Эҫем (Силәбе өлкәһе)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Эҫем
Герб
Coat of Arms of Sim (Chelyabinsk oblast).png
Нигеҙләү датаһы 1759
Дәүләт Рәсәй
Административ үҙәге Эҫем ҡала торағы[d][1]
Административ-территориаль берәмек Эҫем ҡала торағы[d] һәм Эҫем улусы[d]
Халыҡ һаны 12 893 кеше (1 ғинуар 2018)[2]
Почта индексы 456022
Рәсми сайт gorodsim.ru
Урындағы телефон коды 35159

Эҫем — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Әшә районындағы ҡала (1942 йылдың 13 ноябренән). Эҫем ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — 13 365[3] кеше (2016)).

Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге 1398-р-һанлы ҡарарына ярашлы Эҫем ҡала торағы моноҡалалар исемлегенә индерелгән[4].

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала Эҫем йылғаһында урынлашҡан, район үҙәге Ашанан — 27 , Силәбенән — 290, Транссиб тарихи йүнәлешендәге Эҫем тимер юлы станцияһынан 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан[5] ҡала аша М-5 «Урал» федераль трассаһы үткән.

Sim panorama.jpg

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Императрица Елизавета ғәли йәнәптәренең 1759 йылдың 29 мартындағы Берг-коллегия Указына ярашлы тәҡдим итә:

«…заводчику Матвею Мясникову с сызранским купцом Яковом Петровым на приисканной ими… в Уфимской провинции в дачах Шайтан-Кудейской волости… на речке Сим построить железовододействуемый завод с двумя домнами и при них завод з девятью действительными и тремя запасными молотами…»

1763 йылдың 18 февралендә Ырымбур тау етәкселеге Берг-коллегияға Ҡатау-Ивановкала иретелгән суйынды яңынан ҡойоуҙы башлаған коллегия ассесорҙары Твердышев һәм Мясниковтың заводтарының эше тураһында рапорт бирә. Йылға Эҫем йылғаһына ҡоя. 20 саҡрым н Яраль 1763 йылда Эҫем йылғаһына Ерал йылғаһы һыуҙарын ҡойған ерҙән 20 км алыҫлыҡта Твердышевтың тимер заводттарыныҡы булған ҙур урыҫ ауылы барлыҡҡа килә. Эҫем зводы Уралда Рәсәйҙең Ете йыллыҡ һуғышында, Төркиә менән һуғыштарҙа ҡатнашҡан осоронда төҙөлгән заводтарҙың береһе.

1759 йылдың 16 мартында Берг- коллегия заводчиктарға Эҫем йылғаһында завод төҙөргә рөхсәт биреүе тураһында билдәләмә сығара, ә 1761 йылда завод продукция етештерә башлай[6]. Шул уҡ ваҡытта ауыл һәм завод янында барлыҡҡа килгән. 1773 йылда 900-ҙән ашыу приписной крәҫтиән заводта эшләй.

1774 йылдың 23 майында 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында Пугачевтың полковнигы Салауат Юлаев һәм уның атаһы Юлай Аҙналин етәкселегендәге менән башҡорт ихтилалсылары отряды Эҫем заводына бәреп инә. 60 завод хеҙмәтсеһе, работный эшселәр һәм крәҫтиәндәр үлтерелә. Завод, быуаһы менән бергә фабрика, сиркәү һәм завод ауылы яндырыла[7]. Һөжүм иткән башҡорттарҙың ғаиләләренән 15 йыл элек тартып алынған ерҙәрҙә завод төҙөлгәне өсөн үс алыу була был һөжүм.

1774 йылдың 30 майында үртәлгән сиркәү урынына Эҫем заводының яңы сиркәүе төҙөлә. 1777 йылдың сентябренә завод та тергеҙелә. Унда башлыса заводчиктарҙың крепостной крәҫтиәндәре эшләй[8].

1895 йылда беренсе асыҡ китапхана эшләй башлай. 1898 йылда 40 уҡыусылыҡ башланғыс һөнәрселек мәктәбе асыла. 1897 йылда беренсе мәҙәни-ағартыу учреждениеһы — китапхана, буфет, драма түңәрәктәре менән Халыҡ айыҡлыҡ йәмғиәте йорто асыла.

