Ҡыпсаҡтар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡыпсаҡ далаһы. Ҡыпсаҡтарҙың Евразиялағы биләмәһе, XI быуат аҙағы — XII быуат башы

Ҡыпсаҡтар, йәки ҡомандар — төрки сығышлы күсмә халыҡ. XI быуат башында Волга артынан Ҡара диңгеҙ яны далаларына үтәләр, унан бәшәнәктәрҙе һәм уғыҙҙарҙы ҡыҫырыҡлап сығаралар. Шунан ҡыпсаҡтар Днепр аша сыға һәм Дунайҙың түбәнге ағымына етә, Дунайҙан Иртышҡа тиклем Бөйөк даланың хужаларына әйләнә. Ул шул заман көнсығыш сығанаҡтарында Дәшти Ҡыпсаҡ тип атала башлай (урыҫ сығанаҡтарында Поле половецкое). Алтын Урҙа барлыҡҡа килгәс, ҡыпсаҡтар монгол баҫҡынсыларын ассимиляциялай, уларға үҙ телен бирә. Ҡыпсаҡ теле башҡорт, татар, ҡарасәй-балҡар, нуғай, ҡаҙаҡ, ҡумыҡ, ҡарағалпаҡ һәм башҡа телдәрҙең үҫешенә ҙур йоғонто яһаған.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Б. э. т. 201 йылда телгә алынған «кюеше» йәки «цзюеше» атамаһын ҡайһы бер тикшереүселәр ҡыпсаҡтарға бәйләнешле, тип һанай. Рәшид-әд-диндең "Йылъяҙмалар йыйынтығы"нда ҡыпсаҡтарҙың килеп сығышы тураһында генеалогик риүәйәттәр һаҡланған. Уғыҙ-хан хаҡындағы риүәйәт буйынса, уғыҙҙарҙың ит-барак ҡәбиләһенә ҡаршы уңышһыҙ походы ваҡытында тыуған мифик малайға «ҡыпсаҡ» исеме бирәләр (Әбелғәзи буйынса, «ҡыуышлы ағас» тигәнде аңлата). Шулай уҡ Рәшид-әд-дин яҙыуынса, ҡыпсаҡтар уғыҙҙарҙың 24 ҡәбиләһенең береһе булған.

Ҡыпсаҡтарҙың ата-бабалары һарҙар IV—VII быуаттарҙа монгол Алтайы һәм көнсығыш Тянь-Шань араһында күсмә тормош алып барғандар. Улар 15 уйғыр ҡәбиләһе иҫәбендә атала. Һарҙар 630 йылда үҙ дәүләтен булдыра. «Ҡыпсаҡ» атамаһы тәүге тапҡыр Үҙәк Монголияла Рамстед тарафынан табылған таҡтаташта осрай. Унда яҙылған текст Көнсығыш төрки ҡағанатына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Билге ҡағандың ҡәберлегенең бер өлөшө булып тора. Унда «Төрки ҡыпсаҡтар беҙҙең өҫтән 50 йыл хакимлыҡ иткәндә…» тигән һүҙҙәр бар. Ҡағанат һуңынан башҡа ҡәбиләләр һәм ҡытайҙар тарафынан VII быуат уртаһында юҡ ителгән. Һарҙарҙың юғары ҡатламының күп өлөшөн уйғырҙар ҡырған, ҡәбиләнең ҡалған өлөшө Иртыштың үрге ағымына һәм Көнсығыш Ҡаҙағстан далаларына күсенә, һарҙар үҙ атамаларын «ҡыпсаҡ»ҡа алмаштыра («бәхетһеҙҙәр»). 744 йылда уйғырҙар Көнсығыш төрки ҡағанатын ҡыйратҡас, Кимак ҡағанаты составында булалар. IX быуат уртаһына кимактарҙан өҫтөнлөк алалар, ә X быуат уртаһына уларҙы тамам йоталар. XI быуат башында ҡыпсаҡтар Хорезмдың төньяҡ-көнсығыш сиктәренә етә, уғыҙҙарҙы Һырдаръяның түбәнге ағымынан Урта Азияға һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ далаларына ҡыҫырыҡлап сығара. XI быуат уртаһына ҡыпсаҡтарға Ҡаҙағстандың бөтә биләмәһе тиерлек буйһона. Көнсығыш сиктәре Иртышта, көнбайышы Волгадә (Волга), көньяғы Талас йылғаһында, төньяғы көнбайыш Себер урмандарында була. XI быуаттың уртаһынан монгол яуына тиклем урыҫ кенәзлектәренә һөжүм яһайҙар, ҡайһы саҡ кенәздәрҙең үҙ-ара һуғыштарында теге йәки был феодал яғында сығыш яһайҙар. Ҡыпсаҡтар Икенсе Болгар батшалығына һиҙелерлек йоғонто яһай һәм урта быуаттарҙа өлөшләтә улар тарафынан ассимиляциялана. Монгол яуы ваҡытында ҡыпсаҡтар үҙ аллы сәйәси берәмек булыуҙан туҡтай, әммә Алтын Урҙаның төрки халҡының төп өлөшөн тәшкил итә. Ҡыпсаҡтар башҡорттар, татарҙар, ҡырғыҙҙар, ғағауыздар, үзбәктәр, ҡаҙаҡтар, ҡырым татарҙары, себер татарҙары, нуғайҙар, ҡарасәйҙәр, балҡарҙар, ҡумыҡтарҙың формалашыуына ҙур өлөш индергән, тип һанала.

