedom Report 2006 released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor
  48. Δημήτριος Καραμπερόπουλος. Η πρώτη Ιστορία της Ιατρικής στην Ελληνική Γλώσσα, 11 Ιουλίου 2008
  49. Δημήτριος Καραμπερόπουλος. Ελληνική Παιδιατρική. Διαχρονική προσέγγιση, 15 Νοεμβρίου 2008
  50. Δημήτριος Καραμπερόπουλος. Εγκυκλοπαίδεια Νεοελληνικού Διαφωτισμού, υπό έκδοση από το Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών, Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών