Хан (дәрәжә)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Хан
Коржев И. Сыңғыҙхан, 2008, бронза ағас ташь, 241х125х114см

Хан - (төркисә - ҡан; монг. хаанхаким, батша) — төркисә-монголса юғары дәрәжә[1].

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәүге осор ырыу башлыҡтарын хан тип атаған булғандар[2]. Монгол империяһы тарҡалғандан һуң хан — батша дәрәжәһе, Осман империяһында — солтан дәрәжәһе. Иранда Сәфәүиҙәр осоронда хан — өлкә хакимы, шулай уҡ хәрби-феодаль аҡһөйәктәр даирәһендәге дәрәжә. Ҡайһы бер илдәрҙә, төбәктәрҙә — шул иҫәптән, башҡорттарҙа — хан титулын Сыңғыҙхандың атай яғынан вариҫы — Сыңғыҙиҙар ғына ала алған.

Беренсе тапҡыр ҡытай сығанаҡтарында Үҙәк Азия ырыуы сяньбигә ҡағылышлы телгә алына (III быуат). Жужань каганатында башлап хан һәм ҡаған (хандар ханы) атамаһы хунну дала күскенселәрендәге шаньюй атамаһын алмаштыра.

Һыбайлы хан Гань. Гугун, Тайбэй. VIII быуат

Рәсәй империяһына ингән Ҡаҙаҡ ханлығында хан һайлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1812 йылда Кесе йөҙҙә Айшуаҡ хан улы Ширғәзиҙе хан итеп һайлайҙар. Был осорға ханлыҡ хәҙерге өлкә рәүешенә ингән була инде. Шуға күрә Император ғали йәнәпптәре тәғәйенләгән Ырымбур губернаторы Волконский Григорий Семёнович хан һайлау көнөн билдәләй һәм хандың үҙенә лә, ҡырғыҙ аҡһөйәктәренә лә 23 августа хан һайлау була тип хәбәр ебәрә һәм Яйыҡ йылғаһының һул ярына халыҡ менән килергә ҡуша.

Хан менән хәрби губернатор тантанаға килеүенә ғәскәр килеп тора: 200 ырымбур казагы, бер полк типтәр, 300 башҡорт, гарнизон полк пехотаһы һәм артиллерия ротаһы була.

Хәрби губернатор, килеп етеү менән ҡалҡыуға менеп баҫып, батшаның Ширғәзиҙе раҫлатыуға бөйөк фарманын белдерә һәм император грамотаһын урыҫ телендә һәм төркисә уҡырға бойора.

Хан келәмгә тубыҡланып Ҡөрьән үбеп Рәсәйгә тоғро булырға ант итә.

Байрам тантаналары ике яҡҡа күсеп йөрөп бүләкләшеүҙәр, һыйлашыуҙар менән дауам итә[3].

Ҡырым ханлығында хан һайлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хан һайларға дүрт атаҡлы ырыуҙың (Аргын, Ҡыпсаҡ, Ширин һәм Барын) бейҙәре ҡоролтайға йыйыла һәм кемде хан итеп ҡуйыу тураһында кәңәшләшә.Яңы һайланған ханды аҡ кейеҙгә баҫтырып күтәрәләр, шунан уның өҫтөндә Ҡөрьән сүрәләре уҡыйҙар ҙа тантаналы рәүештә тәхеткә ултырталар. Ханлыҡҡа Сыңғыҙхан тоҡомон ғына, атап әйткәндә, гәрәйҙәрҙән генә һайлай алғандар.

1478 йылдан, Ҡырым ханлығы Төркиә менән унияға ингәс, һайланған ханды солтан раҫлай башлаған. Яйлап был һайлау формаль төҫ алған һәм ғәмәлдә солтан фарманы менән тәғәйенләүгә ҡайтып ҡалған[4].


Башҡорт хандары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡорт Википедияһында башҡорт хандары тураһында мәҡәләләр:

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Ҡалып:Книга:Советская историческая энциклопедия
  2. Хан // Франкфурт — Чага. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.]; vol. 1969—1978, вып. 28).
  3. А. И. Левшин Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей (под общей редакцией академика М. К. Козыбаева).— Алматы, «Санат», 1995. Глава ДВЕНАДЦАТАЯ. ИЗБРАНИЕ ХАНА 348 по 349 стр.
  4. Бахчисарай — Ханский Дворец. ГЕРАИ — ХАНСКАЯ ДИНАСТИЯ КРЫМА