Ырыу ойошмаһы һәм сәйәси ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡыпсаҡтарҙа хәрби-демократик ҡоролош була. Ҡыпсаҡтар бер нисә ырыуға бүленгән, улар ҙур ҡәбилә берләшмәләренә ойошҡан, үҙәктәре булып ябай ҡышлау ҡаласыҡтары торған. XII быуаттың уртаһына 12-15 ҡыпсаҡ урҙаһы булған, һәр урҙа яҡынса 40 000 кешенән торған. Русь, Византия, Болгарияға ҡаршы һөҙөмтәле һуғыш алып барыу кәрәклеге арҡаһында урҙалар берлектәре барлыҡҡа килгән, улар эре сәйәси берләшмә булған. Юғары ҡатлам вәкилдәре йыйынында был берләшмәнең етәксеһе ҡаған («хандар ханы») һайланған. Ул үҙ ҡулында ҙур власть туплаған: походтар, барымталар ойоштороу, солох килешеүҙәре төҙөү хоҡуғына эйә булған.

Хәрби эше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Виктор Васнецов. Игорь Святославич ғәскәре ҡыпсаҡ яуынан һуң

Ҡыпсаҡ һуғышсылары тураһында мәғлүмәт күп түгел, ләкин уларҙың хәрби ойошмаһын замандаштары юғары һанаған. Ғәскәрҙә ҡорал йөрөтә алған һәр бер ир хеҙмәт итергә тейеш булған. Византия тарихсылары билдәләүенсә, ҡыпсаҡтар уҡ-йәйә, дротик һәм кәкре ҡылыстар менән алышҡандар. Улар һарыҡ тиреһенән тегелгән кейем кейгән һәм һәр береһенең 10-12 аты булған. Төп көс булып уҡ-йәйә менән ҡоралланған еңел атлы ғәскәр һаналған. Ҡыпсаҡ һуғышсыларының арҡан һәм һөңгөләре лә булған. Һуңға табан ҡыпсаҡтарҙың ауыр ҡоралланған һыбайлылары ла килеп сыҡҡан. Шулай уҡ һаплы йәйә, «шыйыҡ ут» та ҡулланғандар, шуға күрә яҡшы нығытылған ҡалаларҙы ла алғандар. Ҡыпсаҡ ғәскәре бик хәрәкәтсән булған, улар киҫкен һөжүм, боҫҡон, ялған сигенеү ысулдарын оҫта ҡулланғандар.

