Яҡут Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Яҡут Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
саха Саха Автономнай Сэбиэскэй Социалистическэй Республиката
ФлагГерб
Flag of the Yakut ASSR.svgCoat of Arms of Yakut ASSR.png
Нигеҙләү датаһы 1922
Ҡыҫҡаса атамаһы Якутская АССР, Якуцкая АССР, Саха АССР һәм Yakutiya MSSR
Донъя ҡитғаһы Азия
Дәүләт СССР
Административ үҙәк Яҡутск
Административ-территориаль берәмек РСФСР
Халыҡ һаны 842 000 кеше (1978)
Валюта Совет һумы[d]
Заменён на Яҡут Республикаһы
Ғәмәлдән сыҡҡан дата 26 сентябрь 1990
Майҙан 3 103 200 км²

Яҡут АССР-ы, Якутск ҡалаһы, Октябрь урамы, 1960 йылғы СССР маркаһы

Яҡут (Саха) Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (рус. Якутская АССР, саха Саха автономнай сэбиэскэй социалистическэй республиката, саха Саха АССР) — РСФСР составында автономиялы республика (1922—1992). Баш ҡалаһы — Якутск ҡалаһы.

Лена, Анабар, Оленёк, Яна, Индигирка йылғаларының һәм Колыманың түбәнге ағымы бассейндарында урынлашҡан. Төньяғында — Лаптевтар һәм Көнсығыш Себер диңгеҙҙәре яр буйҙары һәм Яңы Себер утрауҙары. Автономиялы республика территорияһының 40 % Төньяҡ поляр ҡотоптоң аръяғында урынлашҡан.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Яҡут (Саха) АССР-ы 1922 йылдың 27 апрелендә РСФСР составында Яҡут өлкәһе территорияһында (Иркутск губернаһының Киренск өйәҙе составына кергән Түбәнге Тунгуска районынан тыш) ойошторолған. Республика составына шулай уҡ Енисей губернаһының Хатанга-Анабар районы, Иркутск губернаһы Киренск өйәҙенең Олёкминск-Сунтар улусы һәм көнсығыш оҙонлоҡтоң 84° һәм 140½° мериандары араһында урынлашҡан Төньяҡ Боҙло океандың барлыҡ утрауҙары инә[1]. Автономиялы республика ойошторолоуында Максим Аммосов менән Платон Ойунский һәм Исидор Бараховтар ҙур роль уйнай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында республикала йәшәгән 50 меңдән ашыу кеше фронттарҙа һуғышҡан, шуларҙың 13-ө — Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған. Бынан тыш башлыса республикала йәшәүселәрҙән тупланған хәрби подразделениелар булған, мәҫәлән, хәҙер Старая Русса ҡалаһы урамдарының береһе шундай подразделение хөрмәтенә Яҡут уҡсылары исемен йөрөтә.

1990 йылдың 27 сентябрендә Яҡут АССР-ының Юғары Советы автономияны Яҡут-Саха Совет Социалистик Республикаһы тип үҙгәртеү тураһында иғлан итә[2][3].

1991 йылдың 27 декабрендә Яҡут-Саха ССР-ның Юғары Советы республиканың исемен Саха (Якутия) Республикаһы тип үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул итә[4][5].

1954—1978 йылдарҙағы флаг
1978—1982 йылдарҙағы флаг


Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1979 йыл башына ҡарата милли составы (кеше):

Халыҡ һаны

йыл кеше
1926 289 мең
1931 308,4 мең
1959 488 мең
1978 842 мең
1988 963 мең
1989 1 094 065

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«50 лет Якутской АССР» маркаһы. СССР почтаһы 1972 йыл.

1920-се йылдарҙан республика биләмәләрендә Алдан алтын ятҡылыҡтары асыла, Алдан алтын сәнәғәте районы барлыҡҡа килә. 1930-сы йылдарҙа Төньяҡ диңгеҙ юлы файҙаланыла башлай, Лена йылғаһының тамағында Тикси диңгеҙ порты төҙөлә. 1950-се йылдарҙың урталарына ҡәҙәр республика территорияһында Дальстройҙың һәм ГУЛАГ-тың холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары эшләй. 1950-се йылдарҙан, республиканың көнбайышында алмас ятҡылыҡтары асылыу менән ҡеүәтле алмас табыусы сәнәғәт инфраструктураһы булдырыла. 1960-сы йылдарҙа республикала уран мәғдәндәре ятҡылыҡтарының Элькон төркөмө асыла. 1970-се йылдарҙа республикаға Байкал-Амур тимер юлы магистраленең тармағы Беркакитҡа тиклем (Көньяҡ Яҡут күмер бассейнының Нерюнгири һәм Эльгин күмер ятҡылыҡтары йүнәлеше буйынса) һалына. Геология эштәре барышында 1974-1987 йылдарҙа республика биләмәләрендә 12 ер аҫты ядро шартлатыуҙары була. СССР-ҙың иҡтисади районлаштырыуы буйынса республика Алыҫ Көнсығыш иҡтисади районынан ҡараған.

Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • [ Якутская автономная Советская социалистическая республика] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә

Ҡалып:РСФСР