Төньяҡ Боҙло океан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Төньяҡ боҙло океан
Майҙаны 14,75 млн км²
Күләме 18,07 млн км³
Иң ҙур тәрәнлек 5527 м
Уртаса тәрәнлек 1225 м
Төньяҡ боҙло океан, Арктика
Төньяҡ боҙло океан, Арктика
Commons-logo.svg Төньяҡ боҙло океан Викимилектә

Төньяҡ Боҙло океан — майҙаны буйынса Ер йөҙөндә иң бәләкәй океан. Тулыһынса төньяҡ ярымшарҙа, Евразия һәм Төньяҡ Америка араһында урынлашҡан.

Океан майҙаны 14,75 млн км² тәшкил итә, һыу күләме — 18,07 млн км³. Уртаса тәрәнлек — 1225 м, иң тәрән урыны — 5527 м Гренланд диңгеҙендә. Төньяҡ Боҙло океан төбө рельефының күп өлөшөн шельф (океан төбөнөң 45 % күберәген) һәм ҡитғаларҙың һыу аҫты тирә яғы (океан төбө майҙанынң 70 % тиклемен) биләй. Океанды өс ҙур акваторияға бүлеп йөрөтәләр: Арктик, Төньяҡ Европа һәм Канада бассейндары. Поляр географик урын биләүе сәбәпле океандың үҙәк өлөшөндә йыл әйләнеһенә күсеп йөрөүсе боҙ ҡатламы һаҡлана.

Төньяҡ Боҙло океанға Дания (Гренландия),Исландия, Канада, Норвегия, Рәсәй һәм Америка Ҡушма Штаттары биләмәләре йәнәш тора. Океандың хоҡуҡи статусы халыҡ-ара кимәлдә тулы ҡағиҙәләр менән сикләнмәгән. Өлөшләтә арктик илдәренең милли ҡануниәте һәм халыҡ-ара килешеүҙәр менән билдәләнә. Йылдың күп өлөшө буйы Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙ йөк ташыу өсөн файҙаланыла, шул иҫәптән Рәсәй Төньяҡ диңгеҙ юлы, АҠШ һәм Канада илдәре Төньяҡ-көнбайыш юлын файҙалана.

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Океан географ Варениус тарафынан 1650 йылда үҙ аллы айырымланып, Гиперборей океаны — «Төньяҡтың иң осондағы океан» ( — мифтарҙағы төньяҡ ел аллаһы йәки Төньяҡ). Ул ваҡыттағы сит ил сығанаҡтарында шулай уҡ: Oceanus Septentrionalis — «Төньяҡ океан» ( — төньяҡ), Oceanus Scythicus — «Скиф океаны» ( — скифтар), Oceanes Tartaricus — «Тартар океаны», Μare Glaciale — «Боҙло диңгеҙ» ( — боҙ) исемдәре булған. XVII—XVIII б. урыҫ карталарында: Диңгеҙ-океан, Боҙло диңгеҙ-океан, Боҙло диңгеҙ, Төньяҡ океан, Төньяҡ йәки Боҙло диңгеҙ, Боҙло океан, Төньяҡ Поляр диңгеҙ исемдәре осрай, ә урыҫ диңгеҙсе- адмирал Ф. П. Литке XIX б. 20-се йылдарында уны Төньяҡ Боҙло Океан тип атаған. Башҡа илдәрҙә — «Арктик океан» исеме осрай, уны 1845 й. Лондон географик йәмғиәте бирә. СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 1935 йыл 27 июнендәге ҡарары менән Төньяҡ боҙло океан исеме ҡабул ителгән. Был Рәсәй биләмәһендә XIX быуат башында уҡ ҡулланыла башлаған.

Физик-географик характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

(«Океандар атласы» («Атласа океанов») мәғлүмәте буйынса. 1980 йыл)[15]

Океандар Һыу

өҫтө майҙаны, млн.км²

Күләме,

млн.км³

Уртаса

тәрәнлеге м

Океандың

иң тәрән урыны, м

Атлантик 91,66 329,66 3597 Пуэрто-Рико улағы (8742)
Һинд 76,17 282,65 3711 Зонд улағы (7209)
Төньяҡ Боҙло 14,75 18,07 1225 Гренландия диңгеҙе (5527)
Тымыҡ 178,68 710,36 3976 Мариан уйһыулығы (11022)
Донъя 361,26 1340,74 3711 11 022

Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төньяҡ Боҙло океан Евразия һәм Төньяҡ Америка араһында урынлашҡан. Атлантик океан менән сиге Гудзон боғаҙы, артабан Дейвис боғаҙы һәм Гренландия утрау яры буйынса Брустер моронона тиклем, Дания боғаҙы аша Исландия утрауының Рейдинупюр моронона тиклем, артабан яр буйлап Герпир моронона тиклем, һуңынан Фарер утрауҙарына, артабан Шетланд утрауҙарына һәм төньяҡ киңлектең 61° Скандинав ярымутрауы ярҙарына тиклем ята. Халыҡ-ара гидрографик ойошманың терминдар йыйылмаһында Төньяҡ Боҙло океандың сиктәре Гренландия, Исландия, артабан Шпицберген, Медвежий утрауы һәм Норвегия ярҙары аша үтә һәм Гренланд, Норвег диңгеҙҙәрен Атлантик океан биләмәһенә ҡуша. Тымыk океан менән сик булып Берингов боғаҙы аша Дежнёв морононан Уэльс Принцы моронона тиклем үткән һыҙыҡ тора. Халыҡ-ара гидрографик ойошманың терминдар йыйылмаһында сик Себер поляр түңәрәге буйлап, Аляска һәм Себер араларынан уҙа. Ошо уҡ терминологияла Чукот һәм Берингово диңгеҙҙәре Төньяҡ боҙло океанға ҡарай. Төньяҡ Боҙло океан — иң бәләкәй океан. Асыҡлауҙар ысулына ҡарап океандың майҙаны 14,056 алып 15,558-ғаса миллион км² тәшкил итә, йәғни, яҡынса донъя океанының 4 % майҙанын биләй. Һыу күләме 18,07 миллион км³. Некоторые океанографы рассматривают его как внутреннее диңгеҙ Атлантического океандың. Төньяҡ Боҙло океан иң һай океан иҫәпләнә, уның уртаса тәрәнлеге 1225 м (иң тәрән урыны Гренланд диңгеҙендә — 5527 м). Яр буйы һыҙығы оҙонлоғо 45 389 км.

Диңгеҙҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төньяҡ Боҙло океандың диңгеҙҙәр, ҡултыҡтар, боғаҙҙар майҙаны 10,270 % 8 миллион км² тәшкил итә (океандың дөйөм майҙанының 70 %), күләме 6,63 миллион км³ (37 %). Ситтәге диңгеҙҙәр (көнбайыштан көнсығышҡа): Баренц диңгеҙе, Кара диңгеҙе, Лаптевтар диңгеҙе , Көнсығыш-Себер диңгеҙе, Чукотка диңгеҙе, Бофорт диңгеҙе , Линкольн диңгеҙе , Гренландия диңгеҙе, Норвегия диңгеҙе. Эстәге диңгеҙҙәр: Аҡ диңгеҙ, Баффин диңгеҙе . Гудзон ҡултығы иң ҙур ҡултыҡ булып һанала.

Утрауҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Утрауҙар һаны буйынса Төньяҡ Боҙло океан Тымыҡ океандан һуң икенсе урынды биләй. Океанда Ер шарындағы иң ҙур Гренландия (2175,6 мең км²) утрауы һәм ҙурлығы буйынса икенсе Канада Арктик архипелагы (1372,6 мең км²) бар, шулай уҡ иң ҙур утрауҙар: Баффинов Ере, Элсмир, Виктория, Банкс, Девон, Мелвилл, Аксель-Хейберг, Саутгемптон, Уэльс Принцы, Сомерсет, Принс-Патрик, Батерст, Кинг-Вильям, Байлот, Эллеф-Рингнес). Ҙур утрауҙар һәм архипелагтар: Яңы Ер (Төньяҡ и Көньяҡ утрауҙар), Шпицберген (утрауҙар: Көнбайыш Шпицберген, Төньяҡ-Көнсығыш Ере), Новосибирск утрауҙары (Ҡазан утрауы), Төньяҡ Ер (утрауҙар: Октябрь Революцияһы, Большевик, Комсомолец), Франца-Иосиф Ере, Конг Оскар утрауы, Врангель утрауы, Колгуй утаруы, Милна Ере, Вайгач утрауы.

Baffin Island Northeast Coast 1997-08-07.jpg
|Клайд-Ривер янындағы боҙлоҡ.

Баффинов Ере

Полярная ночь.jpg
|Рогачёв ҡасабаһында поляр төн.

Яңы Ер

Longyearbyen4.jpg
|Лонгйир.

Шпицберген

Northbrookisland fj.jpg
|Нортбрук утрауының яр буйы.

Франц-Иосиф Ере Архипелагы

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Агранат Г. А. Зарубежный Север. Опыт освоения — М., 1970.
  • Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы — М.: ГУНК МО СССР, 1980.
  • Визе В. Ю. Моря Советской Арктики. Очерки по истории исследования — М.—Л., 1948.
  • Географический энциклопедический словарь — М.: Советская энциклопедия, 1986.
  • Гаккель Я. Я. Наука и освоение Арктики — Л., 1957.
  • Гордиенко П. А. Северный Ледовитый — Л., 1973.
  • Зубов Н. Н. В центре Арктики. Очерки по истории исследования и физической географии Центральной Арктики — М.—Л., 1948.
  • История открытия и освоения Северного морского пути, т. 1—3 — М.—Л., 1956—1962.
  • Козловский А.М. SOS в Антарктике. Антарктика черным по белому — СПб.: ААНИИ, 2010.
  • Физическая география материков и океанов / Под общей ред. А. М. Рябчикова — М.: Высшая школа, 1988.
  • Paul Arthur Berkman, Alexander N. Vylegzhanin Environmental Security in the Arctic Ocean — Springer, 2013.
  • Robert R. Dickson, Jens Meincke, Peter Rhines Arctic-Subarctic Ocean Fluxes: Defining the Role of the Northern Seas in Climate — Springer, 2008. — 736 б.
  • R. Stein Arctic Ocean Sediments: Processes, Proxies, and Paleoenvironment: Processes, Proxies, and Paleoenvironment — Elsevier, 2008. — 608 б.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]