Дине һәм мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡыпсаҡтар мәжүси булған. Төп илаһи көс Тәңре ханға (Мәңгелек Зәңгәр Күк) табынғандар. Унан тыш, Һомай исемле алиһәне хөрмәтләгәндәр, ул Ерҙе кәүҙәләндергән. Шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙа хайуандар культы ла булған, бигерәк тә бүрене изге һанағандар. Өс мәҙәни күренеште атап үтеү мөһим. Беренсеһе — «Кодекс Куманикус», йәғни «Ҡыпсаҡ телдәре һүҙлеге», миссионерҙар тарафынан XIV быуат башында төҙөлгән. Икенеһе — ҡыпсаҡ һуғышсыһының аты һәм ҡоралдары менән ерләнгән ҡәберлектәре. Өсөнсөһө — үҙ илдәре өсөн һуғышта ҡорбан булған яугир ҡәберҙәре өҫтөнә ҡуйылған таш һындар. Был матди мәҙәниәт ҡомартҡылары халыҡтың бай рухи донъяһын да сағылдыра.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Голубовский П. В. Печенеги, торки и половцы до нашествия татар. Киев, 1884.
  • Добролюбский А. О. Кочевники на западе причерноморских степей в X—XVIII веках (историко-археологическое исследование). Автореф. дисс. … д. ист. наук. СПб., ИИМК РАН, 1991. 34 с.
  • Егоров В. Л. Русь и её южные соседи в X—XIII веках // Отечественная история. — 1994. — № 6.
  • Котляр Н. Ф. Половцы в Грузии и Владимир Мономах // Из истории украинско-грузинских связей. Тб., 1968.
  • Мавродина Р. М. Киевская Русь и кочевники (печенеги, торки, половцы): Историографический очерк / Отв. ред. В. М. Панеях. Ленингр. отд-ние Института истории СССР АН СССР.. — Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1983. — 88 с. — 12 500 экз. (обл.)
  • Мургулия Н. П. К вопросу переселения половецкой орды в Грузию // Из истории украинско-грузинских связей. — Киев, 1971.
  • Мюссе Л. Варварские нашествия на Западную Европу: волна вторая / Люсьен Мюссе. — СПб.: Евразия, 2006. — 352 с. — (Историческая библиотека). — 3000 экз. — ISBN 5-8071-0211-8. (в пер.)
  • Пашуто В. Т. Внешняя политика Древней Руси. — М.: Наука, 1968. — 474 с.
  • Плетнёва С. А. Печенеги, торки и половцы в южнорусских степях // Материалы и исследования по археологии СССР. № 62. М., 1958.
  • Плетнёва С. А. Половецкая земля // Древнерусские княжества X—XIII вв. / П. П. Толочко, М. П. Кучера, А. В. Куза и др. — М.: Наука, 1975. — 304 с. — 7500 экз. (в пер.)
  • Плетнёва С. А. Половцы // Исчезнувшие народы: Сборник статей (по материалам журнала «Природа») / Сост. канд. филос. наук С. С. Неретина; Под ред. д-ра ист. наук П. И. Пучкова; Худож. оформл. Е. Л. Гольдина. — М.: Наука, 1988. — С. 21-33. — 176 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-02-023568-7. (обл.)
  • Плетнёва С. А. Половцы. — М.: Наука, 1990. — 208 с. — (Страницы истории нашей Родины). — 25 000 экз. — ISBN 5-02-009542-7. (обл.)
  • Рыбаков Б. А. Первые века русской истории. — М., 1964.
  • Рыбаков Б. А. «Слово о полку Игореве» и его современники. — М., 1971.
  • Фёдоров-Давыдов Г. А. Курганы, идолы, монеты. — М.: Наука, 1968. — 152, [32] с. — (Научно-популярная серия). — 40 000 экз. (обл.)
  • Кляшторный С. Г., Савинов Д. Г. Степные империи древней Евразии. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2005. — 346 с. — ISBN 5-8465-0246-6. (в пер.)
  • Никитин А. Л. Ковуи, каепичи и турпеи (О некоторых «тюркских этнонимах» Ипатьевской летописи) // Основания русской истории: Мифологемы и факты / А. Л. Никитин. — М.: Аграф, 2001. — 768 с. — 2500 экз. — ISBN 5-7784-0041-1. (в пер.)
  • Павлов П., Владимиров Г. Златната Орда и българите. София, 2009.
  • Стоянов В. Куманология. Историографски ескизи. Т. 1-2. София: БАН Марин Дринов, 2009.
  • Vásáry, I. Turks, Tatars and Russians in the 13th-16th Centuries. Aldershot, 2007 (Variorum Collected Studies Series: CS884).