Демократия

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Вече ҡыңғырыуы —халыҡ власы символы[1]

Демокра́тия (бор. грек. δημοκρατία — «халыҡ власы», δῆμος — «халыҡ» һәм κράτος — «власть») —бөтә ҡатнашыусылар ҙа ҡабул ителәсәк ҡарарға тигеҙ йоғонто яһай ала торған коллектив ҡарарҙар ҡабул итеү ысулы нигеҙендәге сәйәси режим[2]; йәмғиәттең власть башында халыҡ тороуына, халыҡтың дәүләт эштәренә идара итеүенә нигеҙләнгән сәйәси ҡоролош формаһы; бөтә коллектив ҡатнашлығында тормошҡа ашырыла торған етәкселек формаһы[3]; власть халыҡ ҡулында булған, тиң хоҡуҡтар һәм ирек тәьмин ителгән сәйәси ҡоролош; берәй коллективҡа етәкселек иткәндә уның активлығын һәм йоғонтоһон тәьмин итеү принцибы[4].

Демократия тураһында бәхәстәр боронғо Гректар заманынан алып бөгөнгө көнгә тиклем бара. Демократия төшөнсәһенә түбәндәгесә аңлатма бирелә:

  • сәйәси режим тибы;
  • дәүләттең ойоштороу һәм идара итеү формаһы;
  • граждандарҙың иреген ойоштороу принцибы, уның менән бәйле сәйәси һәм мораль характерҙағы вазифаоар йыйылмаһы;
  • шәхестең потенциалын үҫтереү, йәмғиәт тормошона йәлеп итеү саралары.

Демократия тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Демократия Боронғо Греция ҡалаһы Афинала барлыҡҡа килгән. Бөтә төп ҡарарҙар, закондар Халыҡ йыйынында ҡабул ителгән. Аҙнаһына бер тапҡыр меңерләгән ирекле граждандар тау итәгендә йыйыла, ундағы махсус таш эскәмйә-баҫҡыстарға ултырыша. Йыйын аяҙ көндә булырға тейеш тип һаналған, сөнки Аллалар улар хөрмәтенә килтерелгән ҡорбанды ғына күрә, ғәҙелһеҙ эштәргә ҡарата халыҡ ҡәһәрен ишетә, тип уйлағандар. Граждандар төрлө вазифаларға яңы кешеләр һайлаған, хакимлеге тамамланғандарҙың отчётын тыңлаған. Тәләгән кеше, таш сәхнәгә менеп, үҙ фекерен еткерә иркен әйтә алған.

Демократия принциптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Демократик хоҡуҡи дәүләт рамкаларында, йәмғиәт үҫеше, демократик режим принциптарына түбәндәгеләр керә:

  • ирекле һайлауҙар;
  • закон сығарыу, башҡарыусы власть, суд власының бүленеше.
  • сәйәсәт һәм идея плюрализмы;
  • консенсус;
  • хоҡуҡи дәүләт;
  • кеше хоҡуҡтары;
  • закон нигеҙендә аҙсылыҡтың үҙ мәнфәғәтен, позицияларын яҡлау.

Демократия һайлап ҡуйылған һәм тура демократияға бүленә. Демократик йәмғиәттә һайлап ҡуйылған демократия ике принципҡа нигеҙләнеп эшләй: граждандарҙың ҡарарҙарҙы ҡабул итеүҙә ҡатнашыуы; дәүләт органдарына һайлап ҡуйылған яуаплы кешеләрҙең һайлаусылар алдында отчёт биреүҙәре һәм контроль аҫтында эшләүҙәре.

Тура демократия — граждандарҙың һайлау, плебецит юлы менән уҙ ихтиярын белдереүе һәм башҡа төрлө формаларҙа ҡарар ҡабул итеүҙә таранан-тура ҡатнаша алыуы. Демократия сикһеҙ була алмай. Объектив сәбәптәр арҡаһында, һәр граждандың сәйәси һәм башҡа ҡарарҙарҙы ҡабул итеүҙә даими ҡатнашыуы мөмкин түгел. Халыҡ власын тормошҡа ашырыуҙың иң мөһим сараһы булып, граждандарҙың ижтимағи үҙ идарала туранан-тура ҡатнашыуы, үҙенең демократик хоҡуҡтарынан файҙалана алып, демократияның теге йәки был формаһында дәүләт, йәмғиәт, етештереү менән идара итеүҙә үҙ өлөштәрен индерә алыуҙары. Әммә ижтимағи үҙидара, плебесцит демократияһы итеп аңлап, кешеләрҙең ирекле хеҙмәттәшлек итеү юлы менән тормошҡа ашырылған, бер ниндәй ҙә хоҡуҡи нормалар менән сикләнмәгән, туранан-тура халыҡ тарафынан идара ителә торған власть анархик идея менән һуғарылған тип һанала. Сәйәси режимдың ниндәй булыуына ҡарап, йәмғиәттең асыҡлылыҡ дәрәжәһе билдәләнә.

Тоталитар режимда ижтимағи тормоштоң барлыҡ сараларын да дәүләт тоталитар контроль аҫтында тота, ә дәүләт үҙе тулыһынса ябыҡ була. Авторитар режимда ижтимағи тормоштоң сәйәси сфераһы тулыһынса тоталитар контроль аҫтында тотола, ә башҡа даирәләрендә асыҡлыҡ өлөшләтә була. Демократик режимда йәмғиәт һәм уның барлыҡ сфералары ла асыҡ була.

Хәҙерге донъя шарттарында демократия һәм уның принциптары бик тар арауыҡта ғына йәшәй. Хәҙерге дәүләттәрҙең яртыһынан артығы диктатор дәүләттәр, уларының да күпселеге тоталитар дәүләт. Демократия, ижтимағи тормош төҙөлөшөнөң камил ысулы булмаһа ла, универсаль сифаттарға эйә. Демократияның да кәмселектәре һәм йомшаҡ яҡтары бар.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһы, герб и эмблема (2009)
  2. Hyland J. L. Democratic Theory: The Philosophical Foundations. Manchester: Manchester Univ. Press, 1995. ISBN 978-0-7190-4517-2
  3. Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
  4. Русско-башкирский словарь (под редакцией З. Г. Ураксина, 2005)

Сығанаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Сергеева З. Х. Политология. Юғары уҡыу йорттары өсөн уҡыу әсбабы. Ҡазан дәүләт технология университеты. -Ҡазан, 2000. −104 б. (тат.)

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Даль Р. Демократия и её критики / Пер. с англ. под ред. М. В. Ильина — М.: РОССПЭН, 2003. — ISBN 5-8243-0383-5(урыҫ.)
  • Демократия / Под ред. С. В. Сироткина. — М.: Звенья, 2001. — ISBN 5-7870-0050-1 (урыҫ.)