1898 йылда Эҫемдән 9 км алыҫлыҡта заводтың һәм ауылдың иҡтисадына ҙур этәргес көс биргән Һамар — Златоуст тимер юлы һалына. Эҫемдән Эсем станцияһына тиклем тар колеялы тимер юлы асыла.

С. М. Прокудин-Горский. Һамар-Златоуст тимер юлының Эҫем станцияһы (1910)

1913 йылда заводтар «Тау заводтарының һәм Уралдағы тәүге ауыл хужалығы машиналары һәм ҡоралдары Эҫем йәмғиәте» акционерҙар йәмғиәте составына инә. 1914 йылда заводтар ҡорал әйберҙәре етештереүгә күсәләр.

1917 йылдың 8 декабрендә, Октябрь революцияһынан һуң, Эҫем заводтарын совет власы национализациялай[9].

1935 йылда Уралсельмаш ҡарамағынан ылау төҙөү министрлығы ҡарамағына күсә һәм Эҫем ылау төҙөү заводы итеп үҙгәртелә. 1941 йылға тиклем заводтың пар атлы саналар, санитар һәм пулемет ике тәгәрмәсле арбалар, автомашиналар өсөн кузовтар, поход кухнялары, автоприцептар етештереләп[10].

2011 йылдың 11 авгусында Эҫем — Ерал аралығында поездарҙың һәләкәткә осрауы теркәлә, уның һөҙөмтәһендә ике поезд рельстан төшәләр һәм ике кеше һәләк була.

Халыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ иҫәбе
1931[11]1959[12]1967[11]1970[13]1979[14]1989[15]1992[11]
660013 89719 00018 92921 32920 16420 200
1996[11]1998[11]2000[11]2001[11]2002[16]2003[11]2005[11]
18 60018 20017 90017 60016 37716 40015 900
2006[11]2007[11]2008[11]2009[17]2010[18]2011[19]2012[20]
15 60015 50015 40015 25014 46614 42914 229
2013[21]2014[22]2015[23]2016[3]
13 96913 67213 54213 365


Ҡала менән бәйле кешеләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Эҫем (ул саҡта Эҫем заводы) — билдәле физик Игорь Курчатовтың, Советтар Союзы Геройы Николай Изюмовтың, совет йәмәғәт эшмәкәре Николай Волковтың тыуған ҡалаһы.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. ОКТМО
  2. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаРәсәй Федерацияһы статистика федераль хеҙмәте.
  3. 3,0 3,1 Численность постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Челябинской области на 1 января 2005-2016 гг. (численность населения 2004-2010 гг. пересчитана от итогов ВПН-2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 апрель 2016. 8 апрель 2016 тикшерелгән.
  4. Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»
  5. Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 39. Сигишоара — Соки. 1956. 664 стр., илл. и карты; 42 л. илл. и карт.
  6. Симскому заводу «Агрегат» — 250 лет
  7. Плотников Роман Нестерович
  8. Павленко Н. И. История металлургии в России XVIII века. Заводы и заводовладельцы. М., 1962. С.236, 240—242; Андрущенко А. И. Крестьянская война 1773—1775 гг. на Яике, в Приуралье, на Урале и в Сибири. М., 1969. С.163, 206, 207, 330, 331; Гвоздикова И. М. Салават Юлаев. Исследование документальных источников. Уфа, 1982. С.112-114, 152—157.
  9. http://encycl.bash-portal.ru/sim_zavod.htm Симские заводы
  10. Симский завод ОАО «Агрегат»
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 Народная энциклопедия «Мой город». Сим (Челябинская область)
  12. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  13. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  14. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  15. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  16. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  17. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  18. Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года по Челябинской области. Том 1. «Численность и размещение населения Челябинской области». Таблица 11. Челябинскстат. Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 февраль 2014. 13 февраль 2014 тикшерелгән.
  19. Численность постоянного населения Челябинской области в разрезе муниципальных образований на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 апрель 2014. 12 апрель 2014 тикшерелгән.
  20. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  21. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  22. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  23